Narsizm (ya da narsisizm), kişinin kendine aşırı hayranlık duyması, kendini öteki insanlardan üstün görmesi ve başkalarının duygularına karşı empati eksikliği yaşaması durumudur. Psikoloji literatüründe hem bir kişilik özelliği olarak hem de Narsistik Kişilik Bozukluğu (NKB) adıyla klinik bir bozukluk olarak tanımlanır.
Narsizmin Özellikleri
1- Büyüklenmeci Davranışlar
- Şahıs, başarılarını ve kabiliyetlerini abartır.
- Hususi biri olduğuna ve bir tek “üstün” kişiler tarafınca anlaşılabileceğine inanır.
- Kendisini oldukça mühim, üstün yada benzeri olmayan görme.
- Eleştirilere aşırı tepki gösterme ya da küçümseme.
2- Aşırı Beğenilme ve Takdir İhtiyacı
- Devamlı övgü, ilgi ve hayranlık bekleme.
- Eleştiriye karşı aşırı hassastır; savunmacı yada saldırgan olabilir.
- Dikkat odağı olma arzusu.
3- Empati Eksikliği
- Başkalarının duygularını anlayamaz ya da önemsemez.
- İnsanları bir tek kendi gereksinimleri için vasıta olarak görebilir.
- İlişkilerde çoğu zaman kendi çıkarlarını ön planda tutma.
4- Kıskançlık ve Kıskanılma Hissi
- Başkalarını kıskanabilir ya da başkalarının onu kıskandığını düşünebilir.
- Rekabetçi, karşısındakini küçümseyici, alttan alta düşmanca davranışlar sergileme
5- Manipülasyon ve Sömürü Eğilimi
- İnsanları kendi çıkarı için kullanabilir.
- Başkalarının sınırlarına saygı göstermez.
- İlişkilerde yüzeysellik ve samimiyetsizlik.
6- Aşırı Özgüven (Görünürde)
- Dışarıdan özgüvenli ve karizmatik görünebilir.
- Sadece bu özgüven çoğu zaman kırılgandır ve eleştiriyle sarsılabilir.
7- Fantezilerle Yaşama
- Sınırsız başarı, güç, zekâ, güzellik yada ideal aşk üstüne hayaller/fanteziler kurma.
Narsizmin Türleri:
- Büyüklenmeci (Grandiyöz) Narsizm:
- Dışa dönük, kendini aşırı öven, baskın ve heybetli davranışlar.
- Çoğu zaman önder ya da sahne önünde olma arzusuyla ilişkilidir.
- Kırılgan (Gizli saklı) Narsizm:
- Daha içe dönük, kırılgan bir özgüvene haiz.
- Görünürde alçakgönüllü olabilir fakat içinde üstünlük hissi barındırır.
Narsistik Kişilik Bozukluğu (NKB)
Narsistik Kişilik Bozukluğu (NKB), kişinin kendini aşırı derecede mühim, hususi ve üstün görmesiyle, başkalarının duygularına karşı empati yoksunluğu göstermesiyle ve devamlı olarak beğenilme, hayranlık duyulma ihtiyacıyla karakterize edilen bir kişilik bozukluğudur. Psikiyatride, bu bozukluk DSM-5 (Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal El Kitabı)‘nda yer alır.
DSM-5’e (Amerikan Psikiyatri Birliği’nin tanı kriterlerine) gore, narsistik kişilik bozukluğu tanısı konabilmesi için bu özelliklerin kalıcı, yaygın ve kişinin yaşamını negatif etkisi altına alan düzeyde olması gerekir.
Temel Emareler
- Büyüklenmeci davranışlar: Kendi başarı ve kabiliyetlerini abartmak, başarılarını olduğundan büyük göstermek.
- Sınırsız güç, zeka yada güzellik hayalleri oluşturmak.
- Kendini “hususi” ve yalnızca öteki “hususi” kişilerle anlaşabilecek biri olarak görmek.
- Aşırı hayranlık beklemek.
- Kendini ayrıcalıklı görmek: Hususi işlem beklemek.
- Empati eksikliği: Başkalarının duygularını ve gereksinimlerini önemsememek.
- İnsanları imrenmek ya da başkalarının onu kıskandığını düşünmek.
- Kibirli, küçümseyici tutumlar.
- Başkalarını kendi çıkarı için kullanmak.
Sebepleri
NKB’nin gelişmesinde aşağıdaki faktörlerin etkili olduğu düşünülür:
- Çocuklukta aşırı yüceltilme yada aşağılanma.
