Prof. Dr. Şener Üşümezsoy – Türk Dili ve Edebiyatı

Şener Üşümezsoy (D: 14 Kasım 1950, Üsküdar/İstanbul) Yer bilimci, zelzele bilimci, akademisyen ve yazar.

Türkiye’nin tanınan yer bilimcilerinden Prof. Dr. Şener Üşümezsoy’un yaşamı, eğitimi, bilimsel niteliği olan kariyeri, kitapları, Marmara depremi ile alakalı görüşleri ve sık sorulan soruların cevapları üstünde durulmaktadır.

Kısa Yaşam öyküsü Tablosu

Vakit Çizelgesi (Kronoloji)

Prof. Dr. Şener Üşümezsoy, Türkiye’de bilhassa zelzele, tektonik ve Marmara Bölgesi fay sistemleri üstüne yapmış olduğu değerlendirmelerle tanınan bir yer bilimci (yerbilimci), akademisyen ve yazardır.

Üşümezsoy,1950 senesinde İstanbul’un Üsküdar ilçesinde dünyaya gelmiştir. İstanbul Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Yerbilim Mühendisliği bölümünde lisans, yüksek lisans ve doktorasını tamamlamış; aynı kurumda uzun seneler öğretim üyesi olarak vazife yapmıştır. 1991 senesinde profesör unvanını alan Üşümezsoy, çalışmalarını zelzele tehlikesi, tektonik hareketler ve Marmara Denizi’ndeki faylanma süreçleri odağında sürdürmüştür.

Bilimsel nitelikli üretiminin yanında, kamuoyunun zelzele okuryazarlığını çoğaltmak için popüler bilim kitapları, tv programları ve konferanslar kanalıyla geniş kitlelere ulaşmıştır. Bazı söylemlerinde Marmara’da “yakın gelecekte oldukça büyük bir zelzele beklemediğini” ifade etmesi, ana akım senaryolarla farklılaşan bir konumlanış olarak dikkat çekmiş ve bilim çevrelerinde de canlı tartışmalara yol açmıştır. Bu çerçevede, bilhassa 1912 (Tekirdağ-Silivri) ve 1894 (Çınarcık) kırıkları benzer biçimde tarihsel vakalara yapmış olduğu atıflar, Marmara’daki güncel gerilme birikimi tartışmalarında sıkça gündeme gelir.

“Prof. Dr. Şener Üşümezsoy,  Bilimsel nitelikli kariyerini yerbilim ve tektonik üstüne inşa etmiş, Marmara zelzele riski ile alakalı görüşleriyle kamuoyunda görünür olmuş, yayımları ve medya açıklamalarıyla büyük bir takipçi kitlesine ulaşan bir yer bilimcidir. Kariyer çizgisini üniversite öğretim üyeliği, MTA’daki görevleri ve çeşitli yurt içi–yurt dışı bilimsel niteliği olan katkılarla şekillendirmiştir.

Yaşamı ve Eğitimi

1950 senesinde İstanbul/Üsküdar’da dünyaya gelen Üşümezsoy’un kökleri Kırım Tatarı bir aileye uzanır. İlk ve orta öğrenimini İstanbul’da tamamladıktan sonrasında Pertevniyal Lisesi’nden 1969’da mezun olur. Aynı yıl İstanbul Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Yerbilim Mühendisliği kısmına girer; burada lisans, peşinden yüksek lisans ve doktora çalışmalarıyla uzmanlaşır. Bu zamanda Istranca Dağları’nın tektonik evrimi benzer biçimde saha-yoğun mevzular üstünde çalmış olduğu bilinir.

Üniversite yıllarında süregelen Maden Incelem ve Arama (MTA) tecrübesi, ona hem arazi pratiği hem de Türkiye’nin değişik tektonik bölgelerini yerinde gözlemleme imkânı verir. MTA’daki deneyimin peşinden İstanbul Üniversitesi’ne asistan olarak döner ve bilimsel niteliği olan yola adımını atar. Bu süreklilik, hem saha verisi hem de kuramsal birikimi aynı potada eriten bir yaklaşımı besler. 1991’de profesörlüğe uzanan bu süreç, Üşümezsoy’un Türkiye jeolojisi özelinde fay zonları, kırılma dizileri ve zelzele üretkenliği üstüne fikirsel çerçevesinin olgunlaşmasına katkı sunar.

Üniversite Yılları ve İlk Emek harcamalar

Jeolojinin disiplinler arası yapısı; harita tektoniği, sismotektonik, zelzele mühendisliği arayüzü ve jeomorfoloji benzer biçimde alanları bir araya getirir. Üşümezsoy’un erken döneminde Istranca ve çevresinde yürüttüğü emek harcamalar, Kuzeybatı Türkiye’nin karmaşık yapısal evrimini anlamaya dönüktü. Bu altyapı, ileride Marmara içindeki fay parçalarının tarihsel kırılmaları ve sismik boşluk tartışmalarına getirmiş olduğu yorumlarda temel bir arka plan sağlar.

