Atatürk’ün Ekonomi Manifestosu: 10 Kasım’da Üreten Türkiye’yi Hatırlamak

GİRİŞ

Her yıl 10 Kasım sabahı, saat 09.05’te Türkiye’de yaşam bir anlığına durur.
O anlarda yalnızca bir liderin arkasından yas tutulmaz; bir fikir, bir vizyon, bir kalkınma ideali saygıyla anılır.
Mustafa Kemal Mustafa Kemal Atatürk, Türk milletine yalnızca siyasal bağımsızlığını kazandırmamış, bununla birlikte ekonomik özgürlüğün temellerini de atmıştır.

Mustafa Kemal Atatürk’ün iktisat anlayışı, cenk meydanlarında kazanılan zaferlerin kalıcılığının, ekonomik kalkınmayla mümkün olacağını savunur.
“Siyasal ve askerî zaferler ne kadar büyük olursa olsun, ekonomik zaferlerle taçlandırılmazlarsa elde edilmiş sonuçlar kalıcı olması imkansız.” sözleri, bu düşüncenin en berrak ifadesidir.

10 Kasım bu bakımdan yalnızca bir anma günü değil; ulusal ekonomiyi tekrardan düşünme, bağımsızlıkla kalkınma arasındaki bağları anımsama günüdür.
Bu yazıda Mustafa Kemal Atatürk’ün iktisat anlayışı tarihsel ve düşünsel boyutlarıyla incelenecek; Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki uygulamalar değerlendirilecek ve bu mirasın günümüz Türkiye’sine yansımaları tartışılacaktır.

1. ATATÜRK’ÜN EKONOMİ ANLAYIŞININ TEMELİ: BAĞIMSIZLIK VE ÜRETİM

Mustafa Kemal Atatürk için iktisat, yalnızca üretim-tüketim dengesi ya da mali göstergeler toplamı değildi; o, ekonomiyi bir ulusun onuru, özgürlüğü ve varlığının temeli olarak görüyordu.
“Tam bağımsızlık sadece ekonomik bağımsızlıkla mümkündür.” derken, bağımsızlığın yalnızca sınırlarla değil, ana para ve üretim gücüyle korunabileceğini vurguluyordu.

Osmanlı’nın son döneminde yabancı kapitülasyonlar ve dış borçlarla kuşatılan ekonomik yapı, Mustafa Kemal Atatürk’e nazaran yeni Cumhuriyet’in en büyük dersiydi.
Bundan dolayı 1923’te toplanan İzmir İktisat Kongresi, Türkiye’nin ekonomik kaderini tekrardan yazma iradesinin simgesiydi.

Mustafa Kemal Atatürk burada “Milletin kurtuluşu, kendi ekonomisini kendi elleriyle yaratmasındadır.” diyerek yeni bir kalkınma ahlâkı tanımladı.
Ona nazaran kalkınma, yalnızca devletin değil, her yurttaşın görevi; üretmek, ülkenin özgürlüğüne katkıda bulunmaktı.

Mustafa Kemal Atatürk’ün ekonomik vizyonu dört temel ilkeye dayanıyordu:

• Ulusal Iktisat: Ulusal çıkarları önceleyen, dışa bağımlılığı azaltan bir yapı.

• Üretim Odaklılık: Emek, toprak ve sanayinin ülke içinde verimli kılınması.

• Devletçilik: Hususi girişimi desteklerken, kalkınmanın gerektirdiği alanlarda devletin öncü rol üstlenmesi.

• Planlı Kalkınma: Rastlantısal değil, bilimsel esaslara dayanan hedefli gelişme modeli.

Bu ilkeler, Mustafa Kemal Atatürk’ün çağını aşan ekonomik vizyonunun temelleriydi. Onun dünyasında iktisat, bütçe tablolarının değil; bir ulusun iradesinin, onurunun ve direncinin ifadesiydi.

2. CUMHURİYET’İN İLK DÖNEMİ: EKONOMİK YENİDEN DOĞUŞ (1923–1938)

2.1. 1923–1929: Liberal Kalkınma Denemesi

Cumhuriyet’in kurum yıllarında öncelik, savaşla yıpranmış bir ülkeyi ayağa kaldırmaktı.
Bu zamanda hususi girişim desteklendi; yabancı ana para sınırı olan fakat teşvik edici halde kabul edildi.
Sadece 1929 Dünya Ekonomik Buhranı, liberal modelin sınırlarını açıkça gösterdi ve yeni bir yönelişin kapısını araladı.

2.2. 1930–1938: Devletçilik ve Planlı Sanayileşme

Mustafa Kemal Atatürk, 1930’lardan itibaren kalkınmanın devlet eliyle planlanması icap ettiğini savundu.
1934’te yürürlüğe giren Birinci Beş Senelik Endüstri Planı, Türkiye’nin modernleşme tarihinde planlı kalkınmanın ilk büyük adımıydı.

