5 duyuya dayalı betimleme, bir varlığı, kişiyi, mekânı ya da vakası yalnızca görüntüsüyle değil; görme, işitme, koklama, tatma ve dokunma duyularının tamamı ya da birkaçı vasıtasıyla anlatma yöntemidir. Düz bir ifade, okuyucuya yalnız informasyon verir. Fakat duyularla örülmüş bir ifade, okuyucunun zihninde canlı bir sahne kurar. İşte tam da bu yüzden betimleme denildiğinde yalnızca “neye benziyor?” sorusunu sormak yetmez; “iyi mi kokuyor, iyi mi bir ses çıkarıyor, teninde iyi mi bir his bırakıyor?” şeklinde sorular da devreye girmelidir. Bundan dolayı insan zihni, çıplak bilgiden fazlaca duyusal izleri bilir. Bir odanın ufak bulunduğunu söylemek başka şeydir, o odada eski ahşabın kokusunu, perdeden sızan solgun ışığı ve duvardaki saatin tik taklarını hissettirmek bambaşka şeydir.
Bilhassa Türkçe derslerinde, kompozisyon yazılarında, yaratıcı yazarlık çalışmalarında ve paragraf sorularında duyu organlarına dayalı betimleme mühim bir yer meblağ. Öğrenciler bir çok süre betimlemeyi yalnızca görsel ayrıntılarla kurmaya çalışır. Oysa kuvvetli bir betimleme, okuyucunun gözünün önüne yalnız bir fotoğraf çizmez; neredeyse onu o sahnenin içine bırakır. Örneğin bir pazarı anlatırken “kalabalıktı” demek oldukça yüzeyseldir. Fakat “tezgâhlardan yükselen taze maydanoz kokusu, satıcıların birbirine karışan sesleri, yere dökülen portakalların kabuğundaki ıslak parlaklık” derseniz, metin nefes almaya adım atar. Kısacası 5 duyuya dayalı betimleme, sözcükleri bir fırça şeklinde değil, adeta tüm duyuları harekete geçiren bir sahne makinesi şeklinde kullanmaktır.
Betimlemenin gücü, nesneyi olduğu şeklinde anlatmasından değil, onu yaşatmasından gelir. Bir manzaraya bakmış olduğunuzda yalnız renkleri görmezsiniz; rüzgârın uğultusunu işitir, toprağın kokusunu alır, havanın serinliğini teninizde hissedersiniz. İşte yazıya yaşam veren de budur. Duyuların işe karıştığı metinler, okuyucuda yalnızca anlama değil, bununla beraber hissetme tesiri yaratır. Bu yüzden iyi bir betimleme, izahat yapmaz; sezdirir. Okura “orada olsaydın bu şekilde hissederdin” der şeklinde çalışır. Bir güz sokağını betimlerken yalnız sararmış yapraklardan söz etmek yetmez. Yaprakların ayak altında çıkan kuru çıtırtısını, havadaki hafifçe nemi ve uzaklardan gelen soba dumanı kokusunu da eklediğinizde atmosfer tamamlanır.
Duyular, yazıya derinlik kazandırdığı şeklinde anlatımın inandırıcılığını da artırır. Bundan dolayı gerçek yaşam, tek bir pencereyle algılanmaz. Diyelim ki bir köy sabahını yazıyorsunuz. Yalnız “güneş dünyaya geldi” dediğinizde informasyon vermiş olmuş olursunuz. Fakat horoz seslerini, ıslak toprağın kokusunu, yeni sağılmış sütün ılıklığını ve açık havanın serinliğini eklediğinizde metin sıradanlıktan çıkar. Okuyucu artık köy sabahını görmekle kalmaz, sanki orada yürür. Bu da bilhassa hikâye, roman, anı, seyahat yazısı ve tecrübe etme şeklinde türlerde büyük bir avantaj sağlar. Bundan dolayı okur, anlatılan yeri zihninde ne kadar yoğun yaşarsa metinle bağları o denli güçlenir. Kısaca duyular, betimlemenin süsü değil; omurgasıdır.
1.2 Niçin Yalnız Görmek Yetmez?
Birçok şahıs betimleme denildiğinde aklına derhal renkler, şekiller ve görüntüler getirir. Elbet görme duyusu güçlüdür; fakat tek başına kafi değildir. Bundan dolayı yaşam yalnız gözle algılanan bir şey değildir. Bir mutfağı düşünün. Tezgâhın rengi, pencerenin büyüklüğü, dolapların biçimi normal olarak önemlidir. Fakat o mutfağı hakkaten mutfak icra eden şeylerden biri de tencereden yükselen yiyecek kokusu, çaydanlığın hafifçe fokurtusu ve masaya dokunduğunuzda hissettiğiniz serin yüzeydir. Yalnız görmeye dayalı ifade, bir çok süre fotoğraf şeklinde kalır. Oysa öteki duyular devreye girdiğinde fotoğraf hareketlenir, ses kazanır, ısınır ve gerçekliğe yaklaşır.
