Doktor Ox’un Deneyi Özeti, Konusu ve Karakterleri

Tabip Ox’un Deneyi – Jules Verne

Tür:	Roman
Yazar:	Jules Verne
Yayınlanma Zamanı:	2019
Yayınevi:	Parodi Yayınları
ISBN:	9786057843197

Karakterler

Tabip Ox: Tabip Ox, bilimsel dehasını etik sınırlar tanımayan bir kibirle birleştiren, gözlem takıntısı kuvvetli bir bilim insanıdır. Kasabayı aydınlatma sistemi bahanesiyle kandırarak oksijen yoğunluğunu manipüle eder, insanların karakterlerini değiştirir ve toplumsal dönüşümü yalnızca bir laboratuvar gözlemi olarak görür. Onun için Quiquendone halkı, duyguları ve iradesi olan bireyler değil, kimyasal tepkimeleri incelenecek organizmalardır. Bilimsel merakı, mesuliyet duygusunun tamamen önüne geçmiştir. Deneyin kasabayı harbe sürüklediğini görse bile durmayı reddeder. Ox, hikayede kontrolsüz bilimin iyi mi yıkıcı olabileceğini temsil eden merkezi antagonistik figürdür.

Ygène (Gideon Egen): Ygène, Tabip Ox’un sadık fakat vicdan sahibi asistanıdır, deneyin bilimsel yönüne fanatik olsa da ortaya çıkan sonuçlar karşısında giderek huzursuzlanır. Başlangıçta Ox’un otoritesine boyun eğen, teknik zekâsıyla deneyin uygulanmasına katkı elde eden bir karakterdir. Sadece kasabalıların hiddet patlamaları, hayvanların agresifleşmesi ve toplumsal düzenin çöküşü karşısında etik sezgileri ağır basar. Bilimsel merak ile insani mesuliyet içinde sıkışan Ygène, tehlikeli sonuç anda yaşanmış olan tehlikeyi halka duyurmak için cesaret gösterir ve Ox’un karşısında durur.

Van Tricasse: Belediye başkanı Van Tricasse, Quiquendone’un yüzyıllardır devam eden ağırkanlılığının adeta kurumsal tezahürüdür. Son aşama davranışlarında ölçülü, kararsız ve eylemsiz bir liderdir; bir karar vermek için senelerce tartışabilir, bir çok vakit hiçbir adım atmaz. Siyasî otoritesi semboliktir ve kasabanın uyuşuk ritmini korumaktan öteye geçmez. Tabip Ox’un gözlem gazıyla karşılaştığında ise bu aşırı sakinlik aniden saldırganlığa, öfkeye ve telaşlı kararlara dönüşür. Van Tricasse’nin aniden cenk naraları atan bir figüre evrilmesi, deneyin toplumsal psikoloji üstündeki tesirini en açık halde gösterir. O, hem bozulmadan önceki statükonun hem de manipülasyon sonrası kaosun aynasıdır.

Niklausse: Niklausse, Van Tricasse’nin yakın danışmanı olarak onun karakterinin neredeyse kopyasıdır. Davranışlarında ölçülü, tartışmayı seven, yavaş düşünen ve değişime kapalıdır. Kasabanın ağır ritmine en fazlaca uyum elde eden figürlerden biridir. Bundan dolayı de Tabip Ox’un gaz deneyinin etkisiyle yaşamış olduğu dönüşüm daha çarpıcı olur. Fabrikada oksijen yoğunluğunun arttığı ortamlarda birden hararetlenen, bağıran, agresifleșen; dışarı çıktığında ise sakinliğine geri dönen Niklausse, kişinin davranışının iyi mi çevresel ve biyokimyasal etkilere bağlı olarak değişebileceğini sembolize eder.

