Bergsonizm Nedir? – Türk Dili ve Edebiyatı

Bergsonizm, 20.yüzyılın başlangıcında felsefe sahnesine kuvvetli bir “yenilenme” iddiasıyla çıkan, Fransız düşünür Henri Bergson (1859–1941) çevresinde şekillenen bir akımdır. Bu akımın merkezinde tek bir sual vardır: Gerçekliği iyi mi kavrarız? Bergson’a nazaran gerçeklik, durağan ve parçalanmış bir nesne değildir; akış hâlindedir, canlıdır ve sadece yaşanarak anlaşılır. Bu yüzden Bergsonizm, yalnızca bir görüşler toplamı değil, hem de bir “bakış seçimi”dır: Zamanı saatle ölçülen bir çizgi şeklinde değil, içeriden yaşanmış olan bir süre (durée) olarak düşünmeyi önerir.

Bugün Bergsonizm denince akla çoğu zaman üç temel kavram gelir: süre, sezgi ve yaşamsal dürtü (élan vital). Bu kavramlar, bilhassa mekanik ve katı açıklamaların başat olduğu bir dönemde, insana ve hayata tekrardan “içeriden” bakmayı mümkün kılmıştır. Üstelik Bergson’un tesiri yalnızca felsefeyle sınırı olan değildir; psikoloji, edebiyat, sanat, sinema kuramı ve hatta yönetim düşüncesi şeklinde alanlara kadar uzanır.

Bu yazıda Bergsonizm’i bilimsel niteliği olan fakat mütevazi bir üslupla ele alacağız: Tanımlar net olacak, temel kavramlar örneklerle açıklanacak ve sık meydana getirilen yanlış anlamalara da değineceğiz.

Bergsonizm: Net Bir Tarif

Bergsonizm, Henri Bergson’un eserlerinde geliştirdiği felsefi yaklaşımın genel adıdır. Bu yaklaşım:

• Gerçekliğin temel karakterinin akış bulunduğunu savunur.
• Zihnin dünyayı bir çok vakit mekânsallaştırarak (parçalara ayırarak) kavradığını söyler.
• Gerçek vakit deneyiminin, doğrusu sürenin, akıl yürütmeden fazlaca sezgiyle yakalanabileceğini ileri sürer.
• Yaşamı yalnızca fizyolojik süreçlerle açıklayan indirgemeci yaklaşımlara karşı, canlılığın kendine özgü bir dinamizmi bulunduğunu vurgular.

Kısacası Bergsonizm, “dünyayı durağan(durgun) kavramlarla dondurmak” yerine, yaşamın hareketini esas alır.

Bergson’un Periyodu ve Bergsonizm’in Doğuşu

Bergson’un yaşamış olduğu dönemde bilimsel açıklamalar hızla güç kazanmıştı. Tabiat, insan ve cemiyet, bir çok vakit “mekanik” modellerle yorumlanıyordu. Bu yaklaşım bazı alanlarda fazlaca verimliydi; fakat Bergson’a nazaran mühim bir karşılık de üretiyordu: Yaşanmış olan dönemin niteliği, bilincin iç deneyimi ve yaratıcılık şeklinde boyutlar geri plana itiliyordu.

Bergson’un felsefesi, tam da bu aşamada devreye girer. Şu iddiayı kuvvetli halde ortaya koyar:

“Zihnin analitik dili, akışı parçalara ayırır; oysa yaşam parçalanmış değil, süreklidir.”

Bu vurgu, Bergsonizm’i hem bir eleştiri hem de bir alternatif düşünme biçimi hâline getirmiştir.

Bergsonizm’in Temel Kavramları

Süre (Durée): Saat Zamanı Değil, Yaşanmış olan Süre

Bergson’un en eleştiri terimi süredir. Günlük hayatta vakit dediğimizde bir çok kez saat, takvim, dakika şeklinde ölçüler aklımıza gelir. Bergson’a nazaran bunlar dönemin kendisi değil, dönemin mekâna benzetilerek ölçülebilen hâlidir.

Süre ise şudur:

• Bilincin içinde yaşanmış olan,
• Kesintisiz akan,
• Parçalara ayrıldığında anlamı bozulan vakit deneyimi.

Kolay bir örnek:
Bir şarkıyı dinlerken notaları “tek tek” sayabilirsiniz; fakat şarkı olma hâli, notaların toplamından fazlasıdır. Melodi, süre içinde akar. Notaları dondurduğunuzda müzik kaybolur. Bergson’a nazaran bilincin zamanı da böyledir: akışta anlam kazanır.

Süre fikrinin neticeleri:

• İnsanın iç dünyası “an”lardan oluşan bir takım değildir; geçmiş, şimdiye sızar.
• Bellek yalnızca depolama değil, şimdiyi biçimlendiren canlı bir güçtür.
• Gerçek değişiklik nicelik değil, kalite değişimidir.

Sezgi: Akla Karşı Değil, Akıl Dışına Oluşturulan Bir Yol

Bergson’da sezgi terimi sık yanlış anlaşılır. Sezgi, “içime dünyaya geldi” düzeyinde bir tahmin değildir. Daha teknik bir anlamı vardır: Bir şeyi dışarıdan çözümleme etmek yerine, onun akışına içeriden katılma biçimi.

Çözümleme, nesneyi parçalar, sınıflar, karşılaştırır. Sezgi ise nesnenin “iç hareketini” yakalamaya çalışır. Bergson burada aklı küçümsemez; aklın görevinin bir çok vakit ergonomik bulunduğunu söyler. Aklın kuvvetli olduğu yer:

• Ölçmek,
• Düzenlemek,
• Vasıta üretmek,
• Plan yapmak.

Fakat “yaşamın akışı” şeklinde mevzularda salt çözümleme, gerçeğin bir bölümünü kaçırabilir. Bergson’un önerisi, akıl ve sezgi içinde bir “yer değişimi” değil, yerli yerinde kullanımdır.

Yaşam Hamlesi (Élan Vital): Canlılığın Yaratıcı Dinamizmi

Bergsonizm’in en tartışmalı fakat en etkili kavramlarından biri élan vitaldir. Türkçede çoğu zaman “yaşam hamlesi”, “yaşam atılımı” şeklinde karşılıklarla anılır.

Bergson’a nazaran canlılık, yalnızca fizik ve kimyanın bileşimi değildir. Yaşamda, bilhassa evrim sürecinde görülen yaratıcı atılımlar, evvel tamamen hesaplanabilir bir şema şeklinde işlemez. Burada “yaratıcılık” vurgusu öne çıkar:

• Yaşam, kendini yine eden bir mekanizma değildir.
• Yeni biçimler, yeni çözümler üretebilir.
• Evrim, yalnızca uyum değil, yenilik üretimi açısından da düşünülmelidir.

Bu nokta mühim: Bergson, bilimi reddetmez; fakat canlılığı açıklarken “salt mekanik” dilin yetersiz kalabileceğini savunur.

Zihin, Bellek ve Şuur: Bergson’da Psikolojiye Oluşturulan Kapı

Bergson’un düşüncesi, bilhassa bellek ve şuur mevzularında güçlüdür. Hafızayı bir “arşiv” şeklinde değil, bilincin sürekliliğini kuran bir dinamik şeklinde görür.

Bergson’a nazaran:

• Geçmiş tamamen kaybolmaz; bilinçte değişik yoğunluklarda varlığını sürdürür.
• Anımsama, geçmişi aynen geri getirmek değil, onu şimdiye nazaran tekrardan oluşturmaktır.
• Şuur, durağan bir “şey” değil, yönelimi olan bir akıştır.

Bu yaklaşım, insanı yalnızca davranış kalıplarıyla açıklayan indirgemeci yorumlara karşı, iç deneyimi ciddiye alan bir hat açar.

Bergsonizm’in Bilime ve Determinizme Eleştirisi

Bergsonizm, bilimi hedef alıyor şeklinde okunmamalıdır. Aslolan eleştiri şuradadır: Bilimsel yöntem, gerçekliğin belirli taraflarını fazlaca iyi açıklar; fakat her şeyi aynı yöntemle açıklamaya çalışmak, gerçeği daraltır.

Bergson’un eleştirdiği eğilimler:

• Determinist tekçilik: Her vakası mutlak halde evvel belirlenmiş saymak.
• Mekânsallaştırma: Zamanı, sanki uzayda yer kaplayan parçalar şeklinde düşünmek.
• Nicelikçiliğin aşırı genişlemesi: Kalite farklarını bir tek sayıya indirmek.

Bergson’a nazaran özgürlük, “nedensiz olmak” değildir. Özgürlük, kişinin eyleminin kendi sürekliliğinden doğmasıdır. Şu demek oluyor ki “dışarıdan dayatılmış” değil, kişinin iç akışının olgunlaştırdığı bir seçme.

Bergsonizm’i Yanlış Anlamamak İçin Kısa Notlar

Bergsonizm hakkında dolaşan bazı yanlış okumalar vardır. Öğretmen gözüyle kısa bir düzeltme sıralaması yararlı olur:

• “Bergson akıl düşmanıdır”: Hayır. Akla bir sınır çizer, fakat aklı değersizleştirmez.
• “Sezgi = rastgele tahmin”: Hayır. Sezgi, içsel akışı soruşturma yöntemi olarak düşünülür.
• “Élan vital = mistik güç”: Bazı yorumlar bu şekilde okur; fakat Bergson’un amacı canlılığı salt mekanik modele hapsetmemektir.
• “Süre duygusal bir duygu”: Hayır. Süre, bilincin vakit deneyimine dair felsefi bir kavramdır.

Bu ayrımlar, Bergson’u daha sıhhatli okumayı sağlar.

Bergsonizm’in Edebiyat ve Sanata Tesiri

Bergsonizm’in tesiri, bilhassa “vakit”ın anlatımı üstünden edebiyat ve sanatta görünür hâle gelir; şu sebeple süre fikri, anlatının da düz bir çizgi olmadığını hatırlatır.

Bergsoncu perspektif şunu besler:

• İç monolog ve bilinç akışı teknikleri,
• Hatıra ve şimdinin iç içe geçmiş olduğu anlatılar,
• Dönemin parçalı değil, katmanlı kurgulanması.