Yalnız görmek yetmediği için iyi yazarlar bir çok süre en kuvvetli sahnelerini öteki duyularla kurar. Örneğin yağmurlu bir günü anlatırken gri gökyüzünden söz etmek kolaydır. Fakat cama vuran damlaların ritmini, ıslanmış toprağın kokusunu ve montun içine işleyen soğuğu anlattığınızda aynı sahne fazlaca daha canlı olur. Üstelik bazı duygular, bilhassa koku ve dokunma ile daha derinden verilir. Çocukluk anıları bir çok süre bir görüntüden fazlaca bir kokuya bağlıdır; eski bir dolabın kokusu, anneanne evindeki sabun kokusu, yağmur sonrası toprak kokusu şeklinde. Bu yüzden betimlemede yalnız görmeye yaslanmak, büyük bir imkânı boşa harcamaktır. Kuvvetli yazı, okuru yalnızca baktırmaz; ona duydurur, koklatır, tattırır ve hissettirir.
Görme duyusu, betimlemenin en sık kullanılan ve en kolay fark edilen unsurudur. İnsan zihni bir çok süre bilgiyi görüntüye dönüştürerek işler. Bundan dolayı bir kişiyi, mekânı ya da eşyayı anlatırken renkler, biçimler, ışık, gölge, boyut ve hareket mühim rol oynar. Fakat burada dikkat edilmesi ihtiyaç duyulan şey, her gördüğümüz ayrıntıyı üst üste dizmek değildir. Etkili bir görsel betimleme, seçilmiş ayrıntılarla çalışır. Örneğin “bahçe güzeldi” demek yerine “duvar süresince uzanan mor salkımlar, sabah güneşinde altın sarısına dönen yapraklar ve çimenlerin üstünde dağılmış küçük su damlaları” demek, fazlaca daha canlı bir tesir oluşturur. Bundan dolayı okuyucuya genel bir yargı değil, somut bir görüntü sunulur.
Görme duyusuna dayalı betimlemelerde renklerin ve ışığın hususi bir yeri vardır. Bir odanın “karanlık” bulunduğunu söylemek tek katmanlı bir anlatımdır. Fakat “perdelerin arasından sızan silik ışık, duvarın bir köşesinde bitkin bir kir şeklinde duruyordu” dediğinizde görüntü derinleşir. Aynı şekilde insan tasvirlerinde yüz ifadesi, duruş, yürüyüş, giyim ve bakışlar kuvvetli ipuçları verir. Görme, yalnızca dış görünüşü anlatmak için değil, ruh halini sezdirmek için de kullanılabilir. Omuzları düşük bir adam, devamlı yere bakan bir çocuk ya da gözleri pırıl pırıl gülen bir bayan… Bunların her biri ruhsal bir tablo kurar. Kısaca görme duyusuna dayalı betimleme, yalnız şekli anlatmaz; karakteri, zamanı ve atmosferi de taşır.
2.1 Mekân Betimlemesinde Görsel Ayrıntılar
Mekân betimlemesinde görsel ayrıntılar, okuyucunun zihninde sahneyi kuran temel yapı taşlarıdır. Bir köy evi, okul koridoru, sahil kasabası ya da eski bir kütüphane anlatılırken seçilen ayrıntılar, o mekânın ruhunu belirler. Örneğin eski bir evi anlatırken dökülen badana, çatlamış pencere camı, tavandan sarkan sararmış ampul ve köşede birikmiş gölgeler şeklinde ayrıntılar kullanıldığında, okuyucu yalnızca bir evi görmez; o evin yaşanmışlığını da hisseder. Aynı şekilde çağdaş bir ofisi anlatırken cam yüzeyler, parlak ışıklar, keskin çizgiler ve tertipli masalar kullanılırsa daha soğuk, kontrollü ve mekanik bir atmosfer kurulabilir. Kısaca görsel detay seçimi, betimlemenin duygusal tonunu da belirler.
Aşağıda görme duyusuna dayalı kısa bir mekân betimleme örneği yer ediniyor:
Örnek:
Sokağın sonunda duran iki kattan oluşan ev, yılların ağırlığını sırtında taşıyan yaşlı bir insan gibiydi. Kiremitlerin bir çok yerinden oynamış, duvarların beyaz boyası yer yer dökülerek alttaki gri sıvayı ortaya çıkarmıştı. Dar pencerelerin kenarlarında birikmiş koyu renkli lekeler, evin uzun süredir güneşi içine çekemediğini düşündürüyordu. Bahçe kapısı paslanmıştı; demir parmaklıkların arasından uzayan yabani otlar, terk edilmişliğin sessiz işaretleri şeklinde duruyordu. Akşamüstü güneşi, evin bir yanını solgun bir sarıya boyarken öteki yanını gölgeye gömüyor, yapı olduğundan daha da yalnız görünüyordu.
Bu örnekte yalnız nesneler sıralanmıyor; görüntü vasıtasıyla bir ruh hali kuruluyor. İyi bir mekân betimlemesi, okuyucunun zihninde yalnızca “neresi” sorusuna değil, “iyi mi bir yer” ve “orada iyi mi hissedilir” sorularına da yanıt verir.