Frantz: Frantz, Quiquendone’un ağırkanlı gençlerinden biridir ve Suzel’e duyduğu aşkı senelerdir açıkça ifade edemeyecek kadar çekingen, utangaç ve pasiftir. Onun karakteri, kasabanın baskın kültürel temposunu muhteşem şekilde yansıtır. Sadece Tabip Ox’un deneyi devreye girdikçe Frantz’ın kişiliği hızla değişmiş olur; cesareti artar, kıskançlıkları belirginleşir, agresifleşir ve sonunda rakibi Kollert ile düelloya kalkışacak kadar gözü kara olur. Frantz bu yönüyle hikayede kimyasal müdahale altında değişen kişinin en acıklı örneğidir; düzgüsel hâlindeyken yumuşak başlı, gözlem altında ise yakıcı ve kontrolsüzdür.

Suzel: Suzel, en sakin, en dingin ve geleneksel karakterlerden biridir. Nehrin kıyısında sessiz yürüyüşlere çıkan, duygu ve davranışlarında ölçülü, nazik ve kasabanın yavaş ritmine tamamen uyumlu bir genç hanımdır.

Mevzusu

Tabip Ox’un Deneyi, sakinliğiyle meşhur Quiquendone nahiyesinin, bilim insanı Tabip Ox’un gizli saklı bir deneyine hedef olmasını anlatır. Ox, aydınlatma sistemi bahanesiyle kasabanın içine saf oksijen pompalar ve bu kimyasal müdahale halkın karakterini bütünüyle değiştirir. Yavaş, barışçıl insanoğlu birden öfkeli, saldırgan ve cenk yanlısı bir topluluğa dönüşür. Gözlem kontrolden çıkıp kasaba harbe sürüklenirken, sonunda gaz tesisinin patlamasıyla her şey normale döner. Roman, bilimin etik dışı kullanımını ve kitlelerin ne kadar kolay manipüle edilebileceğini hicivli bir üslupla eleştirir.

Tabip Ox’un Deneyi Özeti

Roman, Flandre’da, haritada bile zor bulunan düşsel Quiquendone nahiyesinde adım atar. Yüzlerce senedir hiçbir büyük vaka yaşamamış bu kasabanın halkı, aşırı derecede sakin, ağırkanlı ve temkinlidir; kalp atışları bile düzgüsel insanlardan daha yavaştır. Kasabada tecim, endüstri, kabahat, kavga yok denecek kadar azdır. Belediye başkanı Van Tricasse ve en yakın danışmanı Niklausse, tüm meseleleri senelerce konuşup hiçbir karar almadan hayatlarını geçirirler. Evlilikler bile fazlaca yavaş ilerler; bir çiftin evlenmeye karar vermesi için minimum on yıl birbirini tanıması düzgüsel kabul edilir. Burgomaster’ın kızı Suzel ile Niklausse’nin oğlu Frantz da bu ağır tempolu dünyanın tipik bir aşk çiftidir; ne birbirlerine açıktan aşk duyuru ederler ne de evlilik için acil ederler, yalnız nehrin kenarında usul usul buluşup konuşurlar.

Bu durağan seviye, kasabaya beş ay ilkin gelen kimyacı–fizikçi–fizyolog Tabip Ox ve yardımcısı Ygène’in (Gideon Egen) ortaya çıkışıyla bozulmaya adım atar. Tabip Ox, belediye meclisine kasabanın tümünü “oxyhydric gaz” ile aydınlatacak çağıl bir aydınlatma sistemi oluşturmayı teklif eder ve masrafların tamamını kendisinin ödeyeceğini söyler. Yüzyıllardır hiçbir teknik yenilik görmemiş, üstelik cebinden para çıkmayacağını duyan Quiquendone yönetimi, uzun sayılmayacak bir tereddütten sonrasında projeye onay verir. Şehrin çeşitli yerlerine borular döşenir, büyük bir gaz fabrikası kurulur; resmî açıklamaya gore amaç, hidrojeni oksijenle birleştirip fazlaca daha parlak bir ışık vermektir. Sadece Ox ile asistanının yapınak içindeki hususi konuşmalarından, aslolan amacın kasaba halkı üstünde gizli saklı bir bilimsel gözlem yapmak olduğu anlaşılır: Tabip, binaların içine ve kamusal mekânlara saf oksijen basarak insanların fizyolojisini ve davranışlarını iyi mi değiştirebileceğini kontrol etmektedir; insan karakterinin kimyasal yolla manipüle edilebileceğini ispatlamak istemektedir.

