Edebiyatın Eğitimdeki Yeri – Türk Dili ve Edebiyatı

Edebiyatın eğitimdeki yeri, öğrencilerin dil, fikir ve kültürel gelişimi açısından büyük ehemmiyet taşır. Bu yazıda edebiyatın eğitime katkıları, sorunları ve geleceği, edebiyat ve öğretmen, Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği lisans eğitimi veren üniversiteler, okuma alışkanlığının temeli, edebiyat ve çocuk, çocuklarda okuma alışkanlığını geliştirme şekilleri, kitap önerileri üstünde durulmaktadır.

Edebiyat Nedir?

Edebiyat, insanoğlunun duygu, fikir, hayal ve deneyimlerini dil vasıtasıyla güzel duyu bir şekilde ifade etme sanatıdır. Temel malzemesi dildir. Şiir, hikâye, roman, deneme, tiyatro, masal şeklinde değişik türlerde kendini gösterir. Edebiyat yalnızca yazılı değil, sözlü ürünleri de kapsar; destanlar, halk hikâyeleri ve masallar bunun örneklerindendir.

Edebiyatın İşlevleri:

1. Duygu ve Fikir Aktarımı
   Edebiyat, bireylerin iç dünyalarını, toplumsal sorunları ve evrensel değerleri dile getirmesine olanak tanır. Ozan ya da yazar, kişisel deneyimlerini ifade ederken aslına bakarsak başkalarının da duygularına tercüman olabilir.
2. Güzel duyu Zevk ve Sanat içerikli Tecrübe
   Okuyucuya ya da dinleyiciye yalnızca data vermek değil, hem de bir güzellik (güzel duyu) duygusu kazandırmak da edebiyatın amacıdır. Dilin en ince, en etkisi altına alan biçimlerini ortaya koyar.
3. Toplumsal Hafıza ve Kültürün Taşınması
   Edebiyat, bir toplumun tarihini, inançlarını, geleneklerini ve değerlerini gelecek kuşaklara aktarmanın en mühim yollarından biridir. Mesela, destanlar ve halk hikâyeleri, toplumların ortak hafızasını yansıtır.
4. Eğitim ve Öğretim İşlevi
   Edebî eserler, fertleri düşündürür, sorgulatır ve kimi zaman de eğitir.
5. Kendini ve Dünyayı Anlama
   İnsan, edebiyat yardımıyla hem kendi iç dünyasını hem de toplumu ve evreni daha iyi anlama fırsatı bulur. Bu yönüyle edebiyat bir ayna gibidir.

Edebiyat Ne İşe Yarar?

Edebiyat, yalnızca “güzel söz söyleme sanatı” değildir; insan hayatında birçok yönüyle işlevi vardır.

1. Duyguları ve Düşünceleri İfade Etme

Edebiyat, insanların iç dünyasını açığa çıkarır. Luk, üzüntü, hasret, aşk, ümit, korku şeklinde duygular; düşünceler ve hayaller edebî eserlerle dile getirilir. Kişi, edebiyat yardımıyla kendini ifade etme imkânı bulur.

2. Güzel duyu Zevk Kazandırma

Edebiyat, dilin en güzel, en etkili şekilde kullanılmasını sağlar. Bu da okuyan yada dinleyen kişiye güzel duyu bir haz verir. Şiir okurken, bir romanı ya da hikâyeyi dinlerken alınan zevk bu işlevin sonucudur.

3. Toplumsal Belleği ve Kültürü Aktarma

Edebiyat, bir toplumun yaşam biçimini, değerlerini, geleneklerini ve tarihini gelecek kuşaklara taşır. Destanlar, masallar, halk hikâyeleri ve romanlar bu işlevin mühim örnekleridir.

4. Eğitim ve Öğretim Aracı Olma

Edebî eserler bir çok vakit bir “ders” verir, düşündürür yada yol gösterir. Masallardaki ibretli sonlar, fabllardaki öğütler ya da romanlardaki toplumsal eleştiriler, edebiyatın eğitici yönünü gösterir.

5. İnsana Kendini ve Dünyayı Anlatma

Edebiyat, kişinin hem kendini hem de yaşamış olduğu toplumu, hatta tüm insanlığı anlamasına katkıda bulunur. İnsan, edebiyat yardımıyla değişik yaşamları tanır, empati kurar ve dünyaya daha geniş bir pencereden bakar.

6. Dil ve Kimlik Bilinci Kazandırma

Edebiyat dili işleyerek güzelleştirir, korur ve geliştirir. Böylece insanoğlu kendi dillerinin ve kültürlerinin kıymetini daha iyi farklıdır.

Edebiyat; duyguları ifade etme, güzellik sunma, kültürü aktarma, eğitim sağlama ve insanı kendine/dünyaya yaklaştırma, kendini/insanı tanıma işlevleriyle hem kişi hem cemiyet için vazgeçilmezdir.

Edebiyat ve Dil

Edebiyat ile dil birbirinden ayrılmaz iki kavramdır. Şundan dolayı edebiyatın hammaddesi dildir. Dil olmadan edebiyat var olması imkansız; edebiyat ise dili zenginleştirir, ona yeni ufuklar açar.

1. Dilin Edebiyattaki Yeri

• Dil, insanların duygu, fikir ve hayallerini ifade etmiş olduğu en temel yazışma aracıdır.
• Edebiyat, bu aracı güzel duyu ve sanatla alakalı bir boyutta kullanır. Günlük hayatta basit görünen kelimeler, edebiyatçının elinde yeni anlamlar kazanır.
• Bu yüzden edebiyat, dilin hem koruyucusu hem de geliştiricisidir.

2. Edebiyatın Dile Katkısı

• Kelime hazinesini zenginleştirir. Yeni kavramların dile yerleşmesine aracılık eder.
• Üslup ve ifade çeşitliliği kazandırır. Aynı duyguyu değişik biçimlerde ifade etme yolları sunar.
• Dil bilincini sağlamlaştırır. İnsanların ana dillerini daha iyi tanımasını, kullanmasını ve kıymet vermesini sağlar.

3. Dil ve Edebiyatın Karşılıklı Etkileşimi

• Dil, edebiyat için bir araçtır; edebiyat ise dili işleyerek onu bir sanat eserine dönüştürür.
• Toplumların dil yapısı, edebiyatlarının şekil ve içeriğini de etkisinde bırakır. Mesela, Arapçanın nazım biçimleri divan edebiyatını etkilemiş, Türkçenin halk dili ise halk edebiyatını şekillendirmiştir.
• Aynı şekilde, edebiyat da dile yeni söyleyiş biçimleri ve güzel duyu değerler kazandırarak dilin canlı kalmasını sağlar.

Özetle:

• Dil, edebiyatın malzemesidir.
• Edebiyat, dili işleyerek sanata dönüştürür.
• İkisi arasındaki bağ, ruh ile bedenin ilişkisi gibidir: birbirini var eder ve tamamlar.

EDEBİYATIN EĞİTİMDEKİ YERİ

Edebiyatın Eğitimdeki Yeri: Bireysel, Toplumsal, Kültürel Katkıları

 Edebiyat ve Eğitim Arasındaki Bağ

Edebiyat, yalnızca sanatın bir dalı değil, hem de eğitimin olmazsa olmaz bir unsurudur. Eğitim, bireyi yalnızca bilgiyle donatmakla kalmaz; hem de onu düşünen, hisseden, empati kurabilen bir insan hâline getirir. İşte edebiyat tam bu aşamada devreye girer.

Eğitimde edebiyatın tarihsel gelişimi

Edebiyatın eğitimdeki görevi Antik Çağlardan bu yana süregelmektedir. Eski Yunan’da Homeros’un destanları gençlere hem tarih hem de değerler öğretmek için okunurdu. Orta Çağ’da dini metinler eğitimde başat rol oynarken, Rönesans ile beraber insanı merkeze alan eserler öne çıkmıştır. Bugünse edebiyat, çağıl eğitim sistemlerinde bir ders olarak değil, bir yaşam becerisi deposu olarak da kabul edilmektedir.

Edebiyatın öğrenme süreçlerindeki görevi

Öğrenciler edebiyat kanalıyla dilin inceliklerini öğrenir, ifade becerilerini geliştirir. Romanlar, şiirler ve tiyatrolar vasıtasıyla dünyaya değişik pencerelerden bakma şansı bulurlar. Bu da öğrenme sürecini yalnızca bilimsel niteliği olan değil, hem de kişisel gelişime yönelik bir seyahat hâline getirir.

Edebiyatın bireysel ve toplumsal kimlik oluşumuna katkısı

Bir toplumun kültürel belleği, edebiyat eserlerinde saklıdır. Öğrenciler, edebiyat vasıtasıyla kendi ulusal kimliklerini tanırken hem de değişik kültürlere de saygı duymayı öğrenirler. Bu yönüyle edebiyat, bireysel kimlik inşasında ve toplumsal birlikteliğin güçlenmesinde etkin bir rol oynar.

Edebiyatın Öğrenciler Üstündeki Tesirleri

Edebiyatın eğitimdeki yeri en fazlaca öğrenciler üstünde gözlemlenir. Şundan dolayı edebiyat onların dil, fikir ve duygu dünyasını şekillendirir.

Dil gelişimine katkısı

Okunan her yaratı, öğrencilerin kelime dağarcığını genişletir, ifade enerjisini artırır. Dil yalnız bir yazışma aracı değil, hem de düşünmenin de temelidir. Bu yüzden edebiyat, dil eğitiminin ayrılmaz bir parçasıdır.

Hayal gücü ve yaratıcılığı beslemesi

Edebiyat eserleri öğrencilere gerçek dünyanın ötesinde bir görüş açısı sunar. Fantastik romanlardan şiirlere kadar her tür, hayal enerjisini zenginleştirir ve yaratıcı düşünmeyi destek sunar.

Empati ve duygusal zekâ gelişimi

Bir roman kahramanının duygularını idrak etmek, bir şiirin ruhuna nüfuz etmek öğrencilerde empati kabiliyetini geliştirir. Bu da onları yalnızca bilimsel niteliği olan başarıya değil, hem de daha sıhhatli toplumsal ilişkilere hazırlar.

Edebiyatın Eğitici İşlevi

Edebiyatın eğitimdeki yeri yalnızca dil ve güzel duyu gelişimle sınırı olan değildir. O hem de bir rehber, bir öğretmen ve bir değerler aktarım aracıdır.

Etik ve etik değerlerin aktarımı

Birçok edebiyat eseri, öğrencilerin doğru ile hatası ayırt etmesine destek olacak etik mesajlar ihtiva eder. Romanlarda kötülüğün cezasını bulması ya da iyiliğin ödüllendirilmesi, gençlere dolaylı şekilde terbiye dersi verir. Bu yöntem, direkt nasihat vermekten fazlaca daha etkili bir öğrenme yoludur.

Kültürel mirasın korunması ve aktarılması

Edebiyat, bir toplumun tarihini, inançlarını, geleneklerini ve yaşam tarzını gelecek nesillere taşır. Öğrenciler, geçmişten bugüne aktarılan destanlar, halk hikâyeleri ve klasik eserler yardımıyla köklerini öğrenir. Bu da kültürel sürekliliğin sağlanmasında büyük ehemmiyet taşır.

Eleştirel düşünme ve çözümleme becerisi kazandırması

Edebiyat, fertleri sorgulamaya ve değişik bakış açılarını değerlendirmeye yönlendirir. Bir eserdeki karakterlerin davranışlarını çözümlemek, vaka örgüsünü değerlendirmek ya da yazarın vermek istediği mesajı tartışmak öğrencilerin eleştirel düşünme becerilerini geliştirir.

Edebiyatın Eğitim Programlarındaki Yeri

Eğitim programlarında edebiyatın yeri yalnızca “Türkçe” ya da “Edebiyat” dersi ile sınırı olan değildir; değişik disiplinlerle etkileşim hâlindedir.

Okuma alışkanlığı kazandırmadaki önemi

Tertipli olarak edebiyat eserleri okuyan öğrencilerde bilgiye erişme isteği ve öğrenme motivasyonu artar. Bu alışkanlık, yaşam boyu devam eden bir öğrenme yolculuğunun da temelini oluşturur.

Ders kitaplarında edebiyatın kullanımı

Ders kitaplarında yer verilen şiirler, hikâyeler ve denemeler, öğrencilerin derslere olan ilgisini artırır. Bu içerikler yalnızca bilgiyi aktarmakla kalmaz, hem de öğrencilerin duygu hayatına da hitap eder.

Edebiyatın disiplinlerarası katkıları

Tarih dersinde bir romanın arka planı, psikoloji dersinde bir karakterin kişilik çözümlemesi yada sosyoloji dersinde bir hikâyenin toplumsal mesajı kullanılabilir. Böylece edebiyat, disiplinlerarası bir köprü işlevi görür.

Edebiyat ve Toplumsal Gelişim

Edebiyatın eğitimdeki yeri yalnızca bireysel gelişimle değil, toplumsal gelişimle de ilgilidir.

Ulusal kimlik ve edebiyat ilişkisi

Bir milletin hafızası edebiyat eserlerinde saklıdır. Destanlar, şiirler, romanlar ulusal kimliğin oluşumunda temel kaynaklardır. Eğitimde bu eserlerin okutulması, gençlerin tarihsel şuur kazanmasına destek verir.

Toplumsal değerlerin ve ortak bilincin oluşumu

Edebiyat eserleri, toplumu bir arada tutan ortak değerlerin aktarımında da büyük rol oynar. Bir toplumun acıları, lukları ve umutları, edebiyat kanalıyla yeni nesillere aktarılır.

Dijital Çağda Edebiyatın Eğitimdeki Görevi

Teknoloji çağlarında eğitim anlayışı değişmiş olduğu şeklinde edebiyatın sunuluş biçimi de dönüşmüştür.

E-kitaplar ve dijital edebiyat kaynakları

Artık öğrenciler kütüphaneye gitmeden binlerce esere birkaç tıkla ulaşabiliyor. E-kitaplar ve çevrimiçi kütüphaneler, edebiyatı daha erişilebilir kılıyor.

Toplumsal medya ve edebiyat

Toplumsal medya platformları, gençler içinde edebiyatın yayılmasını sağlıyor. Kısa öyküler, şiir paylaşımları ve kitap tanıtımları, öğrencilerin ilgisini çekiyor.

Yeni nesil öğrenme araçlarıyla edebiyatın entegrasyonu

Sesli kitaplar, interaktif hikâyeler ve artırılmış gerçeklik uygulamaları, edebiyatı daha cazip hâle getiriyor. Böylece öğrenciler hem teknolojiyi hem de edebiyatı aynı anda deneyimleyebiliyor.

Eğitimde Edebiyatın Karşılaşmış olduğu Problemler

Her ne kadar edebiyatın eğitimdeki yeri tartışılmaz olsa da çeşitli sorunlarla karşılaşılmaktadır.

Öğrencilerin okuma alışkanlıklarındaki azalma

Dijital çağda süratli içerik tüketimi, öğrencilerin uzun metinleri okumada sabırsız davranmasına yol açıyor. Bu durum edebiyatın derinlemesine öğrenilmesini zorlaştırıyor.

Değişen teknolojinin edebiyat öğretimine tesiri

Teknoloji edebiyatı erişilebilir kılarken hem de yüzeysel bir okuma kültürünü de bununla beraber getiriyor. Öğrenciler derinlikli bir okuma yerine özetlerle yetinebiliyor.

Müfredatın sınırlandırıcı yapısı

Edebiyatın geniş ve varlıklı yapısı, dar bir müfredat çerçevesine sıkıştırıldığında öğrenciler için bunaltan hâle gelebiliyor. Bu da edebiyat sevgisini azaltan bir unsur olabiliyor.

Edebiyatın Eğitimde Daha Etkin Kullanımı İçin Tavsiyeler

Edebiyatın eğitimde daha verimli kullanılabilmesi için yenilikçi yöntemler uygulanmalıdır.

Öğretim şekillerinin çeşitlendirilmesi

Geleneksel ders anlatımı yerine drama, rol yapma, hikâye tamamlama şeklinde yöntemler kullanılabilir. Bu da öğrencilerin ilgisini artırır.

Öğrencilerin etken katılımının sağlanması

Sınıfta okuma saatleri düzenlemek, münakaşa grupları oluşturmak ve kitap analizleri yapmak öğrencilerin sürece etken katılımını sağlar.

Edebiyat kulüpleri ve yaratıcı yazma etkinlikleri

Okul içinde edebiyat kulüpleri oluşturmak, öğrencilerin hem okuma hem de yazma yönünü sağlamlaştırır. Yaratıcı yazma atölyeleri, genç yeteneklerin ortaya çıkmasına katkıda bulunur.

Edebiyatın Eğitimdeki Yeri Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

1. Edebiyatın eğitimdeki temel amacı nedir?
   Edebiyatın amacı yalnızca data aktarmak değil; öğrencilerin düşünsel, duygusal ve kültürel gelişimine katkıda bulunmaktır.
2. Edebiyat dersleri niçin önemlidir?
   Şundan dolayı öğrencilerin dil becerilerini geliştirir, eleştirel düşünme kabiliyetini artırır ve empati duygusunu besler.
3. Edebiyat okuma alışkanlığını iyi mi etkisinde bırakır?
   Edebiyat, tertipli okuma alışkanlığı kazandırarak öğrencilerin öğrenme motivasyonunu yükseltir.
4. Dijital çağda edebiyatın yeri azaldı mı?
   Hayır, aksine dijital araçlar edebiyatı daha erişilebilir hâle getirmiştir; yalnızca okuma biçimi değişmiştir.
5. Edebiyat tüm derslerle ilişkilendirilebilir mi?
   Evet, tarih, psikoloji, sosyoloji şeklinde birçok dersle edebiyat içinde bağlantı kurulabilir.
6. Edebiyat öğretiminde en büyük mesele nedir?
   Öğrencilerin okuma alışkanlıklarının zayıflaması ve müfredatın sınırlandırıcı yapısı, en mühim sorunlardandır.

Netice: Edebiyatın Eğitime Katkılarının Geleceği

Edebiyatın eğitimdeki yeri, geçmişten günümüze değişmeyen bir ehemmiyet taşır. Dil, fikir, kültür ve değerler edebiyat vasıtasıyla öğrencilere aktarılır. Dijital çağda yeni yöntemler ve araçlar kullanılarak edebiyatın eğitime katkısı daha da artırılabilir. Gelecekte, edebiyat yalnızca bir ders değil; bireylerin yaşam yolculuğunda onlara birlikte rol alan bir rehber olmaya devam edecektir.

EDEBİYAT VE ÖĞRETMEN

Edebiyat öğretmeni, yalnız data aktaran biri değil; öğrencilerine dil sevgisi, kültür bilinci ve güzel duyu duyarlılık kazandıran bir rehberdir. İşte edebiyat öğretmeninde bulunması ihtiyaç duyulan temel meziyetler:

» 1. Alan Bilgisi ve Kültürel Donanım

• Türk ve dünya edebiyatını, mühim yazarları, dönemleri ve eserleri iyi bilmelidir.
• Dil bilgisi, ifade, edebî türler mevzusunda kuvvetli olmalıdır.
• Sanat, tarih, felsefe ve kültürle ilgili geniş bir genel kültüre haiz olmalıdır.

» 2. Dil ve Ifade Kabiliyeti

• Dili doğru, etkili ve güzel kullanmalıdır.
• Öğrencilere yalnız kuralları değil, dilin zenginliğini ve güzelliğini de hissettirmelidir.
• Etkili konuşma, güzel okuma ve ifade gücüyle rol model olmalıdır.

» 3. Okuma ve Araştırma Alışkanlığı

• Kendisi devamlı okuyan, araştıran, yeni eserleri takip eden biri olmalıdır.
• Öğrencilerine güncel ve varlıklı okuma listeleri sunabilmeli, onları değişik türlerle tanıştırabilmelidir.

» 4. Pedagojik Yeterlilik ve Öğrenciye Yaklaşım

• Öğrencilerin yaşına ve seviyesine uygun yöntemler kullanmalıdır.
• Yalnız data veren değil, öğrencilerin düşünmesini, sorgulamasını ve yorum yapmasını teşvik eden bir yol gösterici olmalıdır.
• Sabırlı, anlayışlı, empati kurabilen bir yaklaşım sergilemelidir.

» 5. Güzel duyu Duyarlılık ve Sanat Sevgisi

• Sanatın, edebiyatın yalnızca ders mevzusu değil, yaşamın bir parçası bulunduğunu hissettirmelidir.
• Şiiri, hikâyeyi, romanı, tiyatroyu öğrencilerine “mecburi okuma” olarak değil, “yaşamı güzelleştiren bir kaynak” olarak sunabilmelidir.

» 6. İletişim ve İlham Verme Gücü

• Öğrencileriyle kuvvetli bir yazışma kurabilmeli, onlara esin verebilmelidir.
• Öğrencinin ufkunu açan, hayal enerjisini besleyen ve okuma sevgisini aşılayan bir örnek olmalıdır.

» Netice: Edebiyat öğretmeni, hem bilgili hem de esin verici bir kişilik olmalıdır. Onun görevi yalnız ders anlatmak değil; öğrencilerde yaşam boyu sürecek bir kitap sevgisi, dil bilinci ve sanat duyarlılığı bırakmaktır.

İyi Bir Edebiyat Öğretmeninin Sınıfta Uygulayabileceği Yöntemler

Bu yöntemler hem öğrencilerin ilgisini artırır hem de edebiyatı ezberden çıkarıp yaşanmış olan bir deneyime dönüştürür:

» 1. Drama ve Canlandırma Şekilleri

• Öğrenciler şiirleri, hikâyeleri yada roman sahnelerini canlandırır.
• Karagöz-Hacivat, masal anlatımı yada tiyatro bölümleri drama yöntemiyle sınıfa taşınabilir.
• Bu, hem keyifli olur hem de öğrencilerin metinle bağ kurmasını sağlar.

» 2. Münakaşa ve Münazara

• Bir roman kahramanının davranışları münakaşaya açılabilir.
• “Siz olsaydınız iyi mi davranırdınız?” şeklinde sorularla öğrenciler düşünmeye yönlendirilir.
• Edebiyat yardımıyla eleştirel düşünme becerisi gelişir.

» ️ 3. Yaratıcı Yazma Etkinlikleri

• Öğrencilerden masalın sonunu değiştirmeleri, bir şiiri tamamlamaları istenebilir.
• Günlük tutma, mektup yazma ya da imgesel bir kahramanın ağzından konuşma şeklinde etkinlikler yapılabilir.
• Bu yöntem, öğrencilerin hem yazma hem de hayal gücü becerilerini sağlamlaştırır.

» 4. Okuma Halkaları

• Sınıfta minik gruplar halinde kitap okunması mümkün, arkasından hepimiz izlenimlerini paylaşır.
• Her grup, okumuş olduğu bölümden görevli olup sunum yapabilir.
• Böylece okuma bir zorunluluk değil, paylaşım ve söyleşi etkinliği hâline gelir.

» 5. Sanatla Bütünleştirme

• Şiirler müzikle, masallar resimle, romanlar filmle desteklenebilir.
• Öğrenciler, bir şiiri resimle anlatabilir yada bir hikâyeyi kısa film şeklinde canlandırabilir.
• Edebiyat değişik sanat dallarıyla birleştiğinde öğrencilerin ilgisi artar.

» 6. Kültürel ve Tarihsel Bağlantılar

• Öğrenciler okudukları eseri yazıldığı dönemle ilişkilendirmeyi öğrenir.
• Tarih, coğrafya, sosyoloji şeklinde derslerle bağlantılar kurularak edebiyatın “yaşamdan kopuk” değil, yaşamın içinden olduğu gösterilir.

» 7. Proje ve Sunumlar

• Öğrenciler gruplar halinde yazar biyografileri, dönem özellikleri ya da edebî akımlar üstüne araştırma yapmış olup sunum hazırlar.
• Bu yöntem hem araştırma alışkanlığı kazandırır hem de özgüveni geliştirir.

» Özet: İyi bir edebiyat öğretmeni, sınıfta drama, münakaşa, yaratıcı yazma, sanatla bütünleştirme, okuma halkaları ve projeler şeklinde etkinliklerle öğrencilerin derse etken katılımını sağlar. Böylece edebiyat dersi, yalnız “data aktarımı” olmaktan çıkıp öğrenciler için yaşayan bir deneyime dönüşür.

Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği

Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği lisans eğitimi veren devlet ve vakıf üniversiteleri ile 2024 YKS verilerine gore taban puanları, kontenjanları ve yerleştirme başarı sıraları:

Türk Dili ve Edebiyatı Öğretmenliği – Üniversiteler, Kontenjanlar ve Puanlar

Öne Çıkanlar

• En yüksek taban puanlı: TOBB ETÜ (Burslu) ve Boğaziçi Üniversitesi.
• Prestijli devlet üniversiteleri: Marmara, Gazi, Hacettepe, İstanbul.
• Orta düzey puan aralığı: Dokuz Eylül, Yıldız Teknik, Ankara, Ege, Mimar Sinan.
• Daha ulaşılabilir seçenekler: Balıkesir, Van YYÜ, Dicle, Mustafa Kemal Atatürk Üniversitesi.

EDEBİYAT VE ÇOCUK

Çocuk ve edebiyat birbirinden kopmaz bir bağ içindedir. Şundan dolayı edebiyat, çocuğun hem hayal dünyasını besler hem de kişilik gelişimine katkıda bulunur.

1. Çocuğun Dünyasında Edebiyatın Yeri

• Çocuk için edebiyat, dünyayı keşfetmenin en keyifli yollarından biridir.
• Masallar, hikâyeler, şiirler ve şarkılar çocuğun hayal enerjisini canlandırır.
• Çocuk, kahramanlarla özdeşim kurarak değerleri, iyiyi–kötüyü, hakikatı–hatası öğrenir.

2. Edebiyatın Çocuğa Katkıları

» Duygusal Gelişim

• Çocuk, hikâyelerde değişik duyguları tanır; korku, mutluluk, acıma, cesaret şeklinde kavramları deneyimler.
• Empati duygusu gelişir, başkalarının hislerini anlamaya adım atar.

» Zihinsel ve Dilsel Gelişim

• Kelime hazinesi genişler.
• Dinleme, anlama, anlatma becerileri gelişir.
• Yazınsal metinlerle tanışan çocuk, dili daha etkili ve yaratıcı kullanmayı öğrenir.

» Hayal Gücü ve Yaratıcılık

• Masal ve hikâyeler, çocuğun düş enerjisini sağlamlaştırır.
• “Eğer sen olsaydın ne yapardın?” şeklinde sorularla düşünmeye yönlendirilir.

» Toplumsal ve Kültürel Gelişim

• Çocuk, edebiyat yardımıyla kendi toplumunun değerlerini, kültürünü, geleneklerini öğrenir.
• Dünya edebiyatıyla tanıştıkça değişik kültürlere saygı ve hoşgörü kazanır.

3. Çocuk Edebiyatının Özellikleri

• Çocuğun yaşına, ilgisine ve gelişim düzeyine uygun olmalıdır.
• Ifade mütevazi, akıcı ve anlaşılır olmalıdır.
• Eğlendirirken öğretmeli; öğretirken de sıkmamalıdır.
• Fotoğraf, renk ve tasarım unsurları minik yaşlarda fazlaca önemlidir.

4. Çocuğa Edebiyatı Sevdirmek İçin

• Erken yaşta masal ve hikâyelerle tanıştırmak.
• Onunla beraber kitap okumak ve sonrasında söyleşi etmek.
• Kitap seçimini kimi zaman çocuğa bırakmak.
• Kütüphane ve kitap fuarı ziyaretlerini bir etkinliğe dönüştürmek.

Netice: Edebiyat, çocuk için yalnızca bir eğlence değil; hem de dil, duygu, fikir, hayal gücü ve toplumsal becerilerin geliştiği bir okul gibidir. Edebiyatla tanışan çocuk, hem kendini hem de dünyayı daha iyi tanır.

Türk Edebiyatında Küçüklere Yönelik Eserler

» Geleneksel Kaynaklar

Bunlar halkın ortak kültüründen doğan, yüzyıllardır evlatların dünyasında yer etmiş eserlerdir.

• Dede Korkut Hikâyeleri → Kahramanlık, iyilik-kötülük, aile ve cemiyet değerlerini işler.
• Nasrettin Hoca Fıkraları → Hem güldürür hem düşündürür, ufaklıklara gülmece kanalıyla ders verir.
• Keloğlan Masalları → Zekâ, iyilik ve dürüstlükle zorlukların aşılabileceğini gösterir.
• Karagöz ve Hacivat → Geleneksel Türk tiyatrosunun örneği; mizahi yönüyle ufaklıklara keyifli gelir.
• Türk Destanları (Oğuz Kağan, Manas, Battal Gazi vb.) → Cesaret, dayanışma, hakkaniyet temalarını işler.

» Cumhuriyet Periyodu ve Çağdaş Çocuk Edebiyatı

Bu zamanda yazarlar direkt ufaklıklara hitap eden eserler üretmiştir.

• Ömer Seyfettin → “Kaşağı”, “Falaka”, “Pembe İncili Kaftan” şeklinde hikâyeler; çocuklar için mütevazi ve etkili bir üslupla yazılmıştır.
• Gülten Dayıoğlu → Türk çocuk edebiyatının öncülerinden; “Fadiş”, “Yeşil Kiraz”, “Mo’nun Gizemi” şeklinde romanları fazlaca sevilir.
• Kemalettin Tuğcu → Bilhassa 1950–80 içinde yazdığı duygusal romanları çocuklar tarafınca ilgiyle okunmuştur.
• Mehmet Seyda → “Çikolata” adlı öykü kitabı ufaklıklara yönelik mühim eserlerdendir.
• Cahit Uçuk → “Kırmızı Mantarlar”, “Üç Kardeş” şeklinde masal tadında kitaplar yazmıştır.

» Şiir ve Masal Kitapları

• Ziya Gökalp – Şiirler (Evlatların anlayacağı mütevazi bir üslupla yazılmıştır.)
• Orhan Veli – La Fontaine Masalları Çevirisi (Klasik fablları Türkçeye kazandırmıştır.)
• Mustafa Ruhi Şirin – Kuşların Dili, Masal Masal İçinde
• Yalvaç Ural – Çocuk şiirleri ve masalları

» Netice: Türk edebiyatında çocuklar için hem geleneksel hem de çağıl fazlaca varlıklı bir kaynak vardır. Masallar, fıkralar ve destanlarla başlamış olan bu kültür; Cumhuriyet döneminde ufaklıklara hususi eserlerle gelişmiştir.

OKUMA ALIŞKANLIĞININ TEMELİ

Okuma alışkanlığının temeli büyük seviyede aile ortamında atılır. Çocuklar için aile, ilk örnek alınan çevredir.

1. Ailede Model Olma

• Çocuk, anne-babasını ya da evindeki büyüklerini kitap okurken gördüğünde, okumanın kıymetli ve naturel bir davranış bulunduğunu öğrenir.
• “Söylemekten fazlaca göstermek” önemlidir; bu sebeple çocuklar genel anlamda gördüklerini uygular.

2. Evde Okuma Ortamı

• Evde kitaplık, mecmua yada gazete bulunması, okuma kültürünü besler.
• Aile içinde kitapların konuşulması, hikâyelerin paylaşılması, çocuğun ilgisini artırır.

3. Çocukla Beraber Okuma

• Ufak yaşlarda ufaklıklara masal okumak, hikâyeler anlatmak, onların kitaplarla dostluk kurmasını sağlar.
• Böylece okuma, yalnız “ders” ya da “zorunluluk” değil, keyifli bir etkinlik olarak algılanır.

Ailenin Yanında Öteki Etkenler

Her ne kadar temel ailede atılsa da, okuma alışkanlığını geliştiren başka unsurlar da vardır:

• Okul ve öğretmenler: Kitap seçimi, yönlendirme, okuma etkinlikleri
• Dost çevresi: Okuyan bir toplumsal çevre teşvik edici olur
• Kütüphaneler ve kültürel ortam: Kitaplara erişim, okuma kültürünü yaygınlaştırır
• Medya ve teknoloji: Doğru kullanıldığında okuma sevgisini destekleyebilir

Netice olarak: Okuma alışkanlığının temeli büyük seviyede ailede atılır; fakat okul, çevre ve cemiyet da bu alışkanlığın kalıcı hale gelmesinde fazlaca etkilidir.

Çocuklarda Okuma Alışkanlığını Geliştirme Şekilleri

1. Model Olmak

• Anne-babanın tertipli kitap okuması, en kuvvetli mesajdır.
• Çocuklar, ailede kitap okumanın günlük yaşamın naturel bir parçası bulunduğunu görmelidir.

2. Erken Yaşta Adım atmak

• Bebeklikten itibaren resimli kitaplar göstermek, masallar okumak fazlaca faydalıdır.
• Çocuk, kitapla oyun içinde naturel bir bağ kurar.

3. Beraber Okuma Zamanı Ayırmak

• Günün belli saatlerinde (mesela uyumadan ilkin) kitap okuma ritüeli oluşturulabilir.
• Bu, hem aile bağlarını sağlamlaştırır hem de okuma alışkanlığı kazandırır.

4. Kitaplık ve Okuma Köşesi Oluşturmak

• Evde minik bir kitaplık ya da çocuk için hususi bir okuma köşesi hazırlanabilir.
• Çocuğun kendi kitaplarına haiz olması, ilinti duygusunu artırır.

5. Çocuğun İlgi Alanlarına Uygun Kitap Seçmek

• Zorla değil, zevk alarak okumaları için ilgilerini göz önünde bulundurmak gerekir (hayvanlar, uzay, serüven, çizgi roman vb.).
• Böylece okuma bir vazife değil, keyifli bir uğraş olur.

6. Okuma Sonrası Paylaşım Yapmak

• Okunan hikâyeler üstüne söyleşi etmek, çocuğa düşünmeyi ve yorum yapmayı öğretir.
• “Sence sonrasında ne olurdu?” şeklinde sorularla merak uyandırılabilir.

7. Kütüphane ve Kitap Fuarı Gezileri

• Çocuğun kitapla değişik ortamlarda karşılaşması, onu heyecanlandırır.
• Kendi kitabını seçmesine fırsat verilmesi özgüven kazandırır.

8. Kitapları Ödül Değil, Yaşamın Parçası Yapmak

• Kitap “ceza” yada “ödül” olarak verilmemeli, günlük yaşamın naturel bir parçası olmalıdır.
• Böylece kitapla pozitif bir ilişki kurar.

9. Teknolojiyi Destekleyici Kullanmak

• Sesli kitaplar, dijital kütüphaneler yada animasyonlu masallar, okumayı destekleyici olabilir.
• Sadece bunlar “kitap okumanın yerine” değil, yanında kullanılmalıdır.

Özetle: Okuma sevgisi, ailede adım atar; destekleyici ortam, ilgiye uygun kitaplar, tertipli alışkanlıklar ve beraber geçirilen keyifli vakitlerle güçlenir.

YAŞ GRUPLARINA GÖRE KİTAP ÖNERİLERİ

3–6 Yaş (Okuma öncesi dönem – Masal ve resimli kitaplar)

Bu yaşta amaç, evladı kitapla tanıştırmak ve görsel ilgisini çekmektir.

• “Sempatik Tilki Serisi” – Resimli, kısa öyküler
• “Kırmızı Balık Kaç Kaç” – Şarkılı masal kitapları
• Eric Carle – Aç Tırtıl
• Samed Behrengi – Ufak Kara Balık (ebeveyn eşliğinde)
• Feridun Oral – Kırmızı Elma …

7–10 Yaş (İlkokul periyodu – Rahat hikâyeler, kısa romanlar)

Okumayı öğrenmiş çocuklarda merakı canlı tutmak önemlidir.

• Ömer Seyfettin – Kaşağı, Falaka (seçilmiş hikâyeler)
• Mevlana’dan Masallar
• Gülten Dayıoğlu – Fadiş
• Roald Dahl – Matilda, Charlie’nin Çikolata Fabrikası
• Mustafa Ruhi Şirin – Kuşların Dili …

11–14 Yaş (Ortaokul periyodu – Romanlar, macera kitapları)

Bu yaş grubunda kitap seçimi, evlatların dünyayı tanımasına ve empati kurmasına katkı sağlar.

15 Yaş ve Üstü (Lise periyodu – Dünya ve Türk klasiklerine giriş)

Artık daha derinlikli eserler okunabilir.

Not: Kitap seçerken çocuğun ilgi alanlarına (serüven, hayvanlar, tarih, fantastik kurgu vb.) dikkat etmek fazlaca önemlidir.