Bu yüzden Bergson, çağıl anlatı biçimlerini idrak etmek için kuvvetli bir arka plan sunar. Zamanı “takvim” olarak değil, “şuur” olarak ele alan her yapıt, bir noktada Bergson’la akraba sayılabilir.

Bergsonizm Bugün Niçin Hâlâ Mühim?

Günümüzde veri, ölçüm ve hız kültürü fazlaca kuvvetli. Eğitimden emek verme hayatına kadar pek fazlaca alanda “sayılabilir olan” öne çıkıyor. Bergsonizm burada bir denge önerir: Ölçmek elbet lüzumlu, fakat yaşamın bazı boyutları ölçüye gelmez.

Bergson’un bugüne bakan tarafı:

• İnsan deneyimini yalnızca performans verilerine indirgememeyi hatırlatır.
• Yaratıcılığın planlanabilir fakat tam hesaplanabilir olmadığını vurgular.
• Zamanı “yetişilecek işler sıralaması” değil, yaşanmış olan bir derinlik olarak tekrardan düşünmeye çağırır.

Bu, felsefenin en kıymetli işlevlerinden biridir: Bizlere bir tek informasyon vermez, bakışımızı değiştirir.

Netice: Bergsonizm’in Ana Mesajı

Bergsonizm’i tek cümleyle özetlemek gerekirse: Yaşam akıştır; onu idrak etmek için akışı dondurmadan düşünmeliyiz. Bergson’un süre terimi, dönemin bir ölçü değil, bir edinim bulunduğunu gösterir. Sezgi, analizi reddetmeden, analizin kaçırılmış olduğu “iç hareketi” yakalamanın yoludur. Yaşam hamlesi ise canlılığın mekanik yine değil, yaratıcı atılım kapasitesini vurgular.

Bergson’u okurken en verimli tutum şudur: Kavramları ezberlemek yerine, günlük deneyimle ilişkilendirmek. Zamanı iyi mi yaşadığımız, hafızanın şimdiyi iyi mi kurduğu, kararlarımızın iç süreklilikle iyi mi şekillendiği… Bergsonizm, tam da bu sorularda derinleşir. Ve okura şu itimatı verir: Gerçeklik, bir tek dışarıdan ölçülen bir şey değil; içeriden yaşanmış olan bir hakikattir.

Bergsonizm Hakkında Sık Sorulan Sorular

1) Bergsonizm neyi savunur?

Bergsonizm, gerçekliğin temel karakterinin akış bulunduğunu savunur. Bu akışı idrak etmek için zamanı “süre” olarak, doğrusu bilincin yaşamış olduğu kesintisiz vakit olarak düşünür.

Ek olarak, analitik aklın bazı alanlarda fazlaca kuvvetli olsa da yaşamın iç deneyimini kavramada tek başına kafi olmayabileceğini vurgular.

2) Bergson’un “süre” terimi ne anlama gelir?

Süre, saatle ölçülen vakit değildir. Bilincin içinde yaşanmış olan, geçmişin şimdide iz bıraktığı, kesintisiz akan vakit deneyimidir.

Bir melodi örneği düşünün: Notaları tek tek sayabilirsiniz fakat melodiyi “melodi meydana getiren” şey, notaların süre içindeki akışıdır. Süre de buna benzer bir bütünlüktür.

3) Bergson’da sezgi nedir, niçin önemlidir?

Sezgi, rastgele tahmin değil; bir şeyi içeriden kavrama çabasıdır. Çözümleme dışarıdan parçalar, sezgi içeriden akışı yakalar.

Bergson’a nazaran bazı gerçeklikler (şuur, vakit, yaratım) içeriden kavranmaya daha uygundur. Bu yüzden sezgi, felsefede yönteme dönüşür.

4) Bergsonizm bilime karşı mı?

Hayır. Bergson bilimin enerjisini kabul eder, fakat bilimin yönteminin her alana aynı halde uygulanmasının problem üretebileceğini söyler.

Bilhassa vakit ve şuur şeklinde mevzularda, ölçmeye dayalı dilin gerçeğin niteliğini tam yansıtamayacağını vurgular.

5) Bergsonizm eğitimde iyi mi işe yarar?

Bergsonizm, öğrenmeyi yalnızca “parça parça informasyon biriktirme” şeklinde görmemeyi önerir. Anlama bir çok vakit süre içinde olgunlaşır; yine, bağ kurma ve içselleştirme önemlidir.

Öğrencinin zamanı, dikkat ritmi ve motivasyonu da mekanik değil, niteliksel süreçlerdir. Bu bakış, öğretmene daha insani ve gerçekçi bir pedagojik sezgi kazandırabilir.

6) Bergsonizm ile varoluşçuluk içinde bağ var mı?

Direkt aynı akım değillerdir; fakat insanoğlunun iç deneyimini, özgürlüğü ve yaşanmış olan zamanı ciddiye almaları bakımından yakınlıklar kurulabilir.

Bergson’un süre ve özgürlük vurgusu, sonraki pek fazlaca düşünür için mühim bir zemin oluşturmuştur.