İlk emareler hafifçe ve tuhaftır. Kasabada senelerdir asla kavga çıkmamışken, Tabip Ox’un evinde iki elit vatandaşın yüksek sesle tartıştığı duyulur. Bu bile Quiquendone için skandaldır ve polis şefi derhal belediye başkanını bilgilendirir. Van Tricasse ve Niklausse, bu vakası soruşturmak için gaz fabrikasını ziyarete gider. Normalde fısıltıyla konuşan bu iki ağır adam, fabrikanın içinde gezerken gittikçe sinirlenir, sesleri yükselir, Tabip Ox’a kaba sözler söyleyip parmak sallayacak kadar öfkelenirler; yapınak dışına çıktıklarında ise nabızları düşer, eski phlegmatik hallerine geri dönerler ve azca önceki sert konuşmayı, diplomatik ve son aşama nazik bir görüşme olarak hatırlarlar.

Aynı günlerde kasabanın tiyatrosunda oynanan uzun ve ağır tempolu bir opera temsilinde de benzer bir anormallik yaşanır. Orkestra gidişat tutamaz hale gelir, müzisyenler giderek hızlanır, şef kontrolü kaybeder, izleyiciler koltuklarından fırlayıp bağırarak şarkılara eşlik etmeye adım atar; normalde altı saat devam eden bir oyun on sekiz dakikada biter. İnsanlar dışarı çıkıp temiz havayı soluduklarında sakinleşir ve ertesi sabah ne işe yaradığını tam anımsayamaz, yalnız garip bir taşkınlık yaşandığını bulanık şekilde anımsarlar.

Zaman içinde deneyin tesiri genişler. Tabip Ox’un boru sistemi, belediye binası, mahkeme, kilise, borsa, kütüphane şeklinde kamusal mekânlara saf oksijen pompalar. Quiquendone halkı evlerinde hâlâ görece sakin olsa da toplu olarak bu binalara girdiklerinde kısa sürede hararetlenmeye, münakaşaya, bağırmaya adım atar; toplantılar kavga ve yumruklaşmayla biter, dışarı çıkıp düzgüsel havaya kavuştuklarında ise niçin kavga ettiklerini hatırlamazlar. Bir bankerin evindeki geleneksel, ölçülü bir danslı çağrı de aynı şekilde, aniden delice bir hellenmiş koşuya (deli karnavalvari bir dansa) dönüşür; insanoğlu salonlarda koşturur, dans figürleri kontrolden çıkar, gece bir tür kolektif taşkınlıkla sonuçlanır. Tabip ve Ygène bu sahneleri uzaktan memnuniyetle izler; Ox, deneyin tehlikeli sonuç evreye girdiğini söylerken, Ygène ilk kez bu işin tehlikeli boyutlarına dikkat çekmeye adım atar.