- Aile içi dengesiz ilgi: Aşırı övgü ya da ağır eleştiriler.
- Güvensiz bağlanma stilleri.
- Genetik ve biyolojik yatkınlıklar.
NKB Sahipleri Iyi mi Davranır?
- Eleştiriye karşı aşırı hassastırlar.
- Yenilgiyi ya da hatayı kabul etmekte zorlanırlar.
- İlişkilerinde yüzeysel olabilirler; başkalarını çıkarları için kullanabilirler.
- Dışarıdan kendine itimatı tam görünse de, iç dünyalarında değersizlik duygusu baskın olabilir.
Tedavi Şekilleri
NKB çoğu zaman kişinin kendisinde bir problem bulunduğunu kabul etmemesi sebebiyle tedavisi zorluk derecesi yüksek bozukluklardan biridir. Sadece şu yollarla destek alınabilir:
- Psikoterapi (bilhassa Bilişsel Davranışçı Terapi – BDT): Kişinin fikir kalıplarını fark etmesi sağlanır.
- Psikodinamik terapi: Geçmiş deneyimlerle bağ kurularak içsel çatışmalar üstünde çalışılır.
- Grup terapileri (uygun ortam sağlandığında).
- İlaçlar: Depresyon, anksiyete şeklinde birlikte rol alan rahatsızlıklar var ise antidepresanlar kullanılabilir.
NKB ile Yaşamak yada Bir NKB Kişiyle İlişki Oluşturmak
- Sınırlar koymak oldukça önemlidir.
- Tartışmalarda duygusal manipülasyona karşı dikkatli olunmalıdır.
- Kendinize duygusal destek sağlamanız ve gerekiyorsa ustalaşmış yardım almanız önerilir.
NARSİZMİN KURBANLARI
“Narsistin kurbanları” ifadesi, narsistik kişilik özelliklerine haiz bireylerle ilişkide olan ve bu ilişkilerden ziyan olan insanları tanımlamak için kullanılır. Bu kişiler çoğu zaman uzun solukta ruhsal, duygusal hatta kimi zaman fizyolojik olarak yıpranmış hissederler. İşte narsistin kurbanlarının genel özellikleri ve yaşadıkları süreç:
Narsistin Kurbanlarının Ortak Deneyimleri
Bir narsist “kurbanına” neler yaşatır?
- Gerçekliği Çarpıtma (Gaslighting):
Gerçeklik algılarının sorgulanmasına yol açan manipülasyon. Kurban, kendi aklından kuşku duymaya adım atar. - Aşağılama ve küçümseme:
Narsist şahıs, karşısındaki ferdin özgüvenini kırmak için onu devamlı eleştirir, küçümser ya da değersizleştirir. - Duygusal dalgalanmalar:
İlişki çoğu zaman “aşırı idealize etme” ve “değersizleştirme” içinde gidip gelir. Kurban, devamlı duygusal bir gelgit yaşar. - Yalıtılmışlık:
Narsist, kurbanı arkadaşlarından, ailesinden ya da destek sistemlerinden uzaklaştırabilir. - Suçluluk ve öz-sorgulama:
Kurban, sorunların hep kendisinden kaynaklandığını düşünür. Devamlı kendini düzeltmeye çalışır. - Öz saygı kaybı:
Zaman içinde fert kendini değersiz, yetersiz ve sevilemez hissetmeye adım atar.
Narsistik Kişilik Özellikleri
- Aşırı benmerkezcilik
- Empati eksikliği
- Eleştiriyi tolere edememe
- Kendini üstün görme
- İnsanları kendi çıkarı için kullanma…
️ Narsistten Korunmak İçin Tavsiyeler
Narsist bir kişiden korunmak, hem duygusal hem de ruhsal sağlığınızı korumak için oldukça önemlidir. İşte narsistlerden korunmanıza destek olabilecek etkili tavsiyeler:
1. Sınırlarınızı Net Belirleyin
- Narsistler, başkalarının sınırlarını ihlal etmeye yatkındır.
- Net, emin ve tutarlı sınırlar koyun.
- “Hayır” demekten çekinmeyin ve kararlarınızda emin olun.
2. Manipülasyon Taktiklerini Tanıyın
- Suçluluk duygusu yükleme, yansıtma, gaslighting (gerçekliği çarpıtma) şeklinde davranışlara dikkat edin.
- Bu taktikleri fark ettiğinizde geri çekilin ve duygularınıza güvenin.
3. Duygusal Mesafenizi Koruyun
- Narsistler çoğu zaman sizi duygusal olarak bağlayarak denetim etmeye çalışır.