2.2 İnsan Tasvirinde Görme Duyusunun Kullanımı
İnsan tasvirlerinde görme duyusu, karakteri okuyucuya tanıtmanın en etkili yollarından biridir. Fakat burada da sorun yalnızca boy, kilo, saç rengi şeklinde fizyolojik özellikleri sıralamak değildir. Kuvvetli bir tasvir, insanoğlunun dış görünüşünden iç yaşamına oluşturulan kapıyı aralar. Birinin yüzündeki çizgiler, yürüyüşündeki acelecilik, ellerinin hareketi, gözlerinin parlaklığı ya da giysilerindeki düzensizlik onun ruh haline dair fazlaca şey anlatabilir. Örneğin “adam yorgundu” cümlesi direkt informasyon verir. Fakat “göz altlarına çöken morluklar ve omuzlarına asılmış şeklinde duran ceket, gecenin ona asla uyku bırakmadığını açık ediyordu” derseniz, hem gösterir hem hissettirirsiniz. İşte insan betimlemesinin gücü burada adım atar.
Aşağıda görme duyusuna dayalı bir insan tasviri örneği bulunuyor:
Örnek:
Yaşlı adam, kahvenin en dip masasındaki sandalyeye hafifçe eğilmiş oturuyordu. Griye çalan saçları kulağının üstünde ince ince seyrelmiş, alnındaki derin çizgiler yılların sessiz imzası şeklinde yüzüne yerleşmişti. İnce dudaklarının kenarında, ne tam bir gülümseme ne de açık bir hüzün sayılabilecek belli belirsiz bir ifade vardı. Elleri kemikliydi; fincanı tutarken parmaklarının titrek gölgesi masaya vuruyordu. En dikkat çekici yanıysa gözleriydi. Solgun yüzünün ortasında iki ufak ışık şeklinde duran o gözler, sanki konuşmadan ilkin her şeyi anlamaya çalışan sabırlı bir insanoğlunun gözleriydi.
Bu tür tasvirlerde amaç, okuyucunun gözünde bir portre oluşturmaktır. Fakat aslolan başarı, o portrenin içine karakterin ruhunu da yerleştirebilmektir. Bundan dolayı iyi bir tasvir, yalnız yüzü göstermez; kişinin taşımış olduğu hikâyeyi de sezdirir.
İşitme duyusu, betimlemeye hareket ve canlılık kazandırır. Görme bir çok süre sahnenin çerçevesini çizer; işitme ise o çerçeveyi dolduran yaşamı hissettirir. Sessiz bir odada saatin sesi, rüzgârlı bir gecede pencerenin titremesi, okul bahçesinde evlatların çığlıkları ya da sokakta uzaktan gelen bir simitçinin sesi… Bunların her biri anlatıyı daha gerçek kılar. Bundan dolayı ses, mekânı durağan(durgun) olmaktan çıkarır; yaşayan bir ortama dönüştürür. Üstelik sesler bir çok süre duyguyu direkt taşır. İnce bir fısıltı tedirginlik yaratabilirken, sert bir kapı çarpması öfkeyi ya da paniği sezdirir. Bu yüzden işitme duyusuna dayalı betimleme, bilhassa atmosfer kurmada son aşama etkilidir.
Seslerin betimlemedeki önemi, onların görünmeyeni tamamlamasında yatar. Örneğin sisli bir sabahı düşünün. Gözünüz fazlaca uzağı seçemez. Fakat uzaktan gelen vapur düdüğü, martı çığlıkları ve ıslak kaldırımlarda yankılanan ayak sesleri o sabahın ruhunu tamamlar. İşitmeye dayalı ifade, kimi zaman görüntüden bile daha kuvvetli olabilir. Bundan dolayı insan bir çok süre bilmediği bir yeri ilkin seslerle tanır. Bir şehrin kimliği, birazcık da onun seslerinde gizlidir. Bir köyün dinginliğiyle büyük bir caddenin telaşı arasındaki fark, bir çok kez görüntülerden ilkin kulakta belirir. Kısacası işitme duyusu, yazıya ritim verir. Cümlelerin içine ses yerleştiren bir yazar, okurunu yalnız bir manzaraya değil, yaşayan bir ana götürür.
3.1 Tabiat Sesleriyle Kurulan Betimlemeler
Tabiat sesleri, betimlemeye hem sakinlik hem de derinlik katar. Rüzgârın ağaç dallarını birbirine sürten uğultusu, dere kenarında taşlara çarpan suyun serin sesi, kuş cıvıltılarının sabah sessizliğini ince ince delmesi… Bunların her biri tek başına ufak bir detay şeklinde görünse de birleştiğinde kuvvetli bir atmosfer oluşturur. Bilhassa tabiat betimlemelerinde sesler, okuyucunun sahneye yaklaşmasını sağlar. Bir ormanı anlatırken yalnız ağaçların boyunu ve yaprakların rengini söylemek kafi değildir. Yaprakların kıpırtısı, dalların çıtırtısı, uzaktan gelen baykuş sesi ya da yağmurun toprağa düşerken çıkardığı tertipli ritim, doğayı daha canlı ve daha içten hissettirir. Bundan dolayı tabiat bir çok süre kendi diliyle konuşur; o dil de en fazlaca seslerde duyulur.