İki–üç ay içinde kasaba tanınmaz hale gelir. Bir tek insanoğlu değil, bitkiler ve hayvanlar da değişmiş olur. Ağaçlar ve otlar normalden fazlaca daha süratli büyüyüp kısa sürede kurur, köpekler ve kediler saldırganlaşır, sokaklarda kavga eden hayvanlar görülür. Çocuklar anne ve babalarına karşı gelir, öğretmenler sınıfta öğrencilerden daha sinirli ve sabırsız bir hâle gelir. Halkın iştahı anormal şekilde artar, mide hastalıkları baş gösterir, daha ilkin neredeyse asla iş yapmayan Tabip Custos’un (Kustos) mesaisi patlar; yeni yeni sinir ve histeri vakaları ortaya çıkar. Van Tricasse devamlı susuzluk çekmiş olduğu için durmadan içer ve sarhoş dolaşmaya adım atar. Sokaklarda sarhoş, bağıra çağıra gezen elit vatandaşlar görmek olağan hale gelir. Quarrelsız kasabanın sokakları artık münakaşa ve küçük dövüşlerle doludur, polis sayısı artırılır, hapishane dolup taşar; bununla birlikte, eskiden on yıl devam eden nişan–evlilik süreci inanılmaz derecede hızlanır, peş peşe düğünler yapılır. Burgomaster’ın kızı Suzel ile Frantz’ın ilişkisi de bu atmosferde hızlanır. Frantz’ın cesareti artar, kıskançlıklar doğar ve Suzel’e talip genç banker Kollert ile Frantz içinde düelloya kadar varan bir gerginlik yaşanır.

Siyasal hayatta da aynı kimyasal kışkırtma kendini gösterir. Evvelde hiçbir ciddi karar almayan kasaba, yeni gazeteler, yeni partiler, yakıcı konuşmalarla dolup taşar. Bu hararetli ortamda, ortalama sekiz yüz yıl ilkin yaşanmış gülünç bir vaka yeniden gündeme getirilir: Komşu Virgamen nahiyesinden bir ineğin Quiquendone sınırına geçip birkaç ot yediği sebebi öne sürülerek zamanı hakaretten söz edilir. Quiquendone halkı bir zamanlar bu aşağılamanın bedelinin “er ya da geç ödetileceğine” yemin etmiştir. Normalde kimsenin ciddiye almayacağı bu eski vaka, oksijenle kışkırtılmış sinir sistemleri üstünde gerçek bir cenk gerekçesine dönüşür. Mahalli bir avukat bu meseleyi tekrardan gündeme taşır, toplantılarda coşkulu nutuklar atılır, cenk naraları atılır. Kasaba üç kilometre ötede bulunan Virgamen’e ordusunu yürütmeye karar verir. Tabanca ve komutan yokluğu sorun sayılmaz. Bir pastacı general duyuru edilir, müzeden çıkarılan paslı kılıçlar, eski toplar ve her türlü ziraat aleti tabanca niyetine elden geçirilir.

Bu sırada gaz fabrikasında gerilim yükselir. Ygène, deneyin kontrolden çıktığını, kasabanın harbe sürükleneceğini fark ederek Tabip Ox’a deneyi sonlandırması için yalvarır. Ox ise bir bilim insanı olarak (!) gözlem yarıda bırakılmaz diyerek daha da yüksek oksijen basmak ister. Belediye başkanı ile Niklausse, cenk hazırlıkları esnasında kasaba kulesine çıkarak çevreyi gözetlemek isterler; boru sisteminin etkili olmadığı yükseklere çıktıkça sinirleri yatışır, niçin bu kadar öfkelendiklerini anımsayamaz hale gelir, barışçıl hallerine dönerler. En üst kata vardıklarında aralarındaki tartışmayı anımsayamaz, dostça konuşurlar; fakat merdivenlerden inerken tekrardan gözlem atmosferine girerler, alt basamaklarda yeniden kavga edip birbirlerinin peruklarını çekişecek kadar agresifleşirler. Böylece cenk sonucu nihai halde alınmış olur.