- Onlarla olan ilişkinizde duygusal bağları minimumda tutmaya çalışın.
️ 4. Gerçekleri Görmezden Gelmeyin
- “Bir ihtimal değişmiş olur” ya da “Aslına bakarsak iyi biri” şeklinde bahanelerle toksik davranışları mazur görmeyin.
- Davranışlara değil, sonuçlara odaklanın.
5. Destek Sistemi Oluşturun
- Güvendiğiniz dostlar, aile üyeleri yada bir terapist ile durumu paylaşın.
- Dış destek, narsistin üzerinizdeki tesirini azaltmanıza destek verir.
6. Gerekirse Uzaklaşın
- Bazı durumlarda en sıhhatli çözüm, ilişkiyi sonlandırmak olabilir.
- Bilhassa duygusal, ruhsal yada fizyolojik sertlik var ise bu adımı atmak yaşamsal olabilir.
7. Kendinizi Tanıyın ve Güçlendirin
- Kendi değerinizin farkına varın ve özsaygınızı geliştirin.
- Narsistler, düşük özsaygıdan beslenir; kendinize güvenmeniz sizi daha kuvvetli yapar.
8. İletişimde “Gri Kaya” Yöntemini Kullanın
- Duygusal tepki vermeyin, düz ve duygusuz yanıtlar verin.
- Bu teknik, narsistin ilgisini kaybetmesine destek olabilir.
9. Davranışları Belgeleyin (Gerekirse)
- Bilhassa işle yada hukuki süreçlerle ilgili bir durumdaysanız, narsistin davranışlarını not edin.
- Belgeleme, ihtimaller içinde bir resmi süreçte lehinize kanıt olabilir.
İyileşme Süreci
Narsist bir ilişki sonrası iyileşme süre alabilir. Kurbanların:
- Travmalarını tanıması
- Kendilerini suçlamaktan vazgeçmesi
- Kendi kimliklerini tekrardan inşa etmesi gerekebilir.
NARSİSTİN KURBANI OLAN KİŞİLERİN ÖZELLİKLERİ
Narsistin kurbanı olan kişiler çoğu zaman belirli ruhsal, duygusal ya da toplumsal özelliklere haizdir. Sadece burada mühim olan, narsist biriyle ilişkiye girmenin asla mağdurun suçu olmadığını bilmektir. Narsistik istismar oldukça ustaca, manipülatif ve zaman içinde gelişen bir süreçtir. Gene de narsistlerin bilhassa kolay manipüle edebileceği bazı kişilik özellikleri vardır:
Narsistin Kurbanı Olmaya Yatkın Kişilerin Ortak Özellikleri
- Empatik ve yardımsever olmaları
- Başkalarının gereksinimlerini kendi ihtiyaçlarının önüne koyarlar.
- Karşı tarafın acılarına, sıkıntılarına duyarlıdırlar.
- Narsist, bu özelliği kullanarak devamlı ilgi ve bakım ister.
- Kendine itimat eksikliği
- Kendi değerlerini dış onayla ölçerler.
- Narsist, bu boşluğu ele geçirip kurbanı kendi doğrularına bağımlı hale getirir.
- Onaylanma ve sevilme ihtiyacı
- “Yeterince iyi değilim” ya da “Sevilmeye layık değilim” şeklinde düşüncelere sahiptirler.
- Narsist, bu ihtiyacı “love bombing” (aşırı ilgi gösterme) ile karşılar, sonrasında manipülasyon adım atar.
- Sınır koymakta zorlanma
- Hayır demekte zorlanırlar.
- Kendi sınırlarını savunamadıkları için narsist istismar kolaylaşır.
- Çatışmadan kaçınma eğilimi
- Barışı korumak adına kendi gereksinimlerini bastırabilirler.
- Narsist bu özelliği kullanarak baskın olur.
- Çocuklukta travma ya da duygusal ihmale maruz kalmış olmak
- Sevgi karşılığında “iyi çocuk” olma, uyum sağlama şeklinde alışkanlıklar geliştirirler.
- Narsist, bu geçmiş kalıpları tetikleyerek kişiyi kolay yönlendirir.
- Aşırı mesuliyet duygusu
- Suçluluk duygusuyla hareket eder, karşı tarafın davranışlarını kendi hatası şeklinde görür.
- Narsist bu duyguyu körükleyerek denetim sağlar.
- İyileştirme ya da kurtarma arzusu
- “Onu ben değiştirebilirim” düşüncesine kapılırlar.
- Narsist bu ilüzyonu kullanarak kurbanı ilişkide meblağ.