Bilimsel nitelikli Kariyerin Dönüm Noktaları

Üşümezsoy, İstanbul Üniversitesi’nde öğretim üyeliği yaparken 1991’de profesör olur; dönem dönem yurt dışı üniversitelerde de ders ve seminerler verir. Bu seneler, Türkiye’de zelzele tehlikesi ve risk iletişimi kavramlarının kamu gündemine daha sık girmiş olduğu bir evreye denk gelir. 1999 Marmara Depremi’nin derhal sonrasında kamuya dönük bilgilendirme faaliyetleriyle tanınırlığı hızla artar; kitapları ve söyleşileri geniş kitlelere ulaşır.

Yerbilim ve Tektonik Odaklı Araştırmalar

Araştırma ekseninde tektonik morfoloji, fay zonu davranışı, kırılma sıraları ve bölgesel sismotektonik başlıkları öne çıkar. Marmara Denizi çevresi, oldukça parçalı fay yapısı ve tarihsel depremler sebebiyle, çalışmalarının merkezi olur. 1912 ve 1894 tarihindeki büyük kırılmalar, şimal Marmara’daki güncel riskin değerlendirilmesinde sıkça atıf yapmış olduğu olaylardır. Bu bağlamda, “yakın dönemde 7 ve üstü büyüklükte zelzele olasılığı düşük” türü açıklamalarıyla literatürdeki değişik bakış açılarına eleştirel bir pencere açar.

Marmara ve Zelzele Riskine Yaklaşımları

Üşümezsoy’un Marmara zelzele riski çizgisi, kırılmış segmentlerin tekrardan kısa sürede büyük bir zelzele üretmeyebileceği görüşüne dayanır. Bu çerçevede, Tekirdağ–Silivri segmentinin 1912’de, Çınarcık’ın ise 1894’te kırıldığı ve “büyük birikimin” halihazırda azaldığı yorumlarını sık dile getirir. Bu yaklaşım, değişik araştırma gruplarının ihtimaller içinde Mw≥7 senaryolarına dayalı risk projeksiyonlarıyla karşıtlık oluşturur ve bilimsel alanda canlı bir münakaşa üretir. Üşümezsoy’un amacı, kendi ifadeleriyle, model ve verilerin beraber okunmasını sağlamak ve kamuoyunda aşırı yıkım senaryolarının yerine dengeli bir risk algısı tesis etmektir.

1999 Sonrası Kamuoyu Emekleri

17 Ağustos 1999’dan sonrasında Üşümezsoy, kitaplar, tv programları ve konferanslarla zelzele okuryazarlığını artırmayı hedefler. Bu süreçte yapmış olduğu medya açıklamaları, kimi vakit “genel kanıya aykırı” bulunarak tartışılır; gene de kamu iletişimi açısından etkili bir popüler bilim anlatıcısı profili çizer. Youtube ve TV kanallarındaki mülakatları, Marmara özelinde risk yorumlarını geniş kitlelere taşır.

Yayınlar, Kitaplar ve Popüler Bilim Emekleri

Zelzele odaklı rehber kitapları ve yazıları ile bilinir: “İstanbul Depremi”, “Yurttaş için Zelzele Rehberi”, “17 Ağustos Sonrası Marmara’da Zelzele Riski” benzer biçimde eserleri, bilhassa kamu bilgilendirmesi amaçlıdır. Ek olarak jeostrateji, enerji ve bölgesel politika benzer biçimde alanlarda da yayımları bulunur. (Kitap tanıtımları ve katalogları için bkz. yayınevi sayfaları ve yaşam öyküsü derlemeleri.)

Zelzele Okuryazarlığına Katkıları

Üşümezsoy’un halka dönük yayınlarında rahat dil, harita ve şema kullanımı ve “ne yapmalı?” türü ergonomik tavsiyeler dikkat çeker. Amaç, “riskin nerede/ ne vakit” sorusunu kati konuşmadan, hazırlık ve dayanıklılık gündemine çevirmektir. Bu yönüyle, bilimde belirsizlik kavrayışını korurken ergonomik önlemler içinde kalmayı savunur.

Medya Görünürlüğü ve Toplumsal Tesir

Aralıklarla değişik TV kanallarına çıkarak Marmara başta olmak suretiyle Batı Anadolu depremlerine dair senaryo ve olasılık değerlendirmeleri yapar. Bu yayınlar, geniş kitlelere ulaşan risk iletişimi örnekleridir. Toplumsal medyada paylaşılan kısa videoları ve açıklamaları da hızla yayılır.

Görüşleri Üstüne Eleştiriler ve Tartışmalar

Bilimsel toplulukta değişik modeller ve veri kümeleri sebebiyle Marmara’nın zelzele potansiyeline dair çeşitli görüşler mevcuttur. Üşümezsoy’un “yakın gelecekte büyük zelzele beklenmediği” yönündeki yorumları, bazı meslektaşları tarafınca ihtiyatlılık ilkesine aykırı bulunabilir; buna rağmen o, tarihsel kırıklar ve segment davranışları üstünden alternatif bir okuma sunduğunu vurgular. Bu sıhhatli ihtilaf, bilimin doğası gereği kanıta dayalı münakaşanın bir parçasıdır.