Cenk günü ulaştığında, tüm kasaba yaşlılar, hanımefendiler, çocuklar da dâhil– elde ne var ise tabanca niyetine alarak kent kapısına kadar yürür. Arkalarında, Madam Van Tricasse komutasında bir nevi sivil artçı birlik ilerlemektedir. Tam ordu kapıdan çıkarken, Ygène nefes nefese koşarak kalabalığa yetişir ve bağırarak gerçeği açıklamaya çalışır: Quiquendone halkının aslen barışçıl insanoğlu bulunduğunu, bu öfkenin Tabip Ox’un yapmış olduğu gizli saklı gaz deneyi yüzünden ortaya çıktığını, kasabanın oxyhydric aydınlatma bahanesiyle saf oksijenle doldurulduğunu söyler; tek yapılması gerekenin vanaları kapatmak bulunduğunu anlatmaya çalışır. Sadece sözünü tamamlayamadan, çılgına dönmüş Tabip Ox üstüne atlar, onu susturur; kalabalık hiddet içinde iki bilim insanına saldırır, onları hapsetmek ister.

Tam o anda gaz fabrikasından devasa bir patlama sesi gelir. Oksijen ve hidrojenin yanlış birleşmesiyle oluşan karışım infilak etmiş, yapınak havaya uçmuştur. Gökyüzüne büyük bir alev sütunu yükselir, şok dalgası kasabanın üstüne yayılır. Pek fazlaca şahıs yere savrulur fakat kimse ölmez, yalnız birkaç çürük ve sıyrıkla kurtulurlar. Patlamayla beraber boru sistemi dönem dışı kalır, kasabadaki suni oksijen fazlası atmosfere karışarak yok olur. O anda Quiquendone’da bir şey klik eder. Kalabalık aniden sakinleşir, cenk naraları susar, insanoğlu otomatikman evlerine dağılır, kavga, gürültü biter. Bitkiler ve hayvanlar zaman içinde eski tempolarına döner. Kasaba yavaş yavaş başlangıçtaki ağırkanlı, sessiz, kararsız haline geri döner. Tabip Ox ve Ygène ortadan kaybolur. Kimse onların akıbetini bilmez, gözlem resmen yarım kalmıştır.

Sonuçta Quiquendone eski rutinine döner, davalar yeniden uzar, belediye gene karar almamaya adım atar, tartışmalar kaybolur. Frantz ile Suzel bile, tüm bu deli dönemden sonrasında evlenmek için beş yıl daha bekler; doğrusu kasabanın evlilik ritmi kabaca eski hâline kavuşur. Anlatının sonunda, Verne, Tabip Ox’un deneyinin bilimsel varsayımını sorgular: Hakikaten de cesaret, kabiliyet, hayal gücü şeklinde ruhsal niteliklerin hepsi yalnız oksijen fazlasıyla açıklanabilir mi? Yazar bu indirgemeci bakışı reddeder. Roman, hem bilimsel sorumsuzluğa hem de insanların kolayca kışkırtılabilir yanına dair hicivli bir uyarı olarak biter: Bilim, etikle sınırlandırılmadığında, en sakin kasabayı bile birkaç ay içinde cenk çığırtkanlarına dönüştürebilecek kadar tehlikeli bir oyuncağa dönüşebilir.

Tabip Ox’un Deneyi – Kitap Açıklaması

Sakin halkı ve yavaş yaşamıyla malum Quiquendone kenti asırlardır tek bir kavganın olmadığı, kimsenin kimselerle ihtilaf yaşamadığı, hiçbir insanoğlunun duygularının kontrolüne girmediği bir yerdir. Burada kalpler bile aynı ritimle atmaktadır.

Ne var ki yaşam Tabip Ox ve asistanının gelişiyle karmaşık bir hal alır; yüzyıllardır sessiz sakin devam eden yaşam birden bambaşka bir düzene girer. Bu durumun sebebini ise Tabip Ox’tan ve asistanından başka bilen asla kimse yoktur.

Usta yazar Jules Verne, olağan dışı unsurlarla bezediği bu eserinde insanların gelenekselliğini, bürokratik dünyadaki bazı tutumları, bilimin fena niyetli ellerle ne hale getirilebileceğini ince bir anlayışla gösterip hicvederek okuru da bu mevzularda düşünmeye sevk ediyor.

(Tanıtım Bülteninden)