Unutulmaması Gerekenler
- Bu özelliklere haiz olmak fena bir şey değildir; bir çok aslen sıhhatli ve insani özelliklerdir.
- Narsist kişiler bu özellikleri kendi lehine manipüle etmeyi oldukça iyi bilir.
- Narsistik istismar, çoğu zaman yavaş ve fark edilmeden gelişir.
NARSİZM (NARSİSİZM) İLE İLGİLİ KİTAPLAR
Narsizm (yada narsisizm) mevzusunda yazılmış hem bilimsel nitelikli hem de popüler kitaplar oldukça fazladır. Mevzuyu ruhsal, toplumsal yada bireysel yönleriyle ele alan değişik türde eserler mevcuttur. Aşağıda narsizm hakkında tavsiye edilen bazı mühim kitapları, yazarları ve kısa açıklamalarıyla beraber bulabilirsin:
Ruhsal-Klinik ve Bilimsel niteliği olan Yaklaşımlar
- The Narcissism Epidemic – Jean M. Twenge & W. Keith Campbell
Çağdaş toplumda narsisizmin yaygınlaşmasını ve toplumsal medya şeklinde unsurların bu artıştaki rolünü çözümleme eder.
- Malignant Self-Love: Narcissism Revisited – Sam Vaknin
Narsistik kişilik bozukluğu (NPD) üstüne detaylı, yoğun ve klinik açıdan mühim bir yaratı. Yazar bununla beraber narsist bulunduğunu açıkça belirtmiş ve içerden bir bakış sunmuştur.
- Personality Disorders in Çağdaş Life – Theodore Millon
Narsistik kişilik bozukluğu dahil olmak suretiyle birçok kişilik bozukluğunu kapsamlı şekilde açıklayan bilimsel nitelikli bir referans kitabı.
- Narsisizm: Kişilik Üstüne Bir İnceleme – Heinz Kohut
Narsistik kişilik gelişimi üstüne psikanalitik bir klasik. Kohut’un narsisizm kuramı psikoloji literatüründe mühim bir yer meblağ.
- “Narsisizm ve Borderline Kişilik Bozukluğu” – Otto F. Kernberg: Psikanalitik teorinin önde gelen isimlerinden Kernberg, bu eserinde narsisistik ve borderline kişilik bozukluklarını kapsamlı bir halde inceler. Daha bilimsel nitelikli ve derinlemesine bir perspektif arayanlar için temel bir kaynaktır.
- “Narsisizm: Kişilik Bozuklukları ve Gelişimsel Yaklaşımlar” – Vamık D. Volkan: Türk kökenli psikanalist Volkan, narsisizmi kültürel ve gelişimsel bağlamda ele alarak değişik taraflarını ortaya koyar. Narsisizmin evrimini ve toplumsal yansımalarını idrak etmek isteyenler için kıymetli bir eserdir.
Popüler ve Anlaşılır Kitaplar
- Narsistler Aramızda – Dr. Joseph Burgo
Günlük hayatta narsist kişilerle baş etme yollarını özetleyen, okuyucu dostu bir kitap.
- Narsisizm: Kendine Aşık Olma Hastalığı – Dr. Gülseren Budayıcıoğlu
Türkçe kaynak arayanlar için uygun bir başlangıç kitabıdır. Klinik örneklerle narsistik davranışları tanımlar.
- Narsisizmin Psikolojisi – Dr. Carl Pickhardt
Bilhassa ebeveynlik ve çocuk gelişimi bağlamında narsistik eğilimlerin iyi mi ortaya çıktığını açıklar.
Kötüye Kullanılan Sevgi – Susan Forward
Narsist partnerlerle ilişki yaşayan bireyler için yol gösterici bir eserdir. Duygusal istismarı anlamaya destek verir.
İlişki ve Cemiyet Perspektifi
- Will I Ever Be Free of You? – Karyl McBride
Narsist biriyle boşanma sürecinde olan yada ayrılmayı düşünen kişilere hususi rehberlik sunar.
- Why Is It Always About You? – Sandy Hotchkiss
Narsist kişilik yapısını günlük yaşamdaki davranışlar üstünden anlamanızı sağlar. Ergonomik bir perspektif sunar.
Narsisizmin Temellerini Idrak etmek İçin
- “Narsistik Anne babalar: Kendini Sevmenin ve Başkalarını Sevmenin İmkansızlığı” – Donald Kalsched: Bu kitap, narsistik ebeveynlerin evlatları üstündeki etkilerini ve bu ilişkilerin yetişkinlikteki yansımalarını derinlemesine inceler. Narsistik davranışların kökenlerini ve döngülerini idrak etmek için mühim bir kaynaktır.