Örnek:
Sabahın ilk saatlerinde orman hemen hemen tam uyanmamıştı. İnce bir rüzgâr, yüksek çamların tepelerinde dolaşırken yapraklar birbirine sürtünüp alçak bir fısıltı çıkarıyordu. Yakındaki derenin suyu, taşlara vurdukça berrak ve serin bir ezgi şeklinde yükseliyor, bu sese arada bir uzaklardan gelen kuş ötüşleri karışıyordu. Yerdeki kuru dallar, her adımda hafifçe kırılıyor; ormanın sessizliğini bozmuyor fakat ona ufak bir ritim ekliyordu. Kimi zaman o şekilde bir an geliyordu ki insan, bu seslerin içinde kendi nefesini bile fazla buluyordu.
Bu örnek gösteriyor ki tabiat sesleri yalnız bir çevre bilgisi vermez; bununla beraber okurun iç dünyasında da tesir bırakır. Kimi süre refah, kimi süre yalnızlık, kimi süre gizem… Hepsi seslerle beraber büyür. İşitme duyusunu kullanan bir tabiat betimlemesi, okuyucuya görünüm izletmekten fazlasını yapar; ona tabiatın nabzını dinletir.
3.2 Kent ve Kalabalık Seslerinin Anlatıdaki Yeri
Şehirler bir çok süre görüntülerden ilkin sesleriyle hafızaya kazınır. Sabah erken saatte oluşturulan kepenklerin metal sürtünmesi, minibüslerin ansızın yükselen korna sesi, kaldırımdaki telaşlı ayak izlerinin yankısı, uzaktan gelen satıcı bağırışları… Kent, asla tam anlamıyla susmayan bir organizma gibidir. Bu yüzden kent betimlemelerinde işitme duyusu büyük ehemmiyet taşır. Görsel unsurlar binaları, yolları ve kalabalığı anlatırken, sesler o düzenin ya da karmaşanın iç ritmini verir. Bilhassa kalabalık ortamları anlatırken seslerin birbirine karışması, boğucu ya da canlı bir atmosfer oluşturabilir. Aynı cadde, seçilen seslere gore neşeli de görünebilir yorucu da.
Örnek:
Cadde öğle saatinde insan seliyle dolup taşmıştı. Dükkânların açık kapılarından dışarı müzik sızıyor, vitrin önlerinde duranların konuşmaları birbirine karışarak düzensiz bir uğultuya dönüşüyordu. Bir taraftan taksilerin sabırsız korna sesleri yükseliyor, bir taraftan kaldırımın kenarında duran simitçinin tok ve alışılmış sesi kalabalığın içinden sıyrılıyordu. Tramvay geçerken demir tekerleklerin raylarda bıraktığı keskin ses, birkaç saniyeliğine tüm konuşmaları bastırıyordu. Kent, sanki her köşesinde başka bir enstrüman çalan devasa bir orkestraya benziyor; fakat bu orkestrada kimse aynı notaya basmıyordu.
Bu tür anlatımlar, kent yaşamının ruhunu kuvvetli halde yansıtır. Bundan dolayı kent dediğimiz şey yalnız görülen bir yapı değil, bununla beraber devamlı işitilen bir akıştır. İyi kurulmuş bir işitsel kent betimlemesi, okuyucunun kulağında uzun süre kalır.
Koku, betimlemenin en görünmez fakat en etkili araçlarından biridir. Bundan dolayı görüntü bir çok süre anı tanım eder, ses o anı canlandırır; koku ise direkt hafızaya dokunur. İnsan kimi zaman seneler ilkin yaşamış olduğu bir günü net olarak anımsamaz fakat o güne ilişkin bir kokuyla karşılaştığında aniden geçmişin içine düşer. İşte bu yüzden kokuya dayalı betimlemeler, metne yalnızca detay katmaz; bununla beraber derinlik ve duygu da ekler. Eski kitapların tozlu kokusu, yağmurdan sonrasında yükselen toprak kokusu, fırından yeni çıkmış ekmeğin sıcak kokusu ya da hastane koridorlarına sinmiş keskin temizlik kokusu… Bunların her biri, anlatılan yerin ruhunu tek cümlede bile taşıyabilir. Koku, okuyucunun göremediği bir şeyi sezmesini sağlar ve metne görünmeyen bir katman ekler.
Yazıda koku kullanılırken dikkat edilmesi ihtiyaç duyulan şey, yalnız “güzel kokuyordu” ya da “fena kokuyordu” şeklinde yüzeysel ifadelerle yetinmemektir. Bundan dolayı etkili betimleme, kokunun niteliğini ve çağrıştırdığı duyguyu beraber verir. Örneğin “ev mis şeklinde kokuyordu” demek genel bir ifadedir. Fakat “mutfaktan yayılan tarçın ve tereyağı kokusu, evi sanki kış akşamları için hazırlanmış sıcak bir yuvaya çeviriyordu” dediğinizde, hem koku belirginleşir hem de ortamın duygusu kurulur. Koku betimlemesi, bilhassa iç mekân tasvirlerinde, anı yazılarında, seyahat metinlerinde ve öykülerde fazlaca kuvvetli netice verir. Bundan dolayı kimi zaman bir sahnenin gerçekliğini elde eden şey, orada görülenler değil, havaya sinmiş olan kokudur. Kısacası koku, betimlemenin sessiz fakat unutulmaz kahramanıdır; görünmez, fakat yokluğu derhal hissedilir.
