21.Yüzyıl İçin 21 Ders – Yuval Noah Harari
Mevzusu
Yazar, bu kitapta gelecekten fazlaca bugünün yakıcı meselelerine odaklanır. Hızlanan teknoloji (AI, biyoteknoloji, veri ekonomisi), liberal demokrasinin krizi, milliyetçilik, din, göç, terör, harp, post-truth, eğitim ve anlam arayışı… Temel iddiası şudur: Değişiklik fazlaca hızlandı; bu yüzden bireyler ve toplumlar odaklarını, eleştirel düşünmeyi ve zihinsel dayanıklılığı korumayı öğrenmezse kolayca manipüle edilir ve savrulur.
21.Yüzyıl İçin 21 Ders Özeti
1-Hayal Kırıklığı
“İlerleme” anlatısının (bilhassa liberal demokrasinin “tarihin sonu” iddiasının) ertelendiğini söyler. İnsanlık tek bir büyük hikâyeye inanmayı bıraktıkça, boşluğu komplo teorileri ve kimlik siyaseti doldurur. Çıkış: hazır anlatılar yerine, değişen gerçekliği soğukkanlılıkla okumak.
2-İş
Suni zeka ve otomasyonun işsizliği değil, daha kurnaz şekilde iş piyasasının yapısını dönüştürme riskini tartışır. En büyük çekince işi olmayan kitle kadar, devamlı tekrardan eğitim gerektiren, güvencesiz ve parçalı kariyerlerdir. Kişi için eleştiri kabiliyet tek bir meslek değil, tekrardan buluş edebilme kabiliyetidir.
3-Özgürlük
Veri çağlarında özgürlük, yalnız devlet baskısı değil, algoritmaların ve platformların insan davranışını öngörüp yönlendirmesi yüzünden aşınır. Kendini tanıma ve mahremiyet, siyasal hak kadar ehemmiyet kazanır; zira karar verme otoritesi yavaşça “ben”den “sistem”e kayabilir.
4-Eşitlik
Eşitsizliğin yeni motoru, ana paradan fazlaca veri ve hesaplama gücü olabilir. “Veriyi kim topluyor, kim işliyor, kim sahipleniyor?” sorusu, eğitim, sıhhat, finans ve siyasette yeni sınıflar üretir. Harari burada veri tekelleri ve biyoteknolojiyle birleşen imtiyaz riskine dikkat çeker.
5-Topluluk
İnsan yalnızca “online bir zihin” değil, bedeni olan bir varlıktır. Sanal kimlikler, topluluk hissini güçlendirebilir fakat hem de yalnızlık, kutuplaşma ve öfkeyi de besleyebilir. Sıhhatli cemiyet, karşı karşıya bağları ve ortak kamusal alanları dikkatsizlik etmemelidir.
6-Uygarlık
Batı, Çin, İslam benzer biçimde uygarlık blokları yerine, bugün gerçekte tek bir küresel medeniyetin (ortak bilim, iktisat, teknoloji ağı) içinde yaşadığımızı savunur. Kültür farkları sürer fakat gezegensel sistem (tecim, iklim, web) ortak yazgı yaratır.
7-Milliyetçilik
İklim krizi, pandemi, suni zeka, nükleer risk benzer biçimde ana problemler sınır tanımaz. Tek ülkenin tek başına çözmesi zor olsa gerek. Milliyetçilik, dayanışmayı güçlendirebilir, fakat küresel sorunlarda işbirliğini zehirlediğinde çözümü geciktirir.
8-Din
Dinlerin çağdaş ulus-devletle ilişkisini tartışır. Din bir çok süre evrensel ahlaktan fazlaca ulusal kimliğin hizmetine koşulabilir. Harari, dinin toplumsal birleştirici rolünü inkar etmez, fakat siyasette mutlak hakikat iddiası çatışmayı büyütür.
9-Göç
Göç tartışmasının “açık kapı/kapalı kapı” ikiliğinden daha karmaşık bulunduğunu söyler. Harari, ev sahibi toplumların kültürel kaygılarını ve göçmenlerin haklarını beraber ele alır. En eleştiri sual, asimilasyonun sınırı, karşılıklı uyumun koşulları ve eşit yurttaşlık çerçevesidir.
10-Terörizm
Terörün enerjisini bir çok süre fizyolojik kapasitesinden değil, yarattığı ürkü ve medya yankısından aldığını savunur. Amaç korkuysa, en etkili panzehir soğukkanlılık + akılcı güvenliktir. Aşırı tepki, terörün hedefini büyütebilir.
11-Harp
Büyük güç savaşlarının olanaksız olmadığını fakat dinamiklerinin değiştiğini anlatır: Siber saldırılar, ekonomik savaşlar ve informasyon savaşları öne çıkar. Bununla beraber insan aptallığını küçümsememek icap ettiğini vurgular: Yanlış hesap, kibir ve yanlış informasyon harp çıkarabilir.
12-Tevazu
Tek bir milletin/mezhebin/ideolojinin dünyanın merkezi olduğu fikrini eleştirir. Tevazu, pasiflik değil, başkalarının deneyiminden öğrenebilme kapasitesidir. Küresel problemler çağlarında etik üstünlük yarışları çözüm üretmez.
