Türk dili, Türk halklarının binlerce senelik zamanı süresince oluşmuş ve gelişmiş bir dildir. Türk dili, bugün Türkiye, Türkmenistan, Kazakistan, Özbekistan, Kırgızistan, Azerbaycan ve öteki Türk halklarının yaşamış olduğu bölgelerde konuşulmaktadır.

Türk dili, Proto-Türk diline dayanmaktadır. Proto-Türk dili, MÖ 2. binyılın sonlarına doğru Orta Asya steplerinde yaşayan Türk boyları tarafınca konuşulan bir dil olarak ortaya çıkmıştır. Bu dil, zaman içinde değişik lehçelere ayrılmış ve Türk dilleri olarak malum ayrı dillere dönüşmüştür.

Türk dili, Türklerin Orta Asyadan göç etmesi ile değişik coğrafyalara yayılmış ve bu bölgelerde değişim göstererek gelişmiştir. Mesela, Türkiye’de konuşulan Türkçe, Arapça, Farsça ve öteki dillerden etkilenmiş ve bu etkilerle beraber kendine özgü bir dil yapısı oluşturmuştur. Azerbaycan Türkçesi ise İran tesiri altında kalmıştır ve bu yüzden Farsça kökenli kelimeler ihtiva eder.

Türk dili, eklemeli bir dil yapısına haizdir. Bu yapının temel özellikleri şunlardır:

Türk Dilinin Genel Özellikleri Nedir

1. Kelimelerin eklemeli yapısı: Türkçe kelimeler, köklerine eklenen çeşitli eklerle oluşturulur. Bu ekler yardımıyla kelimenin anlamı, cümledeki işlevi ve zamiri belirlenir. Mesela, “okuyanlar” kelimesi, “oku” köküne “-y-” eylem eki, “-an” ödat eki ve “-lar” çoğul eki ilave edildikten sonra oluşur.
2. Kelimelerin ünsüz yumuşaması: Türk dilinde, bazı eklerin öncesindeki son ünsüz, yumuşama olarak adlandırılan bir değişime uğrar. Mesela, “ev” kelimesine “-de” yer belirten eki eklenirken, “evde” şeklindeki yumuşamış halini alır.
3. Kelimelerin çekimli yapısı: Türkçede, adlar ve fiiller çeşitli eklerle çekimlenir. Bu ekler yardımıyla, kelimenin cinsiyeti, sayısı, zamanı, kişisi şeklinde özellikleri belirlenir. Mesela, “kitap” kelimesine “-lar” çoğul eki ilave edildikten sonra “kitaplar” yapılır.
4. Sözcük türetme: Türkçe, kökleri çeşitli eklerle geniş bir kelime hazinesine dönüştürebilen bir dildir. Bu sayede, benzer anlamları ifade eden kelimeler değişik eklere haiz olarak türetilebilir. Mesela, “okuma” fiilinden “okuyucu” sıfatı, “okunabilir” sıfatı, “okutma” fiili şeklinde kelimeler türetilebilir.
5. Sözcüklerin vurgusu: Türkçede, kelime vurgusu çoğu zaman ilk hecede bulunur. Sadece, bazı durumlarda vurgu değişik bir hecede de olabilir.

Türkçe, Latin alfabesi ile yazılan bir dildir. Türk alfabesi, Latin alfabesinin bazı harfleri üstündeki nokta, çizgi şeklinde işaretlerin kullanımıyla oluşturulmuştur. Türkçede 29 harf bulunmaktadır ve her harfin belirli bir okunuşu vardır.

Bir dil, kendi kuralları içerisinde ses, söz varlığı ve şekil bakımından zaman içinde değişebilir. Örneğin; “kel- > gel-”, “kö- nül > gönül”, “edgü > eygü > eyü > eyi > iyi”… Kimi vakit da bir dildeki bazı kelimeler anlam değişmesine uğrayabilir. Örneğin; “yavuz” kelimesi eski Türkçede “kötü, hırsız” anlamlarına sahipken günümüzde “yiğit, iyi, gürbüz, güzel” anlamlarını karşılar.