4.1 Bellek Uyandıran Kokular
Bazı kokular vardır; insan onları duyduğu anda yalnızca bir şeyi koklamaz, bununla beraber bir zamanı da geri çağırır. Bu yüzden bellek uyandıran kokular, betimlemede son aşama etkili bir araçtır. Çocukluk evi dendiğinde her insanın aklına aynı görüntüler gelmeyebilir, fakat birçoğunun zihninde bir koku vardır: naftalin, sabun, kuru nane, odun sobası, eski dolap, ütülenmiş çarşaf… Kokular, dönemin içinden geçerek gelir ve okurda direkt duygusal karşılık bulur. Yazıda bu etkiyi oluşturmak, anlatılan sahnenin yalnız fizyolojik değil, ruhsal olarak da derinleşmesini sağlar. Bundan dolayı bir koku, karakterin geçmişini, özlemini, kaybını ya da sıcaklığını tek başına çağırabilir. Kimi zaman bir annenin yapmış olduğu kekin kokusu, kimi zaman de yağmurla karışmış toprak kokusu, tek paragrafta koca bir yaşam duygusunu açabilir.
Örnek:
Eski evin kapısı açılır açılmaz burnuna o tanıdık koku doldu. Ahşap dolaplara sinmiş hafifçe naftalin, mutfaktan geliyormuş şeklinde duran kurutulmuş nane kokusu ve seneler geçse de gitmeyen o temiz sabun kokusu… Hepsi aniden çocukluğunu önüne serdi. Sanki birazdan koridordan anneannesinin terlik sesi gelecek, masanın üstünde dantel örtünün yanında ıhlamur buğulanacaktı. Evin duvarları değişmiş gibiydi, pencere pervazları eskimişti, fakat koku aynı kalmıştı. İnsan o an anlıyordu ki bazı evler nesneler üstünden değil, kokuyla hatırlanıyor.
Bu tür betimlemelerde koku, yalnızca çevreyi anlatmaz; bununla beraber karakterin iç dünyasını da açar. Bellek ile kokunun birleştiği noktada metin fazlaca daha insani, fazlaca daha sıcak ve fazlaca daha gerçek görünür. Bundan dolayı her insanın içinde, bir yerlerde saklı duran bir “eski koku” vardır.
4.2 Ortamın Ruhunu Koku ile Vermek
Bir mekânın ruhunu anlatmanın en kestirme yollarından biri, o yerin kokusunu doğru seçmektir. Bundan dolayı koku, ortama dair görünmeyen ipuçları verir. Eski bir kitapçının hafifçe rutubet ve kâğıt kokusu, lüks bir otelin ağır parfüm ve cilalı mobilya kokusu, balıkçı barınağının tuzlu ve yosunlu havası ya da ufak bir köy evinin soba dumanına karışmış yiyecek kokusu… Bunların her biri, tek başına o ortamı zihinde kurmaya yeter. İyi bir koku betimlemesi, mekânı yalnızca tanıtmaz; onun duygusal tonunu da belirler. Bir yer sıcak mı, soğuk mu, samimi mi, yabancı mı, yıpranmış mı, canlı mı? Kimi zaman bu soruların cevabı görüntüden ilkin kokuda gizlidir.
Örnek:
Ufak fırının içine girer girmez insanoğlunun içi ısınıyordu. Havaya yayılan taze ekmek kokusu, tereyağıyla karışıp dükkânın her köşesini kaplamıştı. Raflarda dizili poğaçalar hemen hemen sıcaktı; unun hafifçe topraklı kokusu, yeni demlenmiş çayın buğusuna karışıyordu. Dışarıdaki keskin kış soğuğundan sonrasında bu dükkân, sanki yalnızca karın doyurmak için değil, birazcık olsun hayata sığınmak için açılmış gibiydi. İnsan daha bir şey yemeden bile kendini tok ve güvende hissediyordu.
Bu örnekte koku, mekânın fizyolojik durumundan fazlaca hissettirdiği duyguyu veriyor. İşte iyi bir betimlemenin amacı da budur. Okuyucuya yalnız “nerede” bulunduğunu söylemek değil, “orada olmak iyi mi bir şey” sorusunun yanıtını sezdirmektir. Koku, bu sezdirmenin en kuvvetli yollarından biridir.
Tat duyusu, betimlemelerde öteki duyulara gore daha azca kullanılır şeklinde görünse de doğru yerde kullanıldığında son aşama etkisi altına alan olur. Bilhassa yiyecek, içecek, çocukluk anıları, bayram sofraları, sokak lezzetleri ya da kültürel deneyimlerin anlatıldığı metinlerde tat, yalnız damakta kalan bir iz değil; bununla beraber duygusal bir işarettir. Bir yiyeceğin ekşi, tatlı, acı, buruk, yoğun, hafifçe, yakıcı ya da serinletici oluşu, metne hem somutluk hem de canlılık katar. “Baklava güzeldi” şeklinde genel bir ifade okuyucuda zayıf bir tesir bırakır. Fakat “ilk lokmada ince hamurun çıtırtısı duyuluyor, peşinden şerbetin ağır tatlılığı ağzın içinde yavaşça yayılıyordu” dediğinizde sahne canlanır. Bundan dolayı tat, tek başına bir informasyon değil; bir çok süre bedensel bir deneyimdir.