13-Tanrı
“Tanrı adına” konuşmanın kolay ve tehlikeli olduğuna dikkat çeker. Mukaddes metinleri siyasal silaha çevirmek, hem dini hem siyaseti yozlaştırır. Harari’nin çizgisi, inanç olabilir, fakat kamusal kararlar denetlenebilir gerekçeler ister.
14-Sekülerizm
Sekülerizmi “dinsizlik” değil, yanılabilirliği kabul eden bir etik olarak ele alır. “Gölgemizi kabul etmek” söylediği şey, İnsanın fanatizme yatkınlığını fark etmesi ve güç karşısında kendini sınırlayabilmesidir.
15-Bilgisizlik
Data çağlarında bilgisizlik bitmez, şekil değiştirir. Harari şuna vurgu yapar: en tehlikelisi “asla bilmemek” değil, bildiğini sanmaktır. Bu yüzden entelektüel alçakgönüllülük ve doğrulama kültürü şarttır.
16-Hakkaniyet
Hakkaniyet duygumuzun, küresel ekonominin ve biyoteknolojinin karmaşıklığı karşısında “eski” kalabileceğini söyler. Kim suçlu? Kim görevli? Algoritmalar hata yaptığında kime hesap soracağız? Çağdaş hakkaniyet, yeni araçlar ve yeni etik gerektirir.
17-Hakikat Ötesi
Yalanın yeni olmadığını; mitler ve propaganda tarihinin fazlaca eski bulunduğunu hatırlatır. Fark şu: Dijital çağ, yalanın yayılmasını hızlandırır. Çözüm, “tek hakikat otoritesi” değil; kurumların şeffaflığı, medyanın kalitesi ve kişinin eleştirel okuryazarlığıdır.
18-Bilimkurgu
Geleceği Hollywood senaryolarıyla düşünmenin risklerini anlatır: “Robot isyanı” benzer biçimde imgeler, aslolan meseleleri (veri tekeli, nezaret, eşitsizlik, biyolojik derslik ayrımı) perdeleyebilir. Harari, bilimkurgunun esin verdiğini fakat siyaset üretirken yanıltıcı olabileceğini söyler
19-Eğitim
“Değişiklik tek durağan(durgun)”tir; bu yüzden eğitim, yalnız informasyon yüklemesi olmamalıdır. Harari’ye gore 21. yüzyılın ana becerileri: eleştirel düşünme, kontakt, ortaklık, yaratıcılık ve bilhassa kendini tanıma / duygusal dayanıklılık.
20-Anlam
Yaşamın tek bir hikayeye sığdırılmasına itiraz eder. İdeolojiler, dinler, milliyetçilik… Hepsi anlam üretir; fakat insan bu anlatıların içine hapsolabilir. Harari, anlamın dışarıdan verilmesinden fazlaca, sorumlulukla kurulması icap ettiğini ima eder.
21-Meditasyon
Son ders, zihinsel berraklık ve öz-gözlem üzerinedir: Duyguların ve düşüncelerin gelip geçiciliğini izleyebilmek, manipülasyona karşı bir tür bağışıklık sağlar. Harari, çağdaş karmaşada “kendini tanıma”yı hayatta kalma becerisi olarak konumlar.
21. Yüzyıl İçin 21 Ders – Kitap Açıklaması
21. yüzyılın en fazlaca ses getiren düşünürlerinden Yuval Noah Harari, ilk kitabı Sapiens’te insanoğlunun iyi mi önemsiz bir hayvandan dünyanın efendisine dönüştüğünü, ikinci kitabı Homo Deus’ta çarpıcı öngörüleriyle insanlığın ölümsüzlük, mutluluk ve tanrısallık ardındaki yolculuğunu ele almıştı. İngiltere ve ABD’yle eşzamanlı olarak yayımlayacağımız 21. Yüzyıl İçin 21 Ders ise yüzyılımızın eşi benzeri görülmemiş teknolojik ve ekonomik kırılmalarıyla ve yaşanmış olan aralıksız değişimlerle başa çıkabilmek için elzem soruları münakaşaya açıyor.
Tanrı geri mi dönüyor?
Bilgisayarlar ve robotlar insan olmanın anlamını iyi mi değiştirecek?
Yalan haber salgını karşısında ne yapabiliriz?
Büyük Veri bizi devamlı izlerken, seçme özgürlüğümüzü iyi mi geri kazanabiliriz?
Dünyayı anlayamıyorsak doğruyla hatası, haklıyla haksızı iyi mi ayırt edeceğiz?
Ufkumuzu aşan, bütünüyle insan kontrolünün haricinde dönen ve tüm tanrılarla ideolojilere gölge düşüren bir dünyada sağlam bir etik zemin bulmak mümkün mü?
Homo sapiens yarattığı dünyayı anlamlandırma yetisine haiz mi? Gerçekliği kurmacadan ayıran belirgin bir sınır kaldı mı?
Eşitsizlik ve iklim değişikliğinin açmış olduğu dertlere milliyetçilik ilaç olabilir mi?
Eski anlatıların çöküp yerine yenilerinin gelmediği bir çağda ne tür becerilere ihtiyacımız var?
Harari bu ve benzeri fazlaca temel sual(n)ları, her biri birbirinden kışkırtıcı ve derinlikli 21 bölümde ele alırken, daha önceki kitaplarında ortaya koyduğu fikirlere dayanarak siyasal, teknolojik, toplumsal ve varoluşsal zorluklara açıklık getiriyor.
(Tanıtım Bülteninden)