Toplumsal Medya ve Dijital İçerikler

Üşümezsoy, X (Twitter) ve Instagram benzer biçimde mecralarda yerbilim ve zelzele temalı kısa içerikler paylaşır; kimi zaman saha görüntüleri, kimi zaman de rahat anlatımlı değerlendirmelerle takipçilerini bilgilendirir. Bu kanallar, her yeni zelzele sonrası süratli yorum ve geniş erişim açısından önemlidir. X (formerly Twitter), Instagram

Sıkça Sorulan Sorular 

1) Prof. Dr. Şener Üşümezsoy kimdir?
Türkiye’de zelzele ve tektonik alanında çalışan bir yerbilimci, akademisyen ve yazardır; Marmara bölgesindeki faylar ve zelzele riski üstüne görüşleriyle tanınır.

2) Nerede ve ne vakit dünyaya geldi?
1950 senesinde İstanbul/Üsküdar’da dünyaya geldi.

3) Hangi üniversitede okudu ve hangi alanda uzmanlaştı?
İstanbul Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Yerbilim Mühendisliği bölümünde lisans, yüksek lisans ve doktorasını tamamladı.

4) Bilimsel nitelikli unvanı ve mühim görevleri neler?
1991’de profesör oldu; İstanbul Üniversitesi’nde öğretim üyeliği yapmış oldu; kariyerinin değişik dönemlerinde MTA’da vazife aldı ve yurt haricinde ders ve seminerler verdi.

5) Marmara depremi mevzusunda ne düşünüyor?
Bazı açıklamalarında, Marmara’da yakın dönemde Mw≥7 büyüklüğünde bir zelzele olasılığını düşük gördüğünü söyler; 1912 ve 1894 kırıklarına atıf yapar. Bu görüş, literatürdeki öteki senaryolarla farklılaşır ve tartışılır.

6) Hangi kitapları var?
Üşümezsoy’un zelzele ve jeostrateji odaklı mühim eserlerinden bazıları:

• İstanbul Depremi
• Yurttaş için Zelzele Rehberi
• 17 Ağustos Sonrası Marmara’da Zelzele Riski

Depremin yanı sıra; iktisat, tarih, jeopolitik ve strateji mevzularında da eserler yazmıştır. Bazı kitapları:

• Yeni Dünya Petrol Düzeni ve Körfez Savaşları
• Türk Jeostratejisi
• Petrol Şoku ve Yeni Ortadoğu Haritası
• Dünya Sistemi ve Buyuruculuk

7) Medyada niçin sık görünür?
Zelzele sonrası süratli değerlendirmeleri ve kamuya dönük dili yardımıyla geniş kitlelere ulaşır; söylemleri, bilhassa Marmara özelinde münakaşa yaratır.

8) Resmî yada doğrulanmış toplumsal medya hesapları var mı?
Evet; X (Twitter) ve Instagram’da etken olarak paylaşımlar yapmaktadır.

Öne Çıkan Görüşlerinin Özeti

• Tarihsel kırıklar (1912 Tekirdağ–Silivri, 1894 Çınarcık) Marmara’daki güncel gerilme birikimi yorumları için belirleyici kabul edilmeli.
• Yakın dönemde oldukça büyük bir zelzele olasılığının düşük olduğu yönünde açıklamaları var; bu yaklaşım ana akım senaryolardan ayrışıyor ve bilimsel münakaşa doğuruyor.

Not: Değişik araştırma gruplarının değişik sonuçlara yetişmesi bilimin doğası gereğidir. Kamu açısından hazırlık ve dayanıklılık (bina güvenliği, acil durum planı, aile afet çantası vb.) her senaryoda en güvenli yol olmaya devam eder.

Netice ve Devam Kaynakları

Prof. Dr. Şener Üşümezsoy; bilimsel niteliği olan birikimini saha çalışmalarıyla pekiştiren, Marmara zelzele riski tartışmalarına alternatif bir okuma sunan ve kamu iletişimini önemseyen bir yer bilimci portresini ortaya koyuyor. Daha çok data için aşağıdaki kaynakları inceleyebilirsiniz:

• Vikipedi – Şener Üşümezsoy (biyo, eğitim, kariyer) Vikipedi
• Beykent Üniversitesi – Söyleşi/Haber (Marmara depremine ilişkin görüşler) Beykent

Dış kaynak (genel referans): İstanbul Üniversitesi Mühendislik Fakültesi Yerbilim Mühendisliği bölümünün resmî sayfaları ve yayınevi tanıtım sayfaları, gösterim ve özgeçmiş detaylarını tertipli olarak güncelleyebilir.