Tat duyusuna dayalı betimleme, yalnızca yiyeceği anlatmak için kullanılmaz. Kimi zaman bir içeceğin buruk tadı, karakterin ruh halini yansıtabilir. Kimi zaman çocukken içilen bir çorbanın sıcak ve tuzlu tadı, eve dönüş hissini taşıyabilir. Üstelik tat, bir çok süre koku ve dokunma ile beraber çalışır. Sıcak kahvenin dili hafifçe yakması, limonun ağzı buruşturan ekşiliği, naneli bir şekerin ferahlığı… Bunlar, okuyucunun yalnızca okumasını değil, neredeyse ağzında hissetmesini sağlar. Bu yüzden tat betimlemeleri bilhassa edebî yazılarda ve kompozisyonlarda metne ayrı bir canlılık katar. Yiyeceklerin anlatıldığı bir sahnede tat eksikse, metin bir çok süre masanın üstündeki tabağa bakıp hiçbir şey yememiş şeklinde kalır.
5.1 Yiyecek ve İçecek Betimlemelerinde Tat
Yiyecek ve içecek betimlemelerinde tat, anlatının merkezindeki unsuru gerçek kılan temel ayrıntılardan biridir. Bir yemeği yalnızca adıyla vermek, okuyucuya sınırı olan bir informasyon sunar. Fakat onun tadını, ağızda bıraktığı etkiyi ve hatta yutulduktan sonrasında kalan hissi anlatmak, metni fazlaca daha doyurucu hale getirir. Bilhassa yiyecek temalı yazılarda, seyahat yazılarında ve anı metinlerinde tat betimlemeleri okurun ilgisini derhal çeker. Bundan dolayı yiyecek yalnız karın doyurmakla ilgili değildir; kültür, alışkanlık, anı ve keyif de taşır. Bir çorbanın iç ısıtan tuzu, bir kahvenin boğaza bıraktığı sertlik, bir meyvenin sulu tatlılığı… Bunların her biri metni elle tutulur hale getirir.
Örnek:
İlk yudumda kahvenin sertliği dilin üzerine yayıldı; peşinden içindeki hafifçe kakao tadı, o koyu acılığı yumuşatır şeklinde oldu. Ne fazla şekerliydi ne de insanı yüzünü buruşturacak kadar keskin. Sıcaklığı boğazdan aşağı inerken göğsün içinde ufak bir ateş yakıyor, dışarıdaki soğuk havayı birkaç saniyeliğine unutturuyordu. Fincanın dibinde kalan son yudum ise en yoğun olanıydı; birazcık daha acı, birazcık daha tok, birazcık daha anımsanası. Bazı tatlar vardır, bittiği anda bile damakta yaşamaya devam eder; bu kahve de tam öyleydi.
Bu tür betimlemelerde mühim olan, tadı yalnızca isimlendirmek değil, okuyucuya tattırabilmektir. Bunun için benzetmeler, ısı hissi, yoğunluk ve ağızda bıraktığı iz beraber kullanılabilir. Tat anlatımı kuvvetli olduğunda okuyucu, metni yalnız gözleriyle değil, damak tadıyla da okur.
5.2 Tat ile Duygu Içinde Bağ Oluşturmak
Tat ve duygu arasındaki ilişki sandığımızdan fazlaca daha güçlüdür. İnsan kimi zaman bir yemeği lezzetinden fazlaca, ona birlikte rol alan duygudan dolayı unutmaz. Çocukken hasta olduğunda içtiği çorbanın tadı niçin seneler sonrasında bile içini ısıtır? Bayram sabahı yenilen şeker niçin yalnızca tatlı değil de birazcık neşeli, birazcık da nostaljik gelir? Bundan dolayı tat, bir çok süre duyguların taşıyıcısıdır. Bundan dolayı betimlemelerde tat duyusunu kullanmak, yalnızca fizyolojik bir deneyimi değil, bununla beraber duygusal bir atmosferi de yansıtabilir. Acı bir kahve, hüzünlü bir bekleyişe; ekşi bir erik, çocukça bir heyecana; sıcak bir çorba, korunma ve refah hissine eşlik edebilir.
Örnek:
Annesinin yapmış olduğu mercimek çorbası, seneler geçse de ona hep aynı şeyi hissettirirdi: güvende bulunduğunu. Tadında muhteşem bir şey yoktu bir ihtimal; birazcık tuzlu, hafifçe limonlu, üstünde kızdırılmış tereyağı gezdirilmiş bayağı bir çorbaydı. Fakat ilk kaşık ağza değdiği anda tüm bitkinlik yerini rahat bir rahatlamaya bırakıyordu. Boğazdan inerken bıraktığı ısı yalnızca bedeni değil, insanoğlunun içindeki o kırılgan yeri de sarıyordu. Bazı yemekler açlığı değil, yalnızlığı doyurur; bu çorbanın tadı tam da öyleydi.