- “Narsistleri Idrak etmek” – Preston Ni: Narsisizmin değişik türlerini, narsistlerin manipülasyon tekniklerini ve onlarla iyi mi başa çıkılacağını ergonomik bir üslupla açıklayan bu kitap, bilhassa narsistik bireylerle ilişkisi olanlar için rehber niteliğindedir.
- “Narsisizm: Bir İllüzyonun Anatomisi” – Alexander Lowen: Narsisizmin ruhsal ve bedensel boyutlarını birleştiren Lowen, bu kitapta narsisizmin kökenlerini, emarelerini ve tedavisini biyoenerjik bakış açısıyla ele alır. Narsisizmin altında yatan dinamikleri idrak etmek isteyenler için derinlemesine bir çözümleme sunar.
Narsisistik İstismardan Korunma ve İyileşme
- “Narsistik İstismardan Kurtulmak İçin 5 Adım” – Shahida Arabi: Narsistik istismarın kurbanı olan yada bu tür ilişkilerden kurtulmaya çalışan kişilere yönelik ergonomik stratejiler ve iyileşme yolları sunan bu kitap, mağdurların güçlenmelerine destek olmayı hedefler.
- “Narsistle Dans” – W. Keith Campbell & Craig Malkin: Bu kitap, narsisizmin bir tek negatif taraflarını değil, bununla beraber bazı durumlarda iyi mi “sıhhatli” bir kişilik saygısına dönüşebileceğini de tartışır. Narsistik özelliklere haiz kişilerle daha iyi yazışma kurma yollarına da değinir.
NARSİSİZM TEMALI FİLMLER
- American Psycho (2000)
- Yönetmen: Mary Harron
- Başrol: Christian Bale
- Mevzu: Patrick Bateman, dışarıdan başarıya ulaşmış ve karizmatik bir iş insanı şeklinde görünür; sadece iç dünyasında sadistçe eğilimler ve derin bir narsisizm barındırır.
- Narsisistik kişilik bozukluğu, sosyopati ve ikiyüzlülük temaları yoğun.
- The Talented Mr. Ripley (1999)
- Yönetmen: Anthony Minghella
- Başrol: Matt Damon, Jude Law
- Mevzu: Tom Ripley, daha iyi bir yaşam elde etmek için yalanlar ve taklitlerle kurduğu narsistik bir yaşamı sürdürmeye çalışır.
- Kimlik hırsızlığı, takıntı ve narsisizm temaları öne çıkar.
- Black Swan (2010)
- Yönetmen: Darren Aronofsky
- Başrol: Natalie Portman
- Mevzu: Başrol için yarışan bir balerin, kendisini ve benliğini yitirme noktasına gelir.
- Mükemmeliyetçilik ve narsistik savunmalar temalı psiko-drama.
- Nightcrawler (2014)
- Yönetmen: Dan Gilroy
- Başrol: Jake Gyllenhaal
- Mevzu: Başarı ve tanınma için her şeyi yapabilecek bir insanın yükselişi.
- Empati yoksunluğu, manipülasyon ve aşırı benmerkezcilik dikkat çekiyor.
- The Wolf of Wall Street (2013)
- Yönetmen: Martin Scorsese
- Başrol: Leonardo DiCaprio
- Mevzu: Hırs, para ve şöhret için her şeyi meydana getiren bir borsacının yükselişi ve çöküşü.
- Narsistik kişilik özellikleri oldukça baskın: gösteriş, ego, sınır tanımazlık.
- Gone Girl (2014)
- Yönetmen: David Fincher
- Başrol: Rosamund Pike, Ben Affleck
- Mevzu: Muhteşem görünümün arkasındaki çürümüş ilişkiler ve bireysel karanlıklar.
- Narsistik manipülasyonun en çarpıcı örneklerinden.
- Birdman (2014)
- Yönetmen: Alejandro G. Iñárritu
- Başrol: Michael Keaton
- Mevzu: Eski bir süper kahraman oyuncusunun tekrardan yükselme çabası.
- Ego, takdir ihtiyacı ve narsistik tatminsizlik işleniyor.
- There Will Be Blood (2007)
- Yönetmen: Paul Thomas Anderson
- Başrol: Daniel Day-Lewis
- Mevzu: Petrol zengini bir insanın hırs, güç ve ego dolu yaşamı.
- Etik çöküş ve narsistik başarı saplantısı temaları öne çıkıyor.
