Aforizma Nedir? – Türk Dili ve Edebiyatı

Aforizma; kısa, özlü ve çarpıcı bir halde anlatılan, çoğu zaman evrensel bir gerçeği, yaşam tecrübesini yada derin bir düşünceyi yansıtan söz ya da cümlelerdir.

Latince kökenli olan bu kelime, “aphorismus”dan türemiştir ve “sınır çizmek, tanımlamak, özlü tarif” anlamına gelir. İlk kez Hippokrates’in tıp üstüne yazdığı kısa özlü sözler için kullandığı bilinmektedir. Süre içinde ise felsefe, edebiyat ve günlük yaşamda düşüncelerin derin anlamlarla fakat kısa şekilde ifade edilmesini elde eden bir tür halini almıştır.

Aforizmalar, çoğu zaman yazılı yada sözlü olarak karşımıza çıkar ve toplumsal yada bireysel hayatla ilgili genelgeçer düşünceler barındırır. Bu yönüyle atasözlerine de benzetilse de, atasözlerinden farkı; aforizmaların bir çok vakit belli bir kişiye (yazarına) ilişkin olması ve bir düşünceyi daha kişisel bir üslupla ifade etmesidir. Doğrusu, anonimlikten ziyade, özgünlük ve bireysellik ön plandadır.

Aforizmanın Özellikleri

Aforizmaların öne çıkan özellikleri şunlardır:

1. Kısa ve Öz Olma

Aforizmalar, kelime israfından kaçınır ve çoğu zaman tek bir cümle ya da birkaç kelimeyle derin anlamlar taşır. Sadelik ve vuruculuk temel niteliklerindendir. Sözün enerjisini, azca kelimeyle fazlaca şey anlatabilmesinden alır.

2. Evrensel ve Zamansız Olma

Bir çok aforizma, vakit ve mekândan bağımsız olarak geçerliliğini korur. Yaşam, insan doğası, terbiye, cemiyet benzer biçimde evrensel mevzular üstüne söylenir ve bir çok nesilden nesile aktarılır.

3. Düşündürücü ve Etkisi altına alan Olma

Aforizmaların amacı bir tek informasyon vermek değildir; bununla birlikte düşündürmek, sorgulatmak ve kimi zaman de şaşırtmaktır. Okuyan yada duyan kişide bir “farkındalık” yaratır, bir çok vakit bir düşünceyi tekrardan gözden geçirmeye teşvik eder.

4. Kişisel ve Öznel Bakış

Her aforizmanın ardında, onu söyleyen kişinin yaşam görüşü, tecrübesi ve felsefesi yatar. Yazarın yada düşünürün örneksiz yorumunu ihtiva eder. Atasözlerinden farkı da budur; anonim değil, bir çok vakit kişiye aittir.

5. Sanatla alakalı ve Güzel duyu Yön

Aforizmalar, yazınsal bir lezzet taşır. Dilin olanaklarıyla oynanır; benzetmeler, teşbihler, karşıtlıklar, kelime oyunları sıkça kullanılır. Şiirsel bir havası olabilir.

6. Yaygın Kullanım Alanı

Edebiyattan felsefeye, günlük konuşmalardan bilimsel metinlere kadar geniş bir kullanım alanına haizdir. Bilhassa aforizma kitapları, toplumsal medya paylaşımları ve konuşma metinlerinde çoğunlukla karşımıza çıkar.