Bu yaklaşım, tat betimlemesini bayağı bir lezzet tarifinden çıkarıp daha edebî ve acıklı bir düzeye taşır. Bundan dolayı damakta kalan şey daima yalnız tat değildir; kimi zaman sevgi, kimi zaman hasret, kimi zaman de geçmişten gelen ince bir sızı da onunla beraber kalır.
Dokunma duyusu, betimlemede en fizyolojik ve en direkt hissedilen unsurlardan biridir. Bir şeyin sıcak mı soğuk mu, sert mi yumuşak mı, pürüzlü mü ıslak mı bulunduğunu anlatmak, okuyucunun metne bedensel olarak yaklaşmasını sağlar. Görme bir sahne kurar, işitme o sahneye ritim verir, koku ve tat derinlik katar; dokunma ise okuru o sahnenin içine sokar. Bundan dolayı dokunsal ayrıntılar, insan bedeninin dünyayla kurduğu ilk teması anlatır. Soğuk bir kapı koluna değmek, ıslak taş basamaklarda dikkatli yürümek, yün battaniyenin cilde bıraktığı sıcaklığı sezmek… Bunların her biri, okuru yalnızca seyirci olmaktan çıkarıp deneyimin parçası haline getirir. Bu yüzden bilhassa mekân, hava durumu, insan ilişkileri ve eşya tasvirlerinde dokunma duyusu fazlaca kuvvetli sonuçlar verir.
Dokunma betimlemeleri yazıda çoğu zaman ısı, yüzey, tazyik, ağırlık ve hareket hissiyle beraber kullanılır. Örneğin “hava soğuktu” cümlesi informasyon verir; fakat “rüzgâr, atkının arasından sızıp boynunu ince iğneler şeklinde deliyordu” derseniz, soğuğu yalnız tanımlamaz, hissettirirsiniz. Aynı şekilde bir eşyayı anlatırken “yumuşaktı” demek yerine “parmaklar kumaşa gömülüyor, kadife yüzey avuç içinde sükunet içinde kayıyordu” şeklinde ifadeler kullanıldığında metin daha kuvvetli olur. Dokunma duyusu, kimi zaman duygularla da birleşir. Bir elin sıcaklığı, bir omzun sertliği, bir odanın rutubetli duvarı… Bunların hepsi ruh halini destekleyebilir. Kısacası dokunma, yazıda görünmeyen gövde dilidir; okurun tenine değebilen betimleme, fazlaca daha kalıcı olur.
6.1 Isı, Sertlik ve Yumuşaklık Ayrıntıları
Dokunma duyusuna dayalı betimlemelerde en etkili ayrıntılardan biri sıcaklıktır. Bundan dolayı ısı, insanoğlunun bulunmuş olduğu ortamla ilişkisini direkt belirler. Yakıcı bir yaz güneşi, iliklere işleyen bir kış sabahı, sobanın tarafındaki ısı, mermer yerin ayakta bıraktığı serinlik… Bunların her biri anı bedensel olarak yaşatır. Sertlik ve yumuşaklık da benzer halde kuvvetli tesir bırakır. Eski bir ahşap masanın pütürlü yüzeyi, yeni yıkanmış çarşafın teni saran yumuşaklığı ya da taş bir duvarın sert sessizliği, anlatıyı somutlaştırır. Dokunsal ayrıntılar ne kadar netse, sahne o denli gerçek olur.
Örnek:
Kış sabahıydı ve pencerenin demir koluna uzandığında metalin soğuğu parmaklarına aniden yayıldı. Sanki tüm gece ayazı içine çekmişti. Odanın içi bile tam ısınmamıştı; halının üstünde yalınayak duran ayak tabanları, yerden yükselen serinliği açıkça hissediyordu. Fakat sobanın yanına yaklaştığında hava değişiyordu. Yanaklarına vuran ısı, ellerindeki uyuşmayı yavaş yavaş çözüyor, dizlerinin üzerine örttüğü battaniyenin yumuşaklığı tüm bedeni gevşetiyordu. Soğukla sıcak, aynı odanın içinde iki ayrı dünya şeklinde duruyordu.
Bu örnekte ısı ve doku, yalnızca çevreyi anlatmıyor; bununla beraber deneyimin duygusal tonunu da belirliyor. Sertlik kimi zaman yabancılığı, yumuşaklık ise itimatı çağrıştırabilir. İyi bir dokunma betimlemesi, okuyucuya yalnız neyin iyi mi göründüğünü değil, iyi mi hissettirdiğini de anlatır.