Bir dildeki değişim çoğunlukla konuşma dilinde başlayıp hemen sonra da yazı dilini etkisinde bırakır. Çünkü konuşma dilindeki değişim yazı diline oranla daha süratli olur. Yazı dili durağan, konuşma dili ise dinamik olduğu için zaman içinde yazımla söyleyiş arasındaki fark büyür ve yazı dilinde düzeltim yapma ihtiyacı ortaya çıkar. Siyasal, toplumsal, ekonomik ve teknolojik gelişmeler yazı ve konuşma dilini etkisinde bırakır. Özellikle son yıllardaki teknolojik gelişmeler; yaşam tarzımızı, düşünce şeklimizi ve kullandığımız dili hızla değiştirmektedir. Bu yüzden dilimize “e-posta, emoji, drone, selfie (öz çekim)” şeklinde yeni kelimeler girmektedir.

Her dil gelişimini sürdürmek, zaman içinde ortaya çıkan yeni kavramları ve oluşan ihtiyaçlarını karşılamak için ya etkileşimde olduğu dillerden kelimeler alır ya da bu kelimeleri kendi imkânları içinde üretir. Çeviri yöntemiyle da yeni alanların gerektirdiği kelimeler ve terimler türetilir. Bu kelimelerin bazıları dilde kabul görür, bazıları unutulur gider, bazıları ise ilişkin olduğu alanda kalır ve o alanla ilgilenenlerin sözlüklerinde yerini alır. Bu durum bununla birlikte “kelime ölümü” terimini bununla beraber getirir. Artık kullanılmayan nesneleri ya da kavramları karşılayan gövlek (tahta kova), guşane (iki kulplu tencere), cıbarmak (kabarmak) şeklinde kelimelerin yerlerini yeni kelimelere bırakması bu duruma örnek gösterilebilir.

Devletler içinde kurulan siyasal ve ticari ilişkiler zaman içinde kültür alanında, özellikle de dil alanında etkileşime yol açar. Bu etkileşim sonucunda bir dildeki kelimeler ve bazı kurallar başka dillere geçebilir. Türkçe de bu ilişkilere bağlı olarak bazı değişikliklere uğramış, değişik dillerin tesir alanına girmiştir. İslamiyet’in kabulü ile Arapça ve Farsçanın, Tanzimat sonrasında da Fransızcanın Türk dilini etkilemesi bu duruma örnek gösterilebilir.

Osmanlı Devleti’nin son dönemlerindeki siyasal ve yönetimsel alandaki yenileşme hareketleri Türk dilini etkilemiştir. Özellikle Tanzimat Edebiyatı Dönemi’ndeki dili sadeleştirme çabaları ile tercüme ve gazetecilik faaliyetleri de dil üzerinde etkili olmuştur. Bu dönemde dilde istenilen sadeleştirme tam anlamıyla gerçekleştirilemese de dilde sadeleşmenin önü açılmıştır.

XX. yüzyılın başlarında “Yeni Lisancılar”ın çalışmalarıyla dilde sadeleşme sağlanmış ve bu sadeleşme Cumhuriyet sonrasında da devam etmiştir. Cumhuriyet Dönemi’nde Latin alfabesine geçilmiş, açılan yeni eğitim kurumları ile okuma yazma oranı artmıştır. Cumhuriyet Dönemi’nde meydana getirilen çalışmalar ile yazı dili ile konuşma dili birbirine daha da yaklaşmış, daha önceki yıllarda görülen aydın dili, halk dili şeklinde ayrımlar ortadan kalkmıştır.

Türkçe yüzyıllar süresince akıp gelen dere şeklinde içinden geçtiği her topraktan bazı unsurlar almış fakat aldığı her unsuru bünyesine uydurarak Türkçeleştirmiş ve kendi kalıplarında eritmiştir. Buna karşılık Türkçe de etkileşimde olduğu diğer dilleri etkilemiş, bu dillere Türkçeden kelimeler ve bazı yapılar geçmiştir.