Aforizma Örnekleri

Dünya ve Türk edebiyatında meşhur düşünürler, yazarlar, filozoflar ve şairler tarafınca söylenmiş fazlaca sayıda aforizma bulunmaktadır. İşte bazı dikkat çekici örnekler:

Dünya Edebiyatından Aforizmalar

• Friedrich Nietzsche:
  “Beni öldürmeyen şey, beni kuvvetlendirir.”
• Franz Kafka:
  “Bir kitap, içimizdeki donmuş denize indirilmiş bir balta olmalıdır.”
• Albert Camus:
  “İnsanın en büyük görevi, dünyaya anlam kazandırmaktır.”
• Oscar Wilde:
  “Yaşamak fazlaca ender rastlanan bir şeydir; bir çok insan bir tek var olur.”
• Montaigne:
  “Mızmız, dırdırcı insanları asla sevmem; bu adamlar yaşamı sürdürmenin sevinçlerine yan çizer, dertlere çok arzular, dertlerle kaynaşırlar: Sinekler benzer biçimde, cilalı pırıl pırıl yerlerde tutunamaz, pürtüklü, pürüzlü bölgelere abanır, oralarda rahat ederler; ya da sülükler benzer biçimde kara kan içer, kanla beslenirler.”

Türk Edebiyatından Aforizmalar

• Cemil Meriç:
  “İzm’ler idrakimize giydirilen deli gömlekleri.”
• Özdemir Asaf:
  “Yalnızlık paylaşılmaz, paylaşılsa yalnızlık olmaz.”
• Mevlana Celaleddin Rumi:
  “Aynı dili konuşanlar değil, aynı duyguları paylaşanlar anlaşabilir.”
• Orhan Pamuk:
  “Bigün bir kitap okudum ve tüm hayatım değişti.” (Yeni Yaşam, 1994)

Anonim Aforizmalar

• “Yaşam, başımıza gelenler değil, onlara iyi mi tepki verdiğimizdir.”
• “En büyük zafer, kendini yenebilmektir.”
• “Bizi bilen bilir, bilmeyen de kendi benzer biçimde bilir.”

Aforizmalar, kısa ve öz yapılarıyla derin anlamlar taşıyan, bir çok vakit yaşamımıza ışık tutan sözlerdir. İnsanlık zamanı süresince büyük düşünürler, filozoflar ve yazarlar aforizmalar kanalıyla deneyimlerini, bilgeliğini ve gözlemlerini aktarmışlardır. Gerek kişisel gelişim gerekse toplumların ortak hafızası açısından büyük kıymet taşırlar. Bugün de toplumsal medyada paylaşımlarımızda, kitapların sayfalarında yada bir dost sohbetinde, bu anlam yüklü laflara sıkça rastlamak mümkündür. Bir aforizmanın kıymeti, bir çok vakit kişisel olarak bizlere dokunduğu anda daha iyi anlaşılır. Şundan dolayı kimi zaman tek bir cümle, uzun bir anlatımdan fazlaca daha fazlasını ifade edebilir.

Klasik ve Klasikleşmiş Aforizma Kitapları

1. Maxims – François de La Rochefoucauld

Fransız düşünür La Rochefoucauld’un bu eseri, insan doğası, erdem, terbiye ve toplumsal ilişkiler üstüne derin gözlemler ihtiva eder. Kısa, vurucu cümleleriyle klasik aforizma örneklerindendir.

Özdeyişler adıyla çeşitli yayınevlerinden Türkçe basımları bulunuyor.

2. The Art of Worldly Wisdom – Baltasar Gracián

17.yüzyıl İspanyol yazarın bu eseri, yaşam ve insan ilişkileri üstüne ergonomik ve bilgece aforizmalar ihtiva eder. Okuyanlara stratejik düşünme ve yaşam bilgeliği sunar.

Dünyevi/Dünyevi Bilgelik Sanatı yada Akıllı Yaşama Sanatı adıyla piyasaya çıkan Türkçe çevirileri var.

3. The Waste Books – Georg Christoph Lichtenberg

Alman fizikçi ve felsefeci Lichtenberg’in aforizma koleksiyonu olarak malum bu yaratı, bilimden günlük yaşama kadar geniş bir yelpazede zekice gözlemler sunar.

Aforizmalar başlıklı Türkçe baskısı mevcut (tükenmiş olsa da). Ek olarak Lichtenberg’in günlük/günce türündeki eserleri de Türkçede bulunabiliyor.