6.2 Dokunsal Betimlemeyle Okuru Sahnenin İçine Çekmek
Dokunsal betimlemenin en büyük gücü, okuyucuyu metne fizyolojik olarak yaklaştırmasıdır. İnsan bir görüntüyü uzaktan izleyebilir; fakat bir şeyi teninde hissedince artık mesafe kalmaz. Yağmurun ceketten içeri sızan serinliği, kumun ayak parmaklarının arasına dolması, sert bir sandalyenin uzun oturuşlarda insanı rahatsız etmesi ya da sıcak bir fincanın avuç içinde bıraktığı rahatlık… Bunlar okuru anın tam ortasına taşır. Bilhassa hikâye ve romanlarda bu tür ayrıntılar, sahnenin yalnızca anlatılmasını değil, yaşanmasını sağlar. Bundan dolayı okuyucu zihninde değil, adeta vücudunda de metinle karşılaşır.
Örnek:
Deniz kenarında yürürken kum her adımda ayağının altında değişik bir his bırakıyordu. Kuru yerlerde hafifçe ve gevşekti; ayak tabanı içine gömülüyor, insanı birazcık yavaşlatıyordu. Dalgaların ulaşmış olduğu ıslak kısımdaysa kum sertleşiyor, serinliği ince bir katman halinde ayağın altına yayılıyordu. Rüzgâr denizden esiyor, tuzlu rutubet kollarına yapışıyor, gömleğin ince kumaşı sırtına hafifçe değiyordu. Bir ara gelen dalga bileklerine çarptığında suyun ani soğukluğu tüm bedenini uyandırdı. O an sahil yalnızca görülen bir görünüm olmaktan çıktı; tenle konuşan bir yere dönüştü.
Dokunsal betimleme tam da bunu yapar: sahneyi “orada” olmaya dönüştürür. Yazıda bedenin fark edilmiş olduğu anlamış olur arttıkça, okurun metinle bağları da güçlenir. Bundan dolayı bazı bölgeler gözle değil, deriyle hatırlanır.
Beş duyunun bir arada kullanıldığı betimlemeler, anlatımın en kuvvetli ve en varlıklı biçimlerinden biridir. Bundan dolayı gerçek yaşam, hiçbir süre tek bir duyuyla algılanmaz. Bir pazara girdiğinizde yalnız renkleri görmezsiniz; bağırışları duyarsınız, meyve kokularını alırsınız, elinize aldığınız portakalın pürüzlü kabuğunu hissedersiniz, hatta kimi zaman tadına bakarsınız. İşte yazıda da aynı fazlaca katmanlı yapı kurulduğunda metin canlanır. Görme, işitme, koku, tat ve dokunma beraber kullanıldığında okuyucu yalnız sahneyi izlemez; sanki o yerin içinde dolaşır. Bu tür betimlemeler bilhassa kompozisyon yazılarında, öykülerde ve yaratıcı yazarlık çalışmalarında büyük fark yaratır. Bundan dolayı ayrıntılar birbirini tamamlar ve ortaya yalnızca bir görüntü değil, tam anlamıyla bir atmosfer çıkar.
Buradaki mühim nokta, tüm duyuları aynı paragrafta zorla toplamak değildir. Her sahne, her duyuyu eşit seviyede çağırmayabilir. Fakat naturel halde bir araya geldiklerinde ifade fazlaca daha kuvvetli olur. Örneğin bir kış akşamı betimlenirken pencereye vuran yağmurun sesi, sobanın sıcaklığı, mandalinanın kabuğundan yükselen koku, çayın hafifçe buruk tadı ve loş odanın görüntüsü beraber verildiğinde sahne bambaşka bir yoğunluk kazanır. Beş duyunun beraber kullanılması, yazının suni görünmesine niçin olmaz; tersine, doğru kurulduğunda gerçekliğini artırır. Bundan dolayı yaşam da böyledir: katmanlı, hareketli ve daima birden fazla duyuya açık. İyi bir betimleme, dünyayı tek pencereden değil, açık duran tüm kapılardan içeri alır.
7.1 Kısa Paragraf Örnekleri
Beş duyuya dayalı betimlemenin iyi mi kurulduğunu anlamanın en iyi yollarından biri, örnek paragraflara bakmaktır. Aşağıdaki paragrafta tek bir sahne içinde birden fazla duyunun iyi mi naturel halde birleştiğini görebilirsiniz. Bu şekilde örnekler, bilhassa öğrenciler için betimleme yazarken mühim bir model oluşturur. Bundan dolayı kimi zaman insanoğlu betimlemeyi yalnız uzun sıfatlar dizmek zanneder. Oysa aslolan sorun, sahnenin yaşanabilir hale gelmesidir.
Örnek 1:
Sabah pazarı daha yeni kurulmuştu. Tezgâhlardaki domatesler parlak kırmızı yüzeyleriyle güneşi yansıtıyor, yeşil biberler ince ve canlı görünümleriyle yan yana diziliyordu. Satıcıların yüksek sesle yapmış olduğu çağrılar havada birbirine çarpıyor, arada bir kasaların yere bırakılışından tok sesler yükseliyordu. Taze nane, maydanoz ve çilek kokusu kalabalığın arasına yayılmıştı. Elime aldığım şeftalinin kabuğu yumuşak ve kadifemsi geldi; satıcı bir dilim uzattığında ağzımda tatlı, sulu ve serin bir iz bıraktı. Pazar yeri yalnızca kalabalık değil, tüm duyuların aynı anda çalmış olduğu canlı bir dünyaydı.
Örnek 2:
Kış akşamı mutfak, evