Atatürk Milliyetçiliği Nedir? – Türk Dili ve Edebiyatı

Bir ulusun kendi küllerinden tekrardan doğuş sürecini idrak etmek, o ulusu bir arada tutan harcı doğru çözümleme etmekten geçer. Osmanlı İmparatorluğu’nun dağılma sürecinde yaşanmış olan kimlik krizleri, genç Türkiye Cumhuriyeti’nin kurum felsefesini şekillendiren en mühim itici güç olmuştur. İşte bu süreçte, toplumu bir arada tutacak en sağlam zemin olarak Mustafa Kemal Atatürk Milliyetçiliği tarih sahnesine çıkmıştır.

Mustafa Kemal Atatürk milliyetçiliği; ırka, kana yada kafatasına değil, ortak bir geçmişe, beraber yaşama iradesine ve ortak bir gelecek ülküsüne dayanır. Bu yönüyle 1930’ların Avrupa’sını kasıp kavuran dışlayıcı ve saldırgan faşist akımlardan kati çizgilerle ayrılır.

Bu makalede, Mustafa Kemal Atatürk milliyetçiliğinin kavramsal çerçevesini, tarihsel arka planını ve öteki milliyetçilik akımlarından ayrılan emsalsiz yapısını bilimsel niteliği olan bir disiplinle ele alacağız.

Mustafa Kemal Atatürk Milliyetçiliği Nedir?

Mustafa Kemal Atatürk milliyetçiliği, en net tabiriyle bir “sivil milliyetçilik” (civic nationalism) modelidir. Fransız düşünür Ernest Renan’ın “Millet, her gün meydana getirilen bir halk oylamasıdır” fikrinden ve Ziya Gökalp‘in kültürel ilinti vurgularından beslenmiş; sadece Mustafa Kemal Atatürk‘ün pragmatik ve akılcı devlet adamlığı vizyonuyla tamamen Türkiye’ye özgü bir forma kavuşmuştur.

Bu anlayışta millet (millet); aynı dili konuşan, aynı kültürü paylaşan, geçmişte beraber acı çekmiş ve sevinmiş, gelecekte de bu birlikteliği sürdürme kararlılığında olan insanların oluşturduğu siyasal ve toplumsal bir bütündür.

Dikkat edilmesi ihtiyaç duyulan en mühim nokta şudur: Mustafa Kemal Atatürk milliyetçiliğinde ilinti, biyolojik bir kökene değil, ruhsal ve sosyolojik bir iradeye bağlanmıştır.

Mustafa Kemal Atatürk Milliyetçiliğinin Temel Özellikleri

Çağdaş Türkiye’nin kurum felsefesini oluşturan bu milliyetçilik anlayışı, kendi içinde tutarlı, ilerici ve barışçıl dinamiklere haizdir. Onu salt bir siyasal çarpıcı söz olmaktan çıkarıp bir devlet politikası haline getiren temel özellikleri şunlardır:

1. Birleştirici ve Bütünleştiricidir

Bu milliyetçilik anlayışı ayrıştırıcı değil, kapsayıcıdır. Sınırlar içinde yaşayan, tasada ve kıvançta ortaklık hisseden herkesi “Türk” kabul eder. Etnik köken, mezhep yada inanç farklılıkları bir zenginlik unsuru olarak görülür; sadece siyasal bir ayrışma noktası olarak kabul edilemez.

2. Sivil ve Kültüreldir (Irkçılığı Reddeder)

Avrupa’da etnik kökeni ve “saf ırk” hezeyanlarını merkeze alan milliyetçilik akımlarının aksine, Mustafa Kemal Atatürk milliyetçiliği kafatası ölçümleriyle yada kan bağlarıyla ilgilenmez. Dili, kültürü ve ülküsü bir olan herkesi milletin asli unsuru sayar.

3. Laik ve Akılcıdır

Osmanlı’nın son döneminde devleti kurtarmak için öne sürülen “Ümmetçilik” (İslamcılık) ideolojisinin çöküşü, laik bir milliyetçiliğin zorunluluğunu doğurmuştur. Mustafa Kemal Atatürk milliyetçiliği, kişinin inancını devlet politikalarının ve vatandaşlık tanımının dışına çıkarır. Din, kişinin vicdanına bırakılırken, toplumsal birleştirici güç olarak “millet/millet” terimi öne çıkarılmıştır.

4. Barışçıldır (İrredantizmi Reddeder)

“Yurtta barış, cihanda barış” ilkesi, bu milliyetçiliğin dış siyaset vizyonudur. Yayılmacı, başka milletlerin topraklarında gözü olan yada maceracı bir yapısı yoktur. Turancılık (Pan-Turanizm) şeklinde sınır ötesi hayaller yerine, mevcut ulusal sınırlar (Misak-ı Ulusal) içinde refahı ve kalkınmayı hedefler.

5. Anti-Emperyalisttir

Mustafa Kemal Atatürk milliyetçiliği, sömürgeciliğe ve emperyalizme karşı verilen bağımsızlık mücadelesinin (Milli Mücadele) tam kalbinde dünyaya gelmiştir. Başka milletlerin egemenliğine saygı duyar, kendi egemenliğine yönelik her türlü müdahaleyi ise kati bir üslupla reddeder. Tam bağımsızlık, bu fikrin eğer olmazsa olmazıdır.

“Ne Mutlu Türküm Diyene” İfadesinin Derinliği

Mustafa Kemal Atatürk milliyetçiliğini idrak etmek için en mühim anahtarlardan biri, 10. Yıl Nutku’nu taçlandıran o meşhur cümledir: “Ne mutlu Türküm diyene!”

Bu cümle, dilbilimsel ve sosyolojik açıdan çok önemli bir zekanın ürünüdür. Mustafa Kemal Atatürk, bu sözünde “Ne mutlu Türk olana” yada “Ne mutlu Türk doğana” dememiştir. “Diyene” kelimesi, bir eylemi, bilgili bir tercihi ve tamamen kendi hür iradesiyle ilinti oluşturmayı ifade eder.

Bir insan etnik olarak değişik bir kökenden gelebilir; sadece Türkiye Cumhuriyeti’ne vatandaşlık bağıyla bağlıysa, bu kültürü benimsiyorsa ve “Ben Türküm” demeyi tercih ediyorsa, o şahıs ulusun eşit ve onurlu bir ferdidir. Bu yaklaşım, sosyolojideki “sübjektif millet” tanımının en parlak ergonomik örneklerinden biridir.

1924 Anayasası ve Vatandaşlık Temelli Milliyetçilik

Siyasal teorilerin gerçeğe dönüştüğü yer yasalardır. Mustafa Kemal Atatürk milliyetçiliğinin anayasal zemini, Cumhuriyet’in ilk kapsamlı anayasası olan 1924 Anayasası’nda oldukça net bir halde çizilmiştir.

Madde 88: “Türkiye ahalisine din ve ırk farkı olmaksızın vatandaşlık itibarıyla Türk tabir olunur.”

Bu tek cümlelik madde, aslen koca bir imparatorluk enkazından yepyeni, çağdaş bir ulus-devlet çıkarma projesinin özetidir. Etnik köken, azınlık statüsü yada dini aidiyetler tamamen bir kenara bırakılmış; devlete anayasal bağ ile bağlı olan hepimiz “eşit yurttaş” statüsüne yükseltilmiştir. Kul (tebaa) anlayışından, hakkı ve sorumluluğu olan “fert ve yurttaş” anlayışına geçişin hukuki manifestosudur.

Öteki Milliyetçilik Akımlarından Ayrılan Yönleri

Mevzuyu bilimsel niteliği olan bir zeminde tartışırken, Mustafa Kemal Atatürk milliyetçiliğinin ne işe yaradığını idrak etmek kadar, ne olmadığını idrak etmek da elzemdir.

• Faşizm ve Nazizm ile Farkı: 1930’larda İtalya’da ve Almanya’da yükselen akımlar, başkasını ezme, üstün ırk olma ve yayılma (Lebensraum – Yaşam Alanı) üstüne kuruludur. Mustafa Kemal Atatürk milliyetçiliği ise insancıldır, başka ulusların bağımsızlık hakkına saygı gösterir.
• Turancılık ile Farkı: Turancılık, dünyadaki tüm Türkleri tek bir siyasal çatı altında toplamayı hedefler. Mustafa Kemal Atatürk ise bunu “gerçekleşmesi olanaksız bir hayal” ve devleti felakete sürükleyecek bir macera olarak görmüş, gerçekçi davranarak Anadolu coğrafyasına odaklanmıştır.
• Ümmetçilik ile Farkı: Dini kimliği üst kimlik olarak gören ümmetçilik reddedilmiş, onun yerine laik temellere oturan, inancı ne olursa olsun herkesi kapsayan “millî” kimlik inşa edilmiştir.

Günümüzde Mustafa Kemal Atatürk Milliyetçiliğinin İşlevi

Bugün, küreselleşen dünyada ve artan göç dalgalarıyla değişen demografik yapılarda, milliyetçilik terimi sıkça tartışılıyor. Etnik çatışmaların ve radikalizmin arttığı 21. yüzyılda, Mustafa Kemal Atatürk’ün 100 yıl ilkin ortaya koyduğu “sivil, kapsayıcı ve anayasal” milliyetçilik modelinin ne kadar vizyoner olduğu bir kez daha ortaya çıkmaktadır.

Toplumsal barışı sağlamanın, kutuplaşmayı önlemenin ve demokratik hukuk devletini korumanın yolu; insanları kan bağlarına yada inançlarına gore kategorize etmekten değil, ortak bir vatandaşlık bilinci çevresinde kenetlemekten geçer. Mustafa Kemal Atatürk milliyetçiliği, bugün hala Türkiye Cumhuriyeti’nin toplumsal dokusunu sakınan en mühim çimentodur.

Netice

Mustafa Kemal Atatürk milliyetçiliği; yıkılmış, yorulmuş ve parçalanmış bir imparatorluğun peşinden, Anadolu topraklarında filizlenen çağdaş, eşitlikçi ve barışçıl bir yaşama iradesidir. Sırrını kafatasında değil yürekte, ırkta değil kültürde, geçmişin prangalarında değil geleceğin aydınlık ülküsünde arar.

Bilimsel nitelikli bir perspektifle bakıldığında, yalnızca bir devrin kurtuluş ideolojisi değil; bununla birlikte değişik kökenlerden gelen kitleleri “eşit vatandaşlık” potasında eriten ve onları “çağdaş bir millet” seviyesine yükselten sosyolojik bir başyapıttır.

İster tarihçi, ister sosyolog, isterse bayağı bir yurttaş olalım; Cumhuriyetin kurum felsefesini doğru idrak etmek, sadece bu kapsayıcı milliyetçilik anlayışının derinliğini kavramakla mümkündür.

Sık Sorulan Sorular

1. Mustafa Kemal Atatürk milliyetçiliği ile etnik milliyetçilik (ırkçılık) arasındaki temel fark nedir? Etnik milliyetçilik kişinin kan bağına, biyolojik kökenine ve soyuna bakar. Mustafa Kemal Atatürk milliyetçiliği ise sivil bir karakter taşır; dili, kültürü, vatanı bir olan ve beraber yaşama arzusu taşıyan herkesi, kökenine bakmaksızın “Türk” kabul eder. Irkçı değil, kültürel ve kapsayıcıdır.
2. “Ne mutlu Türküm diyene” sözü tam olarak ne anlama gelir? Bu söz, aidiyetin biyolojik bir zorunluluk değil, ruhsal ve bilgili bir tercih bulunduğunu vurgular. “Türk doğana” denilmemiş olması, değişik kökenlerden gelen vatandaşların kendi hür iradeleriyle bu ulusal kimliği benimsemelerinin yüceltilmesidir.
3. Mustafa Kemal Atatürk milliyetçiliği Turancılığı destek sunar mi? Hayır, desteklemez. Turancılık dünyadaki tüm Türkleri siyasal olarak birleştirmeyi hedefleyen yayılmacı bir ideolojidir. Mustafa Kemal Atatürk ise “Yurtta barış, cihanda barış” ilkesiyle mevcut ulusal sınırlar (Misak-ı Ulusal) içinde kalmayı, maceracılıktan uzak, rasyonel ve barışçıl bir kalkınmayı savunmuştur.
4. 1924 Anayasası’nda vatandaşlık ve milliyetçilik ilişkisi iyi mi kurulmuştur? 1924 Anayasası’nın 88. maddesinde “Türkiye ahalisine din ve ırk farkı olmaksızın vatandaşlık itibarıyla Türk tabir olunur” denilmiştir. Bu, devlete vatandaşlık bağıyla bağlı olan her insanın hukuken ve toplumsal olarak eşit kabul edildiğinin kanıtıdır.
5. Laiklik ilkesinin Mustafa Kemal Atatürk milliyetçiliği üstündeki tesiri nedir? Laiklik, milliyetçiliğin din yada mezhep eksenli (Ümmetçi) bir yapıya kaymasını engellemiştir. İnsanları inançlarına gore ayıran tebaa sisteminden çıkarıp, inancı ne olursa olsun her insanın yasalar önünde eşit olduğu “vatandaşlık” sistemine geçiş, sadece laik bir milliyetçilik anlayışıyla mümkün olmuştur.