Şıpsevdi – Hüseyin Rahmi Gürpınar (Roman İncelemesi)

Hüseyin Rahmi Gürpınar’ın Şıpsevdi romanı, yanlış Batılılaşmayı yalnızca komik davranışlar üstünden özetleyen bir yaratı değildir. Roman; gösterişçi modernleşme, para hırsı, aile düzeninin bozulması, bayanların eğitimsiz bırakılması, toplumsal ikiyüzlülük ve bilginin çıkar amacıyla kullanılması benzer biçimde fazlaca sayıda meseleyi ele alan kapsamlı bir cemiyet eleştirisidir.

Hüseyin Rahmi Gürpınar, başkahramanı Meftun Bey üstünden Batı medeniyetini değil; Batılılaşmayı giyim, moda, eğlence ve yabancı kelimelerden ibaret gören taklitçi zihniyeti eleştirir. Bununla beraber geleneksel yaşamı da bütünüyle idealize etmez. Cimrilik, bilgisizlik, baskı, hurafe ve kadının cemiyet içindeki konumu da romanın temel eleştiri alanları arasındadır.

İncelemede kullanılan metin: Habibe Demir tarafınca hazırlanan, 1909 tarihindeki sansürsüz baskıyı esas alan ve sadeleştirilmeden piyasaya çıkan Türk Dil Kurumu 2021 baskısıdır.

Şıpsevdi Romanı Hakkında Kısa Bilgiler

Bibliyografik not: Bazı ikincil kaynaklarda romanın kitap hâlinde basım yılı 1911 olarak gösterilmektedir. Bu incelemede, TDK baskısının bibliyografik açıklamasında verilen 1327/1909 zamanı esas alınmıştır.

Şıpsevdi Romanının Mevzusu

Şıpsevdi, Paris’ten döndükten sonrasında ailesini biçimsel ve gösterişçi bir alafranga hayata zorlayan Meftun Bey’in, varlıklı Kasım Efendi’nin servetine ulaşmak amacıyla kurduğu düzenleri ve bu düzenlerin iki aileyi felakete sürüklemesini mevzu edinir.

Romanın vakaları bir taraftan Meftun’un yanlış Batılılaşma anlayışı çevresinde gelişirken öteki taraftan para, evlilik, kadın-erkek ilişkileri, aile baskısı ve eğitim sorunları çevresinde genişler.

Şıpsevdi Romanının Teması

Romanın ana teması yanlış Batılılaşma ve züppeliktir. Sadece yaratı yalnızca bu tema ile sınırlandırılamaz. Para hırsı, bilgisizlik, bayanların eğitimsiz bırakılması, toplumsal ikiyüzlülük, derslik farklılıkları, aile düzeninin çözülmesi ve görünüş ile gerçek arasındaki karşıtlık da romanın mühim temalarıdır.

Şıpsevdi Romanının Ana Fikri

Gerçek yenileşme; yabancı kelimeler kullanmak, modaya uymak, geleneksel yaşamı küçümsemek yada Avrupa’daki davranışları şeklen yansılamak etmekle gerçekleşmez. Data, eğitim, terbiye ve eleştirel düşünceden yoksun bir modernleşme anlayışı, para hırsıyla birleştiğinde hem fertleri hem aileleri hem de toplumu yıkıma götürür.

Romanın iletisi “Batı kötüdür.” biçiminde açıklanamaz. Eserin hedefi, Batı medeniyetini yüzeysel halde yansılamak eden Meftun kadar; parayı yaşamın tek ölçüsü hâline getiren, çocuklarını bilgisiz bırakan ve aile sevgisini cimriliğe kurban eden Kasım Efendi’dir. Dolayısıyla Hüseyin Rahmi’nin eleştirisi iki yönlüdür.

Şıpsevdi Romanının Kısa Özeti

Paris’ten dönen Meftun Bey, ailesini alafranga bir yaşam sürmeye zorlamaktadır. Kız kardeşi Lebibe’nin varlıklı, fakat pinti Kasım Efendi’nin oğlu Mahir’le görüştüğünü öğrenince bu ilişkiyi kendi çıkarı için kullanmaya karar verir. Lebibe’yi Mahir’le evlendirmeyi, kendisi de Kasım’ın kızı Edibe’yi alarak ailenin servetine ortak olmayı planlar.

Kasım Efendi bu evliliğe razı olmayınca Meftun, Makferlan adlı bir düzenbazın yardımıyla kendisine büyük bir piyango çıkmış olduğu yalanını yayar. Meftun’un fazlaca varlıklı olduğuna inanan Kasım, kızını onunla evlendirmeyi kabul eder.

Piyango haberinin yalan olması sebebiyle Meftun giderek borçlanır. Sonunda Mahir’i, babasının para ve tapu senetlerini çalmaya yönlendirir. Mahir’in Madam Makferlan’a duyduğu aşk da bu amaçla kullanılır. Hırsızlık ortaya çıkar; Kasım, Meftun’u Edibe’yi boşamaya zorlar. Kabahat için kullanıldığını ve sevilmiş olduğu kadının kendisini aldattığını anlayan Mahir intihar eder. Meftun ise çalınan paralarla Paris’e kaçar.

İki yıl sonrasında gönderilmiş olduğu mektuptan Meftun’un hiçbir pişmanlık duymadığı ve hâlâ Kasım’ın servetine konmayı düşündüğü anlaşılır.

Şıpsevdi Romanının Detaylı Özeti

İstanbul Manzarası ve Zarafet Abla’nın Yolculuğu

Roman, Aksaray çevresinden geçen bir atlı tramvayın ve tramvaydaki yolcuların detaylı halde tasvir edilmesiyle adım atar. Sokaklardaki kokular, hayvanlar, satıcılar, dükkânlar, yolcuların tartışmaları ve bayanların konuşmaları vasıtasıyla fazlaca canlı bir İstanbul panoraması çizilir.

Bu başlangıç, romanın yalnızca Meftun’un kişisel hikâyesini anlatmayacağını; İstanbul’un değişik toplumsal tabakalarını da yansıtacağını gösterir. Tramvaydaki yolculardan kabul edilen Zarafet Abla’nın Erenköy’deki köşke ulaşmasıyla aslolan vaka çevresine geçilir.

Meftun’un Paris’ten Dönüşü ve Alafranga Yaşam Dersleri

Meftun Bey, ortalama bir buçuk yıl ilkin Paris’ten dönmüştür. Paris’e eğitim amacıyla gönderilmiş olmasına karşın ciddi bir tahsil görmemiş, herhangi bir okuldan tertipli halde mezun olmamıştır. Zamanını eğlence yerlerinde geçirmiş ve sonunda düzmece belgelerle İstanbul’a dönmüştür.

Buna karşın ailesine kendisini Avrupa kültürünü öğrenmiş, bilimsel düşünen ve çağıl bir insan olarak tanıtır. Evin yemeklerinden giysilere, konuşma biçiminden sofrada oturmaya kadar her şeyi değiştirmeye çalışır.

Meftun, “amelî âdâb-ı yaşam” adını verdiği derslerde aile bireylerine alafranga yaşamı sürdürmenin kurallarını öğretir. Meyvenin iyi mi yenileceğinden sofrada oturma biçimine kadar her davranışı yabancı kitaplarda okumuş olduğu kurallara bağlar.

Fakat bu kurallar hem ailenin gündelik hayatına uygun değildir hem de Meftun tarafınca yeterince anlaşılmamıştır. Şekure Hanım’ın ders esnasında uyuması, Rebia’nın alaycı soruları ve Raci’nin hanım giysisiyle sofraya oturması benzer biçimde görüntüler kuvvetli bir gülmece meydana getirir.

Lebibe ile Mahir Arasındaki İlişki

Meftun’un kız kardeşi Lebibe, komşu köşkün sahibi Kasım Efendi’nin oğlu Mahir’le gizlice mektuplaşmaktadır. Mektuplar, evin aşçısı Zarafet Abla vasıtasıyla göç eder.

Meftun başlangıçta kız kardeşinin bu davranışına öfkelenir. Sadece Mahir’in babası Kasım Efendi’nin büyük bir servete haiz bulunduğunu öğrenince düşüncesini değiştirir. Aile namusunu korumaya yönelik öfkesi, kısa sürede maddi bir çıkar hesabına dönüşür.

Kasım Efendi faizcilik ve çeşitli gayrimenkuller yardımıyla büyük bir servet edinmiştir. Bununla beraber son aşama cimridir. Hem kendisini hem de çocuklarını yoksulluk içinde yaşatır. Meftun, Kasım öldüğünde servetin Mahir ve kız kardeşi Edibe’ye kalacağını hesaplar.

Bunun üstüne planını büyütür: Lebibe, Mahir’le evlenmeli; kendisi de Kasım’ın kızı Edibe’yi almalıdır. Böylece Kasım’ın servetinin dışarıya çıkması önlenecek ve para zaman içinde Meftun’un yönetimine geçecektir.

Edibe ve Kasım Efendi’nin Dünyası

Edibe, Kasım Efendi’nin katı kuralları altında büyütülmüş, dış dünyadan uzak ve kafi eğitimden yoksun bırakılmış bir genç kızdır. Süslenmenin, güzel giyinmenin ve eğlenmenin günah olduğuna inanacak seviyede kapalı bir çevrede yetişmiştir.

Edibe’nin öğretmeni Azize Hanım da ona gerçek data kazandırmak yerine hurafeler, korkular ve yanlış dinî yorumlar öğretmiştir. Böylece Meftun’un düzmece modernliği ile Edibe’nin bilgisiz gelenekçiliği birbirinin karşısına çıkarılır.

Meftun, Edibe’yi sevmez. Onun fizyolojik görünüşü yada kişiliğiyle ilgilenmez; yalnızca babasından duracak serveti düşünür. Bu durum, evlilik kurumunun romanda sevgi yerine ekonomik çıkarlarla kullanılmasının ilk örneklerinden biridir.

Rebia ile Bedri Arasındaki İlişki

Meftun’un teyzesinin kızı Rebia da Bedri adlı bir gençle mektuplaşmaktadır. Bedri, çeviri kaleminde çalışan ve birazcık Fransızca bilen bir memurdur. Kendini çağıl ve ilerici göstermesine karşın davranışlarıyla bu düşüncelerin sorumluluğunu taşımaz.

Bedri, Rebia’yı evlilik vaatleriyle kandırır. Rebia hamile kaldığında ise evladı kabul etmez ve ilişkiyi kendi uydurmuş olduğu çağıl kavramlarla açıklamaya çalışır. Yazdığı mektupta, sorumluluktan kaçmak için özgürlük ve naturel beraberlik benzer biçimde kavramları kullanır.

Rebia’nın hikâyesi, romandaki kadın-erkek eşitsizliğini ortaya çıkarır. Bedri hayatına devam ederken tüm bedensel, ruhsal ve toplumsal neticeleri Rebia taşımak zorunda kalır.

Gece Takip edeni ve Gerçeklerin Ortaya Çıkması

Meftun, evindeki gizli saklı ilişkileri öğrenmek amacıyla aile bireylerini takip eder. Raci de bu takibe katılır. Lebibe, Rebia ve Mahir’in Despino adlı kadının evine gittikleri anlaşılır.

Raci, iki genç kızın bir karı doktora yada ebeye başvurduğunu öğrenmiştir. Ele geçirilen reçetelerden birinin hamile olduğu düşünülür. Meftun başlangıçta Lebibe’den şüphelense de aslolan gerçeği Rebia açıklar.

Rebia, Bedri tarafınca kandırıldığını ve hamile bırakıldığını itiraf eder. Anası Vesile Hanım bu gerçeği öğrenince büyük bir sarsıntı geçirir. Lebibe ise Meftun’un daha ilkin savunduğu hanım özgürlüğü düşüncelerini ona karşı kullanarak ağabeyinin çelişkisini ortaya koyar.

Lebibe ile Mahir’in Kaçması

Olayların peşinden Lebibe evden kaçar. Mahir’le beraber Sofular tarafında gizlice evlendikleri öğrenilir. Kasım Efendi oğlunun bu davranışına fazlaca öfkelenir ve onu evlatlıktan reddeder.

Kasım, Lebibe’yi de gelin olarak kabul etmez. Böylece Meftun’un Kasım’ın servetine ulaşmak için kurduğu plan daha başlangıçta bozulma tehlikesiyle karşı karşıya kalır.

Mösyö Makferlan ve Düzmece Piyango Planı

Meftun, gerçek adı Dorle Dofray olan Mösyö Makferlan’a başvurur. Makferlan; geçmişi karanlık, insanları yönlendirmekte usta, data ve uygarlık görüntüsünü çıkar amacıyla kullanan yabancı bir düzenbazdır.

Makferlan, Meftun’un Kasım Efendi’yi kandırabilmesi için büyük bir piyango planı hazırlar. Meftun’a Rumeli Demiryolları piyangosundan on beş bin lira, doğrusu ortalama altı yüz bin frank çıktığına dair düzmece haberler yayımlanır.

Düzmece banka belgeleri hazırlanmış olur, haber yabancı ve yerli gazetelere verilir. Birbiriyle çelişen haberler bile Makferlan’ın yönlendirmesiyle Meftun’un lehine çevrilir. Haber kısa sürede tüm İstanbul’a yayılır.

Meftun’un fazlaca varlıklı olduğuna inanan insanoğlu ona karşı daha saygılı davranmaya adım atar. Bu durum, toplumun insanlara kişiliklerine gore değil, haiz oldukları kabul edilen servete gore kıymet verdiğini gösterir.

Kasım Efendi’nin Fikrini Değiştirmesi

Kasım Efendi de piyango haberine inanır. Daha ilkin küçümsediği Meftun’un evine gider ve onunla yakınlık kurmaya çalışır. Meftun da Mahir’in Lebibe’yi kaçırması sebebiyle dava açabileceğini söyleyerek Kasım’ı sıkıştırır.

Sonunda iki taraf bir anlaşmaya varır. Kasım, kızı Edibe’yi Meftun’a vermeyi kabul eder; fakat evlilikten para kazanabilmek için yüksek oranda başlık ve armağan ister. Uzun pazarlıklar sonunda istenen para düşürülür.

Meftun bu parayı bulabilmek için büyükannesinin eski eşyalarına, annesinin mücevherlerine ve ailenin mallarına başvurur. Böylece hemen hemen haiz olmadığı düzmece servetin görüntüsünü korumak için ailesinin gerçek varlıklarını tüketmeye adım atar.

Meftun ile Edibe’nin Birlikteliği

Meftun, Edibe ile evlenir. Lebibe ve Mahir de Meftun’un evinde yaşamaya adım atar. Kasım Efendi hem oğlunu hem kızını maddi bakımdan yalnız bırakır. Bundan dolayı Meftun’un piyangodan büyük bir servet kazandığına ve tüm aileye bakabileceğine inanmaktadır.

Edibe, Meftun’un evindeki hayata uyum sağlayamaz. Giysileri, kadın-erkek ilişkilerini, sanat eserlerini ve yabancı kelimeleri kendi yetiştiği dar çevrenin ölçüleriyle değerlendirmeye çalışır.

Azize Hanım da Edibe’yi Meftun’a karşı devamlı galeyana getirir. Resimler, mitolojik hikâyeler ve Fransızca kelimeler yanlış anlaşılır. Bu sahnelerde dil mizahı ve kültür çatışması belirginleşir.

Rebia ve Zarafet’in Çocuk Düşürmesi

Serin bir güz gecesinde hem Rebia hem de Zarafet ağır sancılar geçirir. İkisinin de gizli saklı gebeliklerini sonlandırmaya çalmış olduğu anlaşılır. Aile, olayın dışarıya duyulmaması için durumu “kanlı basur” olarak açıklamaya çalışır.

Azize Hanım gerçeği Şekure Hanım’a açıklar. Büyük anne Şekure Hanım duyduklarının etkisiyle ağır bir sarsıntı geçirerek yaşamını kaybeder.

Bu bölümde romanın başlangıcındaki neşeli ve gülünç atmosfer mühim seviyede değişmiş olur. Hüseyin Rahmi, gülmece ile bedensel acıyı, toplumsal baskıyı ve ölümü yan yana getirir.

Doğu Akademyası

Mösyö Makferlan’ın Beyoğlu’ndaki evinde “Doğu Akademyası” adlı kadınlı erkekli bir topluluk kurulur. Bu toplulukta Doğu-Batı ilişkileri, bayanların eğitimi, ilerleme, terbiye ve cemiyet meseleleri üstüne uzun konuşmalar yapılır.

Konuşmaların bazıları bayanların eğitimsiz bırakılmasına yönelik mühim eleştiriler ihtiva eder. Sadece bu düşünceleri dile getiren kişilerin hususi hayatları ve çıkar ilişkileri, söyledikleriyle yaptıkları arasındaki çelişkiyi ortaya koyar.

Roman bu bölümlerde yalnızca düşüncelerin doğruluğunun kafi olmadığını; onları korumak için çaba sarfeden kişinin davranışlarının da bu düşüncelerle uyumlu olması icap ettiğini gösterir.

Meftun’un Borç Batağına Girmesi

Meftun ile Edibe’nin evliliğinin üstünden iki yıl geçer. Çiftin Neval Şarik adlı bir oğlu olur. Sadece Meftun’un piyangodan kazanılmış olduğu söylenen para gerçekte yoktur.

Heybetli yaşamın giderleri büyür, aile geliri azalır ve borçlar artar. Meftun artık birinci derslik tren bileti almakta, yeni elbiseler yaptırmakta ve Beyoğlu eğlencelerine katılmakta zorlanır.

Kasım Efendi ise Meftun’un varlıklı olduğuna inanılmış olduğu için çocuklarına yardım etmek bir yana, damadının kendisine bakması icap ettiğini düşünür. Böylece Meftun, kurduğu yalanın içinde sıkışır.

Mahir’e Meydana getirilen İlk Hırsızlık Teklifi

Meftun, Kasım’ın ölmesini beklemeden servetinin bir kısmını ele geçirmek ister. Bunun için Mahir’i odasına çağırır ve babasının gayrimenkul senetlerinden biriyle mührünü gizlice getirmesini teklif eder.

Mahir bu teklifi kati halde reddeder. Babası kendisine pinti davranmış olsa da onun malını çalmanın hırsızlık bulunduğunu söyler.

Meftun ise hırsızlığı felsefi ve toplumsal sözlerle meşrulaştırmaya çalışır. Büyük servet sahiplerinin esasen başkalarının alın terini sömürdüğünü, Mahir’in yalnızca kendi hakkını alacağını ileri sürer.

Burada Meftun’un en tehlikeli yönü ortaya çıkar. Doğru olabilecek bazı toplumsal eleştirileri, kişisel suçunu haklı göstermek amacıyla kullanır. Mahir, Meftun’un konuşmalarından etkilenebileceğini fark ederek onun yanından uzaklaşır.

Mahir’in Madam Makferlan’a Âşık Edilmesi

Meftun, Mahir’i direkt ikna edemeyince onun zayıf noktasından yararlanmaya karar verir. Mahir’i Beyoğlu’ndaki eğlence çevrelerine götürür; kumar, içki ve hanımlarla tanıştırır.

Mahir, Madam Makferlan’a büyük bir tutkuyla bağlanır. Meftun ile Madam Makferlan, bu aşkı Kasım’ın parasına ulaşmak için kullanmaya karar verir. Madam Makferlan’ın Mahir’den birkaç yüz lira istemesi planlanır.

Meftun, bir insanoğlunun duygularını ve sevgisini para elde etmek için kullanılabilecek bir araca dönüştürür. Mahir ise aşkını ispatlayabilmek için başlangıçta reddettiği suça yaklaşmaya adım atar.

Erenköy Köşkündeki Balo

Meftun, Erenköy’deki köşkte alafranga bir balo düzenler. Yabancı ve yerli hanımlarla erkekler dans eder, içki içer ve birbirleriyle yakınlaşır.

Edibe, Lebibe, Azize ve Rebia bahçeye çıkarak balodaki kişileri gizlice izler. Lebibe, Meftun ile Madam Makferlan’ın kameriyede yapmış olduğu konuşmayı duyar. Bu konuşmada Mahir’in aşkının para elde etmek amacıyla kullanılacağı açıkça anlaşılır.

Meftun aynı gece değişik hanımlarla yakınlaşır. Azize Hanım, onun görmüş olduğu derhal her hanıma ilgi göstermesi üstüne Meftun’u “şıpsevdi” olarak vasıflandırır. Romanın adı da direkt bu sahnede anlam kazanır.

Balo ilerledikçe eğlence denetimden çıkar. Komşu evlerin hizmetçileri de bahçeye girer; içki, kıskançlık, cinsel taşkınlık ve sertlik birbirine karışır. Batılı nezaket görüntüsüyle süregelen gece, büyük bir kargaşa hâlinde biter.

Meftun’un Koketri Dersleri ve Ailedeki Çözülme

Edibe, baloda gördüklerinden sonrasında Meftun’la hesaplaşır. Meftun ise karısının kıskançlığını bilgisizliğine bağlar ve ona çağıl bir karı olabilmesi için “koketri”, doğrusu cilve ve flört dersleri vermeye adım atar.

Bu derslerin peşinden evindeki bayanların bazıları gizlice erkeklerle görüşmeye adım atar. Meftun’un aileyi sözde modernleştirmek amacıyla verdiği dersler, bilgili bir özgürlük anlayışı doğurmak yerine yeni bir ikiyüzlülüğe neden olur.

Raci, eve gizlice giren erkekleri yakalamaya çalışırken ayağını sakatlar. Romanın etik düzeni korumak için çaba sarfeden kişisi olan Raci bile meseleyi eğitim ve anlayışla değil, baskı ve şiddetle çözmeye iş yapmaktadır.

Kasım Efendi’nin Parasının ve Senetlerinin Çalınması

Mahir sonunda babasının gizli saklı çekmecesini kırar. Çekmeceden altı yüz lira, Kasım’ın mührü ve Balıkpazarı’ndaki bir hana ilişkin senet alınır.

Meftun ile Mahir, hazırladıkları vekâletname ve Kasım’ın mührü vasıtasıyla hanı iki bin liraya rehin eder. Böylece elde edilmiş toplam para ortalama iki bin altı yüz liraya ulaşır.

Sadece Mahir’in eline yüz elli liradan bile azca para geçer. Paranın büyük kısmını Meftun alır. Mahir hem suça sürüklenmiş hem de suçtan elde edilmiş kazanç bakımından aldatılmıştır.

Hırsızlığın Ortaya Çıkması

Kasım Efendi, gizli saklı çekmecesinin kırıldığını ve altı yüz lirasının çalındığını farkına varır. Başlangıçta oğlunun bu şekilde bir kabahat işleyebileceğine inanmak istemez.

Ondan sonra Balıkpazarı’ndaki hanın kendi haberi olmadan iki bin liraya rehin edildiğini öğrenir. Olayın Mahir’in tek başına yapabileceği bir iş olmadığını ve aslolan yönlendiricinin Meftun bulunduğunu anlamış olur.

Kasım, Meftun’u evine çağırır. Hazır bulundurduğu tanıkların önünde onu ağır halde suçlar ve Edibe’yi boşamasını ister. Öfkeye kapılan Meftun, tanıkların önünde Edibe’yi boşar.

Raci’nin Meftun’la Hesaplaşması

Lebibe, balo gecesinde duyduklarını Raci’ye anlatır. Kasım Efendi de Raci’ye bir mektup göndererek çalınan altı yüz liranın ve hanın rehni karşılığında alınan paranın geri verilmesini ister.

Raci, Meftun’u karşısına alır ve suçlarını sıralar. Düzmece piyangodan başlayarak Mahir’in hırsızlığa sürüklenmesine kadar tüm olayların sorumlusunun ağabeyi bulunduğunu söyler.

Meftun her zamanki benzer biçimde gerçeği çarpıtmaya, sözcüklerle kendisini savunmaya ve hırsızlığı başka türlü göstermeye çalışır. Sadece Raci, paraların iade edilmesini kati halde ister.

Mahir’in İntiharı

Bu hesaplaşma esnasında Mahir eve sarhoş hâlde gelir. Lebibe’yle kavga ettikten sonrasında odasına kapanır.

Bir süre sonrasında evde bir tabanca sesi duyulur. Odaya girildiğinde Mahir’in kendisini başından vurarak intihar etmiş olduğu görülür.

Mahir’in masanın üstünde bıraktığı mektup, ölümünün sebeplerini açıklar. Mahir sevilmiş olduğu hanım tarafınca aldatıldığını, aşk uğruna hırsız ve sahtekâr hâline geldiğini, elde edilmiş paraların da elinden alındığını yazmıştır.

Madam Makferlan’ı Meftun’un kollarında görmesi, yaşamış olduğu suçluluk ve aldatılma duygusunu dayanılmaz hâle getirmiştir. Mahir, yaşayacak olursa katil bile olabileceğini düşünerek intiharı seçmiştir.

Meftun’un Paris’e Kaçması

Raci, Mahir’in bıraktığı mektubu Meftun’a okutmak ister; fakat Meftun ortadan kaybolmuştur. Evde ve İstanbul’un çeşitli yerlerinde aranmasına karşın bulunamaz.

Ondan sonra Meftun’un çalınan paraları çek hâlinde yanında taşıyarak Paris’e kaçtığı anlaşılır. Mahir’in intiharı esnasında oluşan kargaşa, ona kaçma fırsatı vermiştir.

İki Yıl Sonrasında

Mahir’in ölümünden ve Meftun’un kaçışından iki yıl sonrasında Raci ile Lebibe, Erenköy’deki köşkün bahçesinde oturmaktadır. Lebibe’nin oğlu Ali Hüsrev ile Meftun’un oğlu Neval Şarik bahçede oynamaktadır.

Paris damgalı bir mektup gelir. Mektup Meftun’dandır. Meftun, iki yıl sonrasında bile yaptıklarından pişman değildir. İnsanların birbirini ezerek yükseldiğini, kendisinin de yalnızca yaşamın kurallarına uygun davrandığını ileri sürer.

Mahir’i babasının servetini çalmaya yönlendirdiğini ve Madam Makferlan’ı onu kandırmak için kullandığını açıkça itiraf eder. Ortalama iki bin altı yüz liralık hırsızlık kazancından Mahir’e yüz elli liradan bile azca verdiğini belirtir.

Meftun’un mektubundan ailede yaşanmış olan öteki gelişmeler de öğrenilir:

• Rebia tekrardan hamile kalmış ve ikinci çocuk düşürme girişimi esnasında yaşamını yitirmiştir.
• Zarafet, davranışları sebebiyle evden çıkarılmıştır.
• Zarafet sonrasında bir çocuk dünyaya getirmiş ve geçinebilmek için cami çevrelerinde dolma satmaya adım atmıştır.
• Edibe ile Azize’nin eve genç erkekler kabul etmiş olduğu çevrede duyulmuştur.
• Bu olayın utancıyla Kasım Efendi nüzul geçirmiştir.
• Kasım öldüğünde servetin Edibe üstünden Neval Şarik’e kalması beklenmektedir.

Meftun, Kasım ölür ölmez İstanbul’a dönerek oğluna duracak serveti yönetmeyi planlamaktadır. Böylece romanın sonunda onun hiçbir etik değişiklik geçirmediği anlaşılır.

Raci, Meftun’un mektubunu okuduktan sonrasında ağabeyinin gene aynı düşünceleri savunduğunu söyler. Lebibe ise babasız kalan oğlu Ali Hüsrev’i kucaklar. Neval Şarik’in yakında babasına kavuşabileceğini, kendi oğlunun ise Mahir’i tekrar göremeyeceğini düşünerek ağlar.

Şıpsevdi Romanının Vaka Örgüsü

Romanın yapı unsurları bakımından olay örgüsü, Meftun’un Kasım Efendi’nin servetini ele geçirme isteği çevresinde kurulmuştur.

Şıpsevdi Romanının Kahramanları

Meftun Bey

Romanın başkişisi ve merkezî anti-kahramanıdır. Ortalama otuz yaşlarında, zayıf ve solgun bir gençtir. Paris’te ciddi bir tahsil görmediği hâlde kendisini kültürlü, bilimsel ve çağıl bir insan olarak tanıtır.

Meftun yalnızca gülünç bir züppe değildir. Bilgisini, yabancı kelimeleri ve ilericilik söylemini çıkarlarını meşrulaştırmak için kullanan tehlikeli bir kişidir. Hanım özgürlüğünü savunurken ailesindeki hanımefendileri denetler; hırsızlığı eleştirmek yerine ona felsefi gerekçeler bulur.

Roman süresince gerçek anlamda değişmez. Yaşanmış olan ölümler ve yıkımlar onda pişmanlık meydana getirmez. Son mektubu, karakterinin başlangıçtan sona aynı kaldığını gösterir.

Raci

Meftun’un ufak kardeşidir. Sağduyuyu, aile sorumluluğunu ve yerli yaşamı temsil eden karşıt kişidir. Meftun’un gösterişine, savurganlığına ve düzmece bilgisine karşı çıkar.

Bununla beraber Raci kusursuz bir ideal kahraman değildir. Öfkeli, baskıcı ve bazen şiddete eğilimlidir. Ailedeki bayanların davranışlarını baskıyla denetim etmeye çalışır. Bu yüzden Meftun’un karşısında bütünüyle kusursuz bir terbiye kahramanı sayılmaz.

Lebibe

Meftun ile Raci’nin kız kardeşidir. On sekiz yada on dokuz yaşlarındadır. Meftun’un verdiği yüzeysel eğitimle yetişmiştir. Mahir’i sever, onunla kaçarak evlenir ve Ali Hüsrev adlı bir oğlu olur.

Lebibe bütünüyle edilgen bir şahıs değildir. Meftun’un daha ilkin savunduğu hanım özgürlüğü düşüncelerini ona karşı kullanabilir. Bununla beraber Mahir’in Madam Makferlan’la ilişkisini öğrendikten sonrasında intikam amacıyla başka bir erkekle ilişki kurması, ailedeki çözülmenin bir parçası hâline geldiğini gösterir.

Mahir

Kasım Efendi’nin erkek evladıdır. Ortalama yirmi bir yada yirmi iki yaşındadır. Başlangıçta saf, duygusal ve hırsızlığa karşı çıkan bir gençtir. Babasının cimriliği yüzünden yoksulluk içinde büyümüş ve kafi eğitim alamamıştır.

Meftun’un yönlendirmesi, Beyoğlu eğlenceleri, kumar ve bilhassa Madam Makferlan’a duyduğu aşk onu suça götürür. Mahir’in intiharı, Meftun’un düşünsel ve etik yozlaşmasının en ağır sonucudur.

Kasım Efendi

Mahir ile Edibe’nin babasıdır. Faizcilik ve çeşitli gayrimenkuller yardımıyla büyük bir servet kazanmıştır. Buna karşın hem kendisini hem çocuklarını yoksulluk içinde yaşatır.

Kasım, Meftun’un karşısındaki pozitif anane temsilcisi değildir. Meftun modernlik görüntüsü altında, Kasım ise geleneksel görünüm altında aynı para hırsının iki değişik biçimini temsil eder.

Edibe

Kasım Efendi’nin kız evladıdır. Katı kurallarla, bilgisiz ve dış dünyaya kapalı bir çevrede yetiştirilmiştir. Meftun’la sevgiye değil, karşılıklı servet hesabına dayanan bir evlilik yapar.

Doğru eğitim almadığı için Meftun’un hayatına uyum sağlayamaz. Romanın sonunda başlangıçta eleştirdiği davranışlara yönelmesi, yalnızca baskıyla korunan ahlakın gerçek bir şuur oluşturmadığını gösterir.

Rebia

Vesile Hanım’ın on altı yaşlarındaki kız evladıdır. Canlı, başına emir ve sokak yaşamı içinde yetişmiş; fakat kafi eğitim alamamış bir genç kızdır.

Bedri’nin evlilik vaatlerine inanır ve hamile kalır. Bedri tarafınca terk edilmesi, toplumsal baskı ve sağlıksız yollarla gebeliğini sonlandırmaya emek harcaması ölümüne niçin olur. Rebia’nın hikâyesi, adam sorumsuzluğu ile hanım üstündeki namus baskısının ağlatısal sonucudur.

Bedri

Bir çeviri kaleminde çalışan ve birazcık Fransızca bilen gençtir. Çağdaş fikirleri benimsemiş görünür; sadece bu fikirleri Rebia’ya karşı sorumluluğunu reddetmek için kullanır.

Bedri, Meftun’un daha ufak ölçekteki bir benzeridir. Her ikisi de ilerici kavramları etik sorumluluktan kaçmak amacıyla kullanır.

Mösyö Makferlan

Gerçek adı Dorle Dofray’dır. Meftun’un akıl hocası ve kabahat ortağıdır. Düzmece piyango haberini hazırlayarak gazeteler ve düzmece belgeler vasıtasıyla tüm İstanbul’u kandırır.

Makferlan, data ve uygarlık görüntüsünün ahlaktan ayrıldığında iyi mi bir dolandırıcılık aracına dönüşebileceğini gösterir.

Madam Makferlan

Mösyö Makferlan’ın eşidir. Mahir’i etkilemek ve Kasım’ın parasını çalmasını sağlamak amacıyla kullanılır. Bununla beraber Meftun’la ilişkisi vardır. Mahir’in aşkını ekonomik çıkara dönüştüren planın mühim bir parçasıdır.

Azize Hanım

Edibe’nin hocası ve sırdaşıdır. Hurafeleri, yanlış bilgiyi, kıskançlığı ve dedikoduyu temsil eder. Edibe’yi Meftun’a karşı devamlı galeyana getirir. Romanın ilerleyen bölümlerinde Meftun’un verdiği koketri derslerinden o da etkilenir.

Şekure Hanım

Meftun’un büyükannesidir. Yetmiş yada seksen yaşlarında olmasına karşın kendisini daha genç göstermeye çalışır. Konuşkanlığı, eski inanışları ve ders esnasında uyumasıyla romanın gülünç kişilerinden biridir.

Rebia ile Zarafet’in durumunu öğrenince geçirdiği ağır sarsıntı sonucu yaşamını kaybeder.

Latife Hanım

Meftun ile Raci’nin annesidir. Meftun’un kusurlarını hoş görür ve oğlunun aşırılıklarını birer artam benzer biçimde değerlendirir. Bu tutumuyla Meftun’un sorumsuzluğunu besler.

Vesile Hanım

Latife Hanım’ın kız kardeşi, Rebia ile Hasene’nin annesidir. Çocuklarıyla beraber çoğunlukla Meftunların evinde yaşar. Rebia’nın yaşamış olduğu trajediyi anlayıp önleyebilecek bir eğitim ve bilince haiz değildir.

Zarafet Abla

Evin Afrika kökenli aşçısıdır. Mektupların taşınmasında ve evindeki gizli saklı ilişkilerin kurulmasında rol oynar. Kendisi de gizli saklı bir ilişki yaşar ve hamile kalır.

Romanın sonunda evden çıkarılır, bir çocuk dünyaya getirir ve geçinebilmek için dolma satmaya adım atar. Zarafet’in hikâyesi, hizmetli sınıfının korunmasızlığını gösterir.

Eleni

Evin Rum hizmetçisidir. Raci ile duygusal ve fizyolojik bir yakınlığı vardır. Konuşma biçimi, romanın fazlaca sesli dil yapısına ve sözlü mizahına katkı sağlar.

Hasene

Vesile Hanım’ın dört yada beş yaşlarındaki ufak kız evladıdır. Sokaktan öğrendiği sözler ve çocukça açıklamalarıyla aileyi şaşırtır. Romanın dil mizahına katkıda bulunan yan kişilerden biridir.

Ali

Evin genç uşağıdır. Eve gizlice giren erkekleri farkına varır ve durumu Raci’ye bildirir. Ailedeki gizli saklı ilişkilerin ortaya çıkmasında mühim rol oynar.

Şıpsevdi Romanında Vakit

Tarihsel Vakit

Roman, geç Osmanlı İstanbul’unda, II. Abdülhamid periyodunun sonları ile II. Meşrutiyet çevresindeki toplumsal atmosferi yansıtır. Atlı tramvaylar, gazete tefrikaları, Beyoğlu eğlenceleri, konak yaşamı, yabancı okullar ve devrin bürokratik kurumları bu tarihsel zemini belirginleştirir.

Olay Zamanı

Romanın olaylarının başladığı kati yıl direkt verilmez. Bununla beraber metindeki vakit işaretleri şunlardır:

• İkinci bölüm, tramvay yolculuğundan ortalama bir ay sonrasında adım atar.
• Meftun, olayların başlangıcında Paris’ten bir buçuk yıl ilkin dönmüştür.
• Meftun ile Edibe’nin evliliğinden sonrasında iki senelik bir vakit atlaması yapılır.
• Mahir’in intiharı ve Meftun’un kaçışından sonrasında “İki Yıl Sonrasında” başlıklı netice kısmına geçilir.
• Rebia ile Zarafet’in çocuk düşürdüğü bölüm açıkça bir güz gecesinde geçer.
• Romanın son sahnesi bir yaz sabahında yaşanır.

Bu göstergeler, romanın ana olaylarının ortalama dört yılı aşan bir vakit dilimine yayıldığını düşündürür.

Dönemin Kullanılışı

Vakalar genel olarak kronolojik halde ilerler. Bununla beraber Meftun’un Paris yılları, kişilerin çocuklukları ve Kasım’ın servet edinme biçimi geriye dönüşlerle anlatılır.

Meftun ile Edibe’nin evliliğinden sonraki iki senelik dönem ve Meftun’un Paris’e kaçışından sonraki gelişmeler özetleme tekniğiyle hızlandırılır.

Şıpsevdi Romanında Mekân

Romanın ana mekânı İstanbul’dur. Hüseyin Rahmi, şehri yalnızca olayların geçmiş olduğu bir yer olarak değil, değişik sınıfların ve kültürlerin karşılaşmış olduğu canlı bir toplumsal yapı olarak kullanır.

Aksaray ve Horhor

Geleneksel, kalabalık ve gündelik İstanbul yaşamını temsil eder. Romanın başlangıcındaki atlı tramvay sahnesi, şehrin seslerini, kokularını ve insan çeşitliliğini görünür hâle getirir.

Erenköy’deki Pehlevizade Köşkü

Romanın temel mekânıdır. Meftun’un ailesini dönüştürmeye çalmış olduğu köşk, zaman içinde gizli saklı mektupların, çıkar evliliklerinin, aldatmaların ve suçların merkezi hâline gelir.

Köşk, değişik dönem ve toplumsal kesimlerin bir arada bulunmuş olduğu ufak bir Osmanlı toplumu benzer biçimde düşünülebilir.

Kasım Efendi’nin Sarı Köşkü

Cimriliğin, kapalı aile düzeninin ve kullanılmadan biriktirilen servetin mekânıdır. Kasım’ın gizli saklı çekmecesi, bu mekânın en mühim simgesel unsurudur.

Beyoğlu

Meftun’un özendiği kozmopolit eğlence yaşamını temsil eder. Kumar, içki, geçici ilişkiler ve heybetli toplantılar bu mekânda yoğunlaşır.

Mösyö Makferlan’ın Evi

Düzmece bilgiyle gerçek bilginin, uygarlık söylemiyle çıkar hesabının birbirine karıştığı yerdir. Doğu Akademyası da bu evde toplanır.

Despino’nun Evi

Gizli saklı buluşmaların ve cemiyet karşısında gizlenen ilişkilerin mekânıdır. Lebibe, Rebia ve Mahir’in takip edilmiş olduğu mühim vaka burada yaşanır.

Tramvaylar, İstasyonlar ve Sokaklar

İstanbul’un değişik sınıflarını bir araya getiren açık toplumsal alanlardır. Yazar, bu mekânlar vasıtasıyla konak yaşamının dışına çıkarak geniş bir kent panoraması oluşturur.

Paris

Romanın büyük bölümünde direkt gösterilmez. Paris, Meftun için ilkin düzmece bir kültürel üstünlük deposu, sonrasında ise suçtan kaçış yeri olur.

Şıpsevdi Romanının Anlatıcısı ve Bakış Açısı

Romanda üçüncü şahıs hâkim anlatıcı kullanılmıştır. Egemen anlatıcı, kişilerin yalnızca dış hareketlerini değil, düşüncelerini, korkularını, duygularını ve gizli saklı hesaplarını da bilir.

Anlatıcı ve bakış açısı türleri bakımından yaratı, klasik başat anlatıcının belirgin bir örneğidir.

Anlatıcının romandaki başlıca özellikleri şunlardır:

• Meftun, Raci, Lebibe, Mahir ve Kasım’ın zihinlerine girebilir.
• Kişilerin kendileriyle ilgili yanılgılarını okuyucuya gösterir.
• Vakaları aktarmakla yetinmez; ironi ve alay kanalıyla yorumlar.
• Toplumsal meseleler üstüne açıklamalar ve değerlendirmeler yapar.
• Ifade odağını bir kişiden diğerine geçirerek geniş bir toplumsal görünüm oluşturur.
• Kişilerin gelecekte yaşayacakları vakalara ilişkin sezdirme ve yorumlarda bulunabilir.

Bedri’nin mektubu, Mahir’in intihar notu ve Meftun’un Paris’ten gönderilmiş olduğu son mektup, ana anlatının içine yerleştirilmiş birinci şahıs anlatımlarıdır. Bu belgelerde kişiler kendi dilleriyle konuşur ve bilincinde olmadan kendi kişiliklerini açığa çıkarır.

Şıpsevdi Romanındaki Temel Çatışmalar

Şıpsevdi Romanında İşlenen Temalar

Yanlış Batılılaşma

Romanın merkezindeki tema yanlış Batılılaşmadır. Meftun, Batı’nın bilimini, emek harcama disiplinini ve fikir yöntemini değil; dış görünüşünü yansılamak eder.

Bu yüzden yaratı, Türk romanındaki Doğu-Batı çatışması ve yanlış Batılılaşma çizgisi içinde mühim bir yere haizdir.

Hüseyin Rahmi’nin eleştirisi Batı düşmanlığı değildir. Meftun’un kusuru Batı’ya yönelmesi değil, anlamadığı bir medeniyetin yalnızca kabuğunu kullanmasıdır.

Para Hırsı ve Derslik Farklılıkları

Meftun ile Kasım görünüşte birbirine karşıttır; fakat ikisi de parayı insan ilişkilerinin üstünde meblağ. Meftun tüketmek, Kasım biriktirmek ister. Biri serveti eğlence ve gösteriş için, diğeri yalnızca haiz olmak için arzular.

Düzmece piyango haberi, toplumda insanlara karakterlerine gore değil, haiz oldukları kabul edilen paraya gore kıymet verildiğini gösterir.

Eğitim ve Bilgisizlik

Romandaki felaketlerin mühim bir bölümünün arkasında tamamlanmamış yada yanlış eğitim bulunmaktadır:

• Meftun’un bilgisi yüzeysel ve gösterişçidir.
• Mahir kafi eğitim alamamıştır.
• Edibe kapalı ve hurafeci bir çevrede yetiştirilmiştir.
• Rebia yaşam ve cinsellik mevzusunda bilinçsiz bırakılmıştır.
• Bedri öğrendiği kavramları sorumluluktan kaçmak için kullanır.

Roman, yabancı dil bilmenin yada mezuniyet belgesi sahibi görünmenin tek başına gerçek eğitim anlamına gelmediğini gösterir.

Kadının Toplumdaki Konumu

Lebibe, Rebia ve Edibe değişik kadınlık durumlarını temsil eder. Roman, bayanların eğitimsiz bırakılmasını ve namus anlayışının çoğunlukla yalnızca bayanlar üstünde işletilmesini eleştirir.

Rebia’nın yaşamış olduğu trajedi, bu eşitsizliğin en ağır örneğidir. Bedri hiçbir karşılık ödemeden uzaklaşırken Rebia hem toplumsal baskıyla hem de gebeliğin bedensel sonuçlarıyla tek başına savaşım etmek zorunda kalır.

Bununla beraber yaratı, yazıldığı devrin ataerkil dilinden bütünüyle kurtulmuş değildir. Bayanların davranışları bazen sert ve genelleyici ifadelerle anlatılır. Bu yüzden romanın hanım meselesi bakımından hem eleştirel hem de dönemsel sınırlara haiz olduğu söylenebilir.

Aile Düzeninin Çözülmesi

Pehlevizade köşkü başlangıçta gürültülü fakat bir arada yaşayan bir ailenin evidir. Meftun’un müdahaleleriyle köşk; gizli saklı mektupların, çıkar evliliklerinin, aldatmaların ve suçların merkezi olur.

Yazar, ailedeki çözülmeyi toplumsal çözülmenin ufak bir modeli hâline getirir.

Basın ve Bilginin Yönlendirilmesi

Düzmece piyango haberinin gazeteler vasıtasıyla gerçekmiş benzer biçimde kabul edilmesi, romanın güncelliğini sakınan yönlerinden biridir.

Makferlan haberi yalnızca yaymakla kalmaz; düzmece belgeler ve gazeteler arasındaki tartışmalarla yalanı daha inandırıcı hâle getirir. Böylece yine edilen ve belgelenmiş benzer biçimde gösterilen bir yalanın toplumsal gerçeğe dönüşebildiği gösterilir.

Görünüş ve Gerçeklik

Meftun’un yaşamı görünüş ile gerçeklik arasındaki karşıtlık üstüne kuruludur. Mezuniyet belgesi, serveti, bilgisi, nezaketi ve modernliği sahtedir.

Kasım’ın dindar ve geleneksel görünüşünün altında da aşırı para hırsı bulunmaktadır. Roman böylece yalnızca alafranga görünüşü değil, ahlaklı ve geleneksel görünmenin arkasına gizlenen bencilliği de eleştirir.

Şıpsevdi Adının Anlamı ve Romanla İlişkisi

“Şıpsevdi”; fazlaca acele âşık olan, ayran gönüllü, görmüş olduğu her güzelliğe kolayca kapılan ve gönlü sık sık değişen  şahıs anlamındadır.

Romanda Azize Hanım, baloda Meftun’un değişik hanımlarla yakınlaştığını görünce onu “şıpsevdi” olarak vasıflandırır.

Başlık yalnızca Meftun’un bayanlara ilgisini anlatmaz. Meftun hem de düşüncelerin, modaların, yabancı kelimelerin ve yeni görünen her şeyin şıpsevdisidir. Hiçbir fikri derinlemesine öğrenmez; bir düşünceyi yalnızca işine yaradığı sürece savunur.

Bu yüzden romanın adı, Meftun’un aşk hayatından daha geniş bir anlam taşır ve onun tüm kişiliğini özetleyen ironik bir adlandırmaya dönüşür.

Şıpsevdi Romanının Dil ve Üslup Özellikleri

Hüseyin Rahmi’nin mizah anlayışında canlı konuşmalar, yanlış anlamalar ve değişik toplumsal kesimlerin bir araya getirilmesi mühim yer meblağ.

Şıpsevdi romanının dili iki ana katmandan oluşur:

1. Anlatıcının yer yer ağır, Osmanlıca kelimelerle örülü edebî dili.
2. Kahramanların toplumsal konumlarına ve eğitimlerine gore değişen günlük konuşma dili.

Meftun’un Fransızca kelimeleri; Zarafet’in, Eleni’nin ve hizmetlilerin ağız özellikleri; evlatların sokak dili ve Kasım Efendi’nin eski söyleyişi romanı fazlaca sesli hâle getirir.

Konuşma dili yalnızca gerçekçilik sağlamak için kullanılmaz. Kişilerin yanlış telaffuzları, yabancı kelimeleri yanlış anlamaları ve birbirlerinin sözlerinden değişik sonuçlar çıkarmaları dil mizahının temelini oluşturur.

Gönderilen TDK baskısı sadeleştirilmemiştir. Bu yüzden günümüz öğrencileri bazı kelimeleri idrak etmek için baskıdaki lügat ve dipnotlara gerekseme duyabilir. Buna karşılık emsalsiz dilin korunması, kişiler arasındaki eğitim, kültür ve derslik farklılıklarının daha açık görülmesini sağlar.

Şıpsevdi Romanında Kullanılan Ifade Teknikleri

Diyalog

Romanın en kuvvetli ifade tekniğidir. Uzun konuşmalar, tartışmalar ve karşılıklı söz oyunları esere tiyatro havası kazandırır.

Betimleme

İstanbul sokakları, tramvaylar, konaklar, eşyalar ve kişilerin fizyolojik özellikleri detaylı halde betimlenir. Bu betimlemeler gerçekçi gözlemin mühim göstergeleridir.

İç Çözümleme

Egemen anlatıcı, kişilerin düşüncelerini, korkularını, kıskançlıklarını ve gizli saklı hesaplarını direkt açıklar.

Geriye Dönüş

Meftun’un Paris yılları, aile bireylerinin geçmişleri ve Kasım Efendi’nin servet edinme biçimi geriye dönüşlerle anlatılır.

Özetleme

Evlilikten sonraki iki yıl benzer biçimde uzun vakit dilimleri özetlenerek olayların akışı hızlandırılır.

Mektup Tekniği

Bedri’nin Rebia’ya yazdığı mektup, Mahir’in intihar notu ve Meftun’un Paris’ten gönderilmiş olduğu son mektup olayların çözülmesinde mühim rol oynar.

İroni

Kişilerin söyledikleriyle yaptıkları arasındaki çelişki gösterilir. Meftun’un terbiye ve ilerleme üstüne konuşurken insanları suça sürüklemesi bunun en belirgin örneğidir.

Karikatürleştirme

Kişilerin bazı davranışları ve fizyolojik özellikleri bilgili halde büyütülür. Böylece hem gülmece sağlanır hem de temsil ettikleri toplumsal özellikler belirginleştirilir.

Grotesk Ifade

Gülünç olanla rahatsız edici ve acı verici olan yan yana getirilir. Zarafet ile Rebia’nın çocuk düşürme sahneleri ve Şekure Hanım’ın ölümü bu tekniğin belirgin örnekleridir.

Leitmotif ve Tekrarlar

Sofra kuralları, yabancı kelimeler, para, alafrangalık ve eğitim söylemi roman süresince yine edilerek kişilerin temel özellikleri güçlendirilir.

Şıpsevdi Romanının Realizm ve Natüralizmle İlişkisi

Roman; detaylı çevre gözlemi, günlük yaşamı işlemesi, toplumsal sınıfları bir arada göstermesi ve kişileri ekonomik şartları içinde ele alması bakımından realist özellikler taşır.

Eserdeki natüralist etkisinde bırakır ise kişilerin davranışlarının eğitim, çevre, gövde, yoksulluk ve toplumsal baskı benzer biçimde belirleyici şartlarla açıklanmasında görülür.

Rebia’nın trajedisi, Mahir’in bilgisizliği ve Edibe’nin değişimi yalnızca kişisel kötülükle açıklanmaz; kişilerin yetiştikleri çevre ve aldıkları eğitimle ilişkilendirilir.

Bununla beraber roman bütünüyle yansız bir natüralist gözlem değildir. Anlatıcı sık sık yorum yapar, okuyucuyu yönlendirir ve açık bir toplumsal sav savunur.

Şıpsevdi Romanındaki Simgesel Unsurlar

Şıpsevdi’de Gülmece Unsurları

Romanın ilk bölümlerinde gülmece daha fazlaca gündelik yaşam, sofra kuralları, yanlış telaffuzlar ve dönem çatışması üstünden oluşturulur.

Başlıca gülmece şekilleri şunlardır:

• Yabancı kelimelerin yanlış söylenmesi ve anlaşılması
• Meftun’un büyük sözleriyle ortaya çıkan ufak ve komik sonuçlar
• Geleneksel davranışlarla alafranga kuralların karşılaşması
• Raci’nin hanım giysisiyle sofraya oturması
• Şekure Hanım’ın Meftun’un dersleri esnasında uyuması
• Rebia ile Hasene’nin çocukça fakat etkili cevapları
• Kişilerin birbirlerinin söylediklerini kendi kültürel dünyalarına gore yorumlamaları
• Abartılı fizyolojik ve ruhsal tasvirler

Roman ilerledikçe mizahın rengi koyulaşır. Rebia’nın yaşadıkları, hırsızlık ve Mahir’in intiharıyla beraber yaratı, komediden trajediye doğru ilerler.

Meftun ile Kasım Efendi’nin Karşılaştırılması

Bu karşılaştırma, romanın yalnızca yanlış Batılılaşmayı eleştirmediğini gösterir. Meftun ile Kasım, görünüşte karşıt fakat özünde birbirine benzeyen iki çıkarcı tiptir.

Raci Niçin Kusursuz Bir Kahraman Değildir?

Raci; Meftun’un düzmece bilgisine, savurganlığına ve etik çöküşüne karşı çıkan kişidir. Bu yüzden romanın sağduyulu sesi benzer biçimde görünür.

Sadece Raci’nin bayanlara ve aile bireylerine yaklaşımı baskıcıdır. Sorunları konuşma ve eğitim kanalıyla çözmek yerine tehdit, denetim ve şiddete başvurur.

Hüseyin Rahmi, Meftun’un karşısına bütünüyle kusursuz bir kahraman yerleştirmez. Bu durum romanın çatışmasını kolay bir iyi-kötü karşıtlığının dışına çıkarır.

Şıpsevdi Romanında Bayanların Eğitimi

Romanın mühim düşünsel damarlarından biri bayanların eğitimsiz bırakılmasıdır. Edibe, Rebia ve Lebibe değişik eğitim yanlışlarının sonucudur.

• Edibe, dış dünyadan bütünüyle uzak tutularak yetiştirilmiştir.
• Rebia, sokaktan öğrendiği bilgilerle büyümüş, yaşam mevzusunda rehbersiz bırakılmıştır.
• Lebibe, Meftun tarafınca yüzeysel bilgiler ve gösterişçi alışkanlıklarla eğitilmiştir.

Üç genç hanım da gerçek anlamda düşünme, karar verme ve kendi yaşamının sorumluluğunu taşıma eğitimi alamamıştır. Roman, bayanı yalnızca eve kapatmanın da ona yalnızca biçimsel bir serbestlik vermenin de kafi olmadığını gösterir.

Şıpsevdi Romanının Edebiyatımızdaki Yeri ve Önemi

Şıpsevdi, Türk edebiyatındaki alafranga züppe tipinin en kapsamlı örneklerinden birini ortaya koyar. Meftun, Felatun Bey ile Rakım Efendi romanındaki Felatun Bey ve Araba Sevdası romanındaki Bihruz Bey’le aynı edebî geleneğin devamıdır.

Sadece Meftun, bu kahramanlardan daha tehlikelidir. O yalnızca komik duruma düşen, parasını tüketen yada yanlış Fransızca kullanan bir züppe değildir. İnsanları yönlendirebilir, basını kullanabilir, suçu felsefi sözlerle haklı izah edebilir ve başkalarının felaketinden çıkar sağlayabilir.

Bu yönüyle Şıpsevdi, yanlış Batılılaşma temasını bireysel gülünçlüğün ötesine taşıyarak toplumsal, ekonomik ve etik bir sorun hâline getirir.

Şıpsevdi Romanının Kuvvetli Yönleri

• Canlı ve naturel diyaloglara haiz olması
• İstanbul’un değişik toplumsal kesimlerini detaylı halde yansıtması
• Meftun benzer biçimde unutulmaz ve fazlaca katmanlı bir tip oluşturması
• Mizahla toplumsal eleştiriyi birleştirmesi
• Yanlış Batılılaşmayı tek yönlü ele almaması
• Hanım eğitimi, derslik ve basın benzer biçimde değişik sorunları aynı vaka örgüsünde işlemesi
• Konuşma dili vasıtasıyla kuvvetli bir toplumsal çeşitlilik oluşturması
• Gülünç süregelen vakaları inandırıcı halde trajediye ulaştırması

Şıpsevdi Romanının Tartışmalı ve Zayıf Yönleri

Romanın bazı bölümlerindeki uzun nutuklar ve felsefi tartışmalar vaka akışını yavaşlatır. Bilhassa Doğu Akademyası çevresindeki konuşmalar, romanı bazen tasarı eserden fikir yazısına yaklaştırır.

Bazı yan kişiler, derinlikli karakterlerden fazlaca belirli toplumsal özellikleri temsil eden karikatürler olarak kalır.

Eserde etnik kimliklere, bayanlara ve hizmetlilere ilişkin günümüz açısından rahatsız edici sayılabilecek kalıp yargılar da bulunmaktadır. Bu ifadeler romanın yazıldığı devrin toplumsal dilini yansıtır; sadece günümüz okuyucusu tarafınca eleştirel bir dikkatle değerlendirilmelidir.

Şıpsevdi Romanı Üstüne Genel Değerlendirme

Şıpsevdi, yalnızca yanlış Batılılaşmayı özetleyen mizahi bir roman değildir. Hüseyin Rahmi Gürpınar, Meftun üstünden bilginin ahlaktan ayrıldığında iyi mi bir kandırma ve sömürü aracına dönüşebileceğini gösterir.

Meftun’un karşısındaki Kasım Efendi de pozitif bir anane temsilcisi değildir. Onun cimriliği ve para hırsı, Meftun’un savurganlığı ve gösterişçiliği kadar yıkıcıdır.

Bu yüzden romandaki aslolan çatışma yalnızca Batı ile Doğu içinde değildir. Gerçek eğitim, terbiye ve insanlık değerleriyle bilgisizlik, gösteriş ve çıkarcılık arasındadır.

Romanın sonunda Meftun cezalandırılmış yada değişmiş değildir. Paris’e kaçmayı başarmış ve Kasım’ın servetine ulaşmak için yeni hesaplar halletmeye devam etmiştir. Bu netice, toplumsal şartlar değişmedikçe Meftun benzer biçimde insanların tekrardan ortaya çıkabileceğini düşündürür.

Öğrenciler İçin Örnek İnceleme Paragrafı

Şıpsevdi, yalnızca yanlış Batılılaşmayı özetleyen gülünç bir roman değildir. Hüseyin Rahmi Gürpınar, Meftun üstünden bilginin ahlaktan ayrıldığında iyi mi bir kandırma aracına dönüşebileceğini gösterir. Meftun’un karşısındaki Kasım Efendi de pozitif bir anane temsilcisi değildir; onun cimriliği ve para hırsı, Meftun’un savurganlığı kadar yıkıcıdır. Bu yüzden romandaki temel çatışma Batı ile Doğu içinde değil, gerçek eğitim ve insanlık değerleriyle bilgisizlik, gösteriş ve çıkarcılık arasındadır.

Öğretmenler İçin Şıpsevdi Münakaşa Soruları

1. Meftun yalnızca komik bir züppe midir, yoksa bilgili bir suçlu mudur?
2. Kasım Efendi, Meftun’un karşısında pozitif bir anane temsilcisi sayılabilir mi?
3. Raci niçin bütünüyle ideal bir kahraman değildir?
4. Rebia’nın trajedisinde bireysel hatanın ve toplumsal baskının payları nedir?
5. Bedri ile Meftun içinde hangi benzerlikler bulunmaktadır?
6. Düzmece piyango haberi, günümüzdeki yanlış data ve medya manipülasyonlarıyla iyi mi ilişkilendirilebilir?
7. Romanın adı niçin yalnızca Meftun’un aşk hayatıyla sınırlandırılamaz?
8. Hüseyin Rahmi, mizahla trajediyi hangi vakalarda yan yana getirir?
9. Meftun’un son mektubu, kahramanın karakteri hakkında ne göstermektedir?
10. Romanın emsalsiz dilinin korunması, metni anlamayı zorlaştırsa da hangi edebî özellikleri görünür kılar?

Netice

Şıpsevdi, yanlış Batılılaşma temasını bir aşk yada züppelik hikâyesinin ötesine taşıyan kuvvetli bir toplumsal romandır. Meftun’un düzmece modernliği, Kasım’ın cimriliği, Mahir’in eğitimsizliği, Rebia’nın korunmasızlığı ve Edibe’nin kapalı yetiştirilmesi aynı toplumsal hastalığın değişik neticeleri olarak sunulur.

Romanın kalıcı kıymeti, hiçbir tarafı bütünüyle masum göstermemesinden gelir. Batı’yı yansılamak edenler de geleneği değişmez bir kalıba dönüştürenler de eleştirilir. Gerçek ilerlemenin data, eğitim, terbiye ve insan onuruna dayanması gerektiği düşüncesi eserin merkezinde yer alır.

Meftun’un tüm felaketlerden sonrasında bile değişmemesi, romanın eleştirisini daha kuvvetli hâle getirir. Hüseyin Rahmi, probleminin yalnızca tek bir insanoğlunun ahlaksızlığı olmadığını; Meftun’u mümkün kılan eğitim, aile, iktisat ve cemiyet düzeninin de sorgulanması icap ettiğini düşündürür.

Şıpsevdi Romanı Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Şıpsevdi romanının mevzusu nedir?

Roman, Paris’ten dönen Meftun Bey’in varlıklı Kasım Efendi’nin servetine ulaşmak için kurduğu evlilik, düzmece piyango ve hırsızlık planlarını; bu planların iki aileyi yıkıma sürüklemesini anlatır.

Şıpsevdi romanının ana fikri nedir?

Gerçek modernleşme dış görünüşle değil; eğitim, terbiye, emek harcama ve eleştirel düşünceyle gerçekleşir. Yüzeysel Batılılaşma ve para hırsı toplumsal yıkıma neden olur.

Şıpsevdi romanının başkahramanı kimdir?

Romanın başkahramanı Meftun Bey’dir. Meftun, alafranga züppe tipinin temsilcisi ve çıkarları için insanları yönlendiren bir anti-kahramandır.

Şıpsevdi romanında hangi anlatıcı kullanılmıştır?

Romanda üçüncü şahıs başat anlatıcı kullanılmıştır. Anlatıcı tüm kişilerin düşüncelerini bilir, vakaları yorumlar ve kişilerin çelişkilerini ironiyle gösterir.

Romanın adı niçin Şıpsevdi’dir?

Meftun değişik bayanlara, fikirlere ve modalara fazlaca acele kapılır. Başlık onun yalnızca aşk yaşamını değil, düşünsel kararsızlığını ve yüzeyselliğini de anlatır.

Şıpsevdi romanının türü nedir?

Şıpsevdi, toplumsal eleştiriye dayanan gerçekçi ve natüralist özellikler taşıyan satirik bir töre romanıdır.

Şıpsevdi romanında vakalar nerede geçer?

Vakalar ağırlıklı olarak İstanbul’da; Erenköy, Aksaray-Horhor ve Beyoğlu çevresinde geçer. Paris ise Meftun’un geçmişinde ve romanın sonunda yer alır.

Meftun Bey kimi temsil eder?

Meftun, Batı medeniyetini anlamadan yalnızca görünüşünü, modasını ve kelimelerini yansılamak eden alafranga züppe tipini temsil eder.

Şıpsevdi Batı karşıtı bir roman mıdır?

Hayır. Yazarın hedefi Batı uygarlığı değil, onu yanlış anlayan ve çıkarları için kullanan taklitçi zihniyettir. Roman hem de geleneksel toplumdaki cimriliği, baskıyı, cehaleti ve hurafeleri de eleştirir.

Mahir niçin intihar eder?

Mahir, Meftun tarafınca hırsızlığa sürüklenmiş, Madam Makferlan tarafınca kullanılmış ve sevilmiş olduğu kadının kendisini aldattığını görmüştür. Suçluluk, aldatılma ve umarsızlık duyguları onu intihara götürür.

Şıpsevdi romanında yanlış Batılılaşma iyi mi ele alınmıştır?

Yanlış Batılılaşma; giyim, sofra kuralları, yabancı kelimeler, eğlence yaşamı ve kadın-erkek ilişkilerinin düşünülmeden yansılamak edilmesi üstünden ele alınmıştır. Meftun, Batı’nın bilgisini değil, dış görünüşünü benimser.