Bu zamanda Sümerbank, Etibank, MTA, şeker ve tekstil fabrikaları kuruldu; amaç, dışa bağımlı ithalat ekonomisinden üretim temelli bir ulusal sanayiye geçmekti.
Mustafa Kemal Atatürk’ün devletçiliği, katı bir merkezcilik değil; hususi girişimi teşvik ederken halkın refahını korumuş olan dengeli bir modeldi.
Devlet, girişimci değil; rehber olmalıydı.

2.3. Ziraat, Ulaşım ve Eğitimde Ekonomik Boyut

Mustafa Kemal Atatürk, ekonomik kalkınmanın yalnızca sanayileşmeyle değil, toprağın verimliliği ve bilginin gücüyle mümkün olacağını biliyordu.
Demiryolları Anadolu’yu birbirine bağladı, köylüye kredi ve makine desteği sağlandı, eğitim reformlarıyla üretim bilinci toplumun geneline yayıldı.
Şu sebeple O’na nazaran “Ekonomik savaşların silahı, cehaletin yenilmesiyle elde edilmiş bilgidir.”

3. 10 KASIM: BİR SESSİZLİKTEN FAZLASI

Her 10 Kasım sabahı duyulan siren sesi, yalnızca bir veda değil, bir çağrıdır:
Kalkınmayı sürdürme, üretimi artırma, bağımsızlığı koruma çağrısı.

Mustafa Kemal Atatürk’ün iktisat vizyonu bugün hâlâ şu soruları fısıldar:

• Ekonomik bağımsızlığımızı koruyabiliyor muyuz?

• Üreten bir cemiyet olma hedefinden ne kadar uzağız?

• Bilim, teknoloji ve endüstri bugün kalkınmanın merkezinde mi, yoksa hâlâ kenarında mı?

10 Kasım, bu soruların yankılandığı gündür.
Şu sebeple ekonomik bağımsızlığını yitiren bir millet, özgürlüğünü de yitirir.

4. GÜNÜMÜZ EKONOMİSİNE YANSIMALAR

Mustafa Kemal Atatürk’ün iktisat anlayışı, bugünün dünyasında hâlâ yön göstericidir.
Küresel krizlerin, gelir eşitsizliklerinin ve dışa bağımlılığın arttığı çağımızda, O’nun “üretim, planlama ve ulusal iktisat” ilkeleri tekrardan anlam kazanmaktadır.

• Üretim Odaklılık: Cari açığın kalıcı çözümü, üretim ekonomisine dönüşle mümkündür.

• Bilimsel Planlama: Dijitalleşme, suni zekâ ve yeşil enerji çağlarında Mustafa Kemal Atatürk’ün planlı kalkınma vizyonu daha da kıymet kazanmaktadır.

• Toplumsal Hakkaniyet: Gelir dağılımındaki uçurumlar, Cumhuriyet’in “her yurttaşa refah” idealini hatırlatır.

• Hanımefendilerin Ekonomideki Görevi: Mustafa Kemal Atatürk’ün bayanlara tanımış olduğu ekonomik haklar, kalkınmanın toplumsal temelini oluşturur.

Mustafa Kemal Atatürk’ün vizyonu, bugün dahi bir pusula gibidir; bundan dolayı O, ekonomiyi bir tek bir sistem değil, bir milletin karakteri olarak görmüştür.

SONUÇ

10 Kasım, bir yas günü değil; bir muhasebe günüdür.
Mustafa Kemal Atatürk’ün mirası yalnızca bir Cumhuriyet değil, kendi emeğiyle ayakta duran bir ekonomidir.

Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki planlı sanayileşme ve üretim reformları, Türkiye’yi kısa sürede kendi kendine yeten bir ülke hâline getirmiştir.
Bu, yalnızca bir ekonomik başarı değil; bir ahlâkî duruştur — “kendi emeğiyle var olma” iradesidir.

Her 10 Kasım, bu iradeyi tekrardan hatırlamaktır:
Ekonomiyi yalnızca rakamlar bütünü değil, ulusal bağımsızlığın canlı teminatı olarak görmek anlama gelir.

Mustafa Kemal Atatürk’ün iktisat mirası hâlâ kulağımıza fısıldar:

“Bir milletin gerçek özgürlüğü, alın terinde, üretiminde ve düşüncesinde vücut bulur.”

KAYNAKÇA

1. Mustafa Kemal Atatürk Araştırma Merkezi (ATAM), Iktisat ve Kalkınma, Ankara, 2023.
2. Sabır, Hasan, “Mustafa Kemal Atatürk’ün İktisadî Anlayışı”, İÜ Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, DergiPark, 2021.
3. Aksakal, B. S., “Cumhuriyet’in İlk Yıllarında Devletçilik Uygulamaları”, Journal of Social Sciences, DergiPark, 2019.
4. Singer, M., “Mustafa Kemal Atatürk’s Economic Legacy”, Middle Eastern Studies, JSTOR, Vol. 19, No. 2 (1983).
5. Aysan, A. & Aydın, M., “Mustafa Kemal Atatürk’ün Ekonomik Görüşü: Devletçilik”, Ankara Üniversitesi AAMD Dergisi, 1986.
6. İzmir İktisat Kongresi Arşiv Belgeleri, T.C. Devlet Arşivleri Başkanlığı, 1923.