4. Human, All Too Human – Friedrich Nietzsche

Nietzsche’nin örneksiz aforizma tarzıyla yazdığı bu yaratı, insan doğası, terbiye ve kültür üstüne derin ve düşündürücü sözler ihtiva eder.

Nietzsche’nin kitapları aforizmik üslupta olsa da belirli bir aforizma kitabı adıyla değil, felsefi eserler olarak çevirileri bulunur.

5. The Zürau Aphorisms – Franz Kafka

Kafka’nın kısa, yoğun fikir parçalarından oluşan bu kitabı, yazınsal derinlik ve insana dair sorgulamalarla doludur.

Spesifik olarak Kafka’nın Zürau Aforizmaları adlı kitap Türkiye’de yaygın bir açık tercüme olarak bulunmuyor; ara sıra Kafka seçkileri içinde yer alabiliyor fakat çoğu zaman ayrı bir Türkçe baskısı yok.

6. All Gall Is Divided – Emil M. Cioran

Cioran’ın aforizmalarla bezeli bu eseri, varoluş, tarih, aşk ve inanç benzer biçimde temalar üstüne yoğun, kimi zaman karamsar düşünceler ihtiva eder.

7. Minima Moralia: Reflections from Damaged Life – Theodor W. Adorno

Çağdaş yaşamın kültürel ve toplumsal eleştirisini aforizmalarla meydana getiren Adorno’nun bu kitabı, kısa fakat kuvvetli düşünsel parçalara haizdir.

 Öteki Dikkate Kıymet Aforizma Kitapları

8. The Bed of Procrustes: Philosophical and Practical Aphorisms – Nassim Nicholas Taleb

Çağdaş düşünür Taleb’in bu kitabı, günlük yaşam, belirsizlik ve insan davranışları üstüne zekice aforizmalar ihtiva eder.

9. The Oxford Book of Aphorisms – John Gross (derleme)

Değişik dönemlerden ve yazarlardan aforizmaların toplandığı bu seçki, aforizma türünün geniş bir panoramasını sunar.

10. The Aristos – John Fowles

Edebiyatçı Fowles’un fikirlerini kısa fakat yoğun aforizmalar biçiminde sunmuş olduğu bu yaratı, fikirsel ve felsefi bir portrenin parçasıdır.

11. The Notebooks of Lazarus Long – Robert A. Heinlein

Bilimkurgu yazarı Heinlein’in yaratmış olduğu karakter Lazarus Long’un aforizmalarını derlediği kitap, mizahi ve keskin gözlemlerle dikkat çeker.

12. Analects – Konfüçyüs (çeşitli çeviriler)

Aslen bir filozofun öğretilerinin toplandığı bu yaratı, kısa ve özlü sözler biçiminde aforizmalara çokça yer verir.

Analektler adıyla değişik yayınevlerinden çevirileri mevcut; bu yaratı tam olarak aforizma olmasa da kısa özlü sözler ihtiva eder.

13. Pensées – Blaise Pascal

Pascal’ın düşüncelerinden oluşan kısa parçalar, insanoğlunun Tanrı, informasyon ve yaşam üstündeki sorgulamalarını aforizma tarzında ihtiva eder.

Pascal’ın Düşünceler (Pensées) adlı eseri Türkçeye çevrilmiştir; aforizma durumunda kısa düşünceler ihtiva eder.

14. 300 Arguments – Sarah Manguso

Çağdaş dönemde aforizma türünü örneksiz bir halde genişleten kitaplardan biri olarak gösterilir; fragmentler halinde kısa düşünceler ihtiva eder.

Türkiye ve Türkçe Aforizma Kitaplarına Kısa Bakış

Türkçe piyasaya çıkan aforizma kitapları da bulunmaktadır. Mesela:

• “Eforizmalar & Çıkar Dünyasından Çıkarımlar” – Tolga Daver benzer biçimde güncel aforizma derlemeleri.
• “Özlü Güzel Sözler Bilge Yaşamlar: Bilgelerin Ayak İzleri” – Recep S. Tatar benzer biçimde tematik aforizma koleksiyonları.