“Balık baştan kokar” atasözü; bir kurumda, bir işte ya da toplulukta görülen bozulmanın, aksaklığın ya da ahlakî çürümenin kaynağının en üst kademedeki şahıs yada kişiler bulunduğunu anlatır. Doğrusu bir kurumda, ailede, şirkette ya da devlette işler yolunda gitmiyorsa, bunun temel sorumluluğu çoğunlukla yöneticilere— “baş”a— aittir. Baş muntazam değilse geri kalan bölümlerin de muntazam işlemesi beklenemez. Kısacası, sorunların aslolan sebebi alt kademelerde değil, “baş”ta kısaca yöneticilerde/yönetimde aranmalıdır.
Bu atasözüne benzer ata sözleri nedir?
Aynı düşünceyi—bozulmanın, çürümenin yada başarısızlığın kaynağının “en üstteki” şahıs ya da katman olduğu fikrini—paylaşan bazı atasözleri ve eşdeğer deyişler şu şekilde:
Türkçedeki benzer atasözleri:
- “At sahibine gore kişner.” Bir işte çalışanların tutumu, yönetenin niteliğine gore şekillenir.
- “At, adımına gore değil, adamına gore yürür.” İşin iyi yada fena gitmesi, işi yöneten kişinin beceri ve ahlakına bağlıdır.
- “Üzüm üzüme baka baka kararır.” Bir arada olan insanoğlu, bilhassa kuvvetli konumdaki kişilerin davranışlarını zaman içinde benimser.
Öteki dillerdeki benzer özlü sözler:
- İngilizce: “The fish rots from the head down.” (Balık çürümeye baştan adım atar.) Phrase Finder
- Almanca: “Der Fisch stinkt vom Kopf her.” (Balık baştan kokar.) dictionary.reverso.net
- Yunanca: “Το ψάρι βρωμάει από το κεφάλι.” (Balık baştan kokar.) Glosbe
- Çince: “上梁不正下梁歪” (Üst kiriş doğru değilse alt kiriş de eğri olur). omgchinese.com
- Korece: “윗물이 맑아야 아랫물이 맑다.” (Üst su berrak olursa alt su da berrak olur). 오동통통너구리와 함께하는 시사상식
Bu atasözlerinin ortak mesajı nettir: Bir toplulukta veya kurumda problem var ise ilk bakılacak yer tepedeki yöneticilerin tutum ve davranışlarıdır; bundan dolayı iyi-kötü tüm etkisinde bırakır aşağıya doğru yayılır.
Örnekler
“Balık Baştan Kokar” atasözünü somut örneklerle açıklayacak olursak:
Aynı düşünceyi somutlaştırmak için “Balık baştan kokar” atasözünü beş değişik bağlamda ele alalım:
| Alan | Örnek vaka | “Koku” nerede başladı? | Netice |
| Otomotiv | Volkswagen “Dieselgate” – Firmanın dizel araçlarına kontrol esnasında emisyonu düşük gösteren düzmece yazılım yerleştirildi. Skandal patlayınca CEO Martin Winterkorn 2015’te çekilme etti. Vikipedi | Yazılım talimatı ve örtbas çabaları en üst mühendislik-yönetim katında tasarlandı. | 30 milyar €’yu aşan cezalar, itimat erozyonu ve kitlesel geri çağırma. |
| Finans-enerji | Enron – Kenneth Lay ve Jeffrey Skilling, fiktif muhasebe kârlarıyla hisseyi şişirdi; tüm alt kademeler “sayı uydurmayı” düzgüsel sandı. Investopedia | Yöneticilerin hileli kültürü alt kademelere kadar yayıldı. | 2001’de batkı, 22 bin çalışan işi olmayan; Sarbanes-Oxley yasası hayata merhaba dedi. |
| Kripto piyasası | Thodex – Kurucu Faruk Fatih Özer, borsayı kapatıp 2 Milyar $’la yurt dışına firar etti; 2023’te 11 bin 196 yıl hapis cezası aldı. Vikipedi | Platformun tüm para akışı tek kişinin kontrolündeydi. | 390 bin yatırımcı mağdur; Türkiye’de kripto regülasyonu hızlandı. |
| Devlet-spor | Rusya’nın devlet destekli doping programı – Spor bakanlığı dâhil üst aşama 2011-2015 içinde sistemli doping planladı; laboratuvar neticeleri değiştirildi. csce.gov | Komut bakanlıktan geldi; laboratuvarlar uyguladı. | 2018 Kış Olimpiyatları’nda ülke yasağı, uzun soluklu saygınlık kaybı. |
| Günlük yaşam (varsal) | Bir okulda müdür kopya çekmeyi tolere ederse öğretmenler de imtihan güvenliğini gevşetir, öğrenciler toplu kopya çeker. | İlk sinyal müdürün “göz yumması”dır. | Okulun bilimsel nitelikli itibarı zedelenir, mezuniyet belgesi değersizleşir. |
Ortak ders
İster küresel şirket, ister devlet programı, ister minik bir okul olsun: üst aşama hangi davranışı ödüllendirirse alt aşama onu düzgüsel sayar. Bu yüzden bozulmayı düzeltmek istiyorsak “gövdeden” değil, ilkin “baş”tan başlamamız gerekir.
Balık hakikaten baştan mı kokar?
Kısmen evet — fakat “yalnızca baş” demek tamamlanmamış kalır.
Tazelikten uzaklaşan balıkta ilk kuvvetli kokular bir çok süre solungaçların bulunmuş olduğu baş bölgesinden gelir; bunun hem kimyasal hem de mikrobiyolojik sebepleri vardır:
| Niçin | Özetlemek gerekirse ne olur? | Niçin kokuyu ilkin biz orada duyarız? |
| Solungaçlarda yoğun bakteri yükü | Balık ölür ölmez yüzey, solungaç ve bağırsak kökenli bakteriler dokuya yayılır. | Yaşarken zararsız olan bu bakteriler TMA (trimetilamin) şeklinde keskin kokulu aminler üretir; ilk giriş kapıları solungaçtır. mugberiagangadharmahavidyalaya.ac.in, repository.library.noaa.gov |
| Varlıklı kan dolaşımı | Başta damar ağı fazlaca yoğundur; burada taşınan protein-ve amin içinde ne olduğu bakterilere hazır “besin” sağlar. | Protein ayrışması koku veren uçucu aminleri hızlandırır. |
| Yağlı dokular (beyin, göz çevresi) | Çoklu doymamış yağ asitleri oksitlenir, acılaşma (rancidity) adım atar. | Lipit oksidasyonu ağır, “bayat yağ” kokusunu erkenden üretir. |
| Solungaçların devamlı oksijenle teması | Oksijen hem aerobik bakterilerin çoğalmasını, hem de oksidasyonu hızlandırır. | Böylece koku verici reaksiyonlar başta solungaçta pik yapar. |
Peki karın boşluğu asla mi kokmaz?
Karaciğer-bağırsak hattı da bakteri ve enzim deposudur; balık içi temizlenmezse “iç organ kokusu” fazlaca erken yayılır. Endüstride balığın yakalanır yakalanmaz gutted-buzlanmış hâle getirilmesi bu yüzden şarttır. Doğrusu koku baş + karın hattında aynı anda tetiklenir; biz burnumuzu ilkin solungaçlara yaklaştırdığımız için “baştan kokuyor” izlenimi oluşur.
Uygulamadaki göstergeler
- Tazelik kontrolü: Toptan balık alım kılavuzlarında ilk adım solungaçları koklayıp rengini (canlı kırmızı → mat gri) incelemektir. Bunun sebebi, solungaçların bozulma sinyalini vücuttan ilkin vermesidir. repository.library.noaa.gov
- Bilimsel emek harcamalar: Çürümeyi haritalayan yeni hiperspektral görüntüleme araştırmaları da koku ve renk değişiminin baş bölgesinde yoğunlaştığını doğruluyor (Hardy et al., 2024). ScienceDirect
Netice
- Dilsel olarak: Atasözü, yönetimdeki bozulmanın tepeden başladığını anlatmak için fizyolojik bir gözlemi mecazlaştırır.
- Biyolojik olarak: Balığın “ilk kokan” yeri bir çok türde solungaç ve yakın baş dokularıdır; bu yüzden sözün gerçek anlamda bir boyutu da vardır.
- Fakat: Temizlenmemiş bağırsaklar ve yüksek ısı koşulları var ise karın içi de aynı hızda kokabilir. Dolayısıyla doğrusu: “Balık çoğu zaman baş ve karın boşluğundan eşzamanlı kokar; kokuyu ilkin başta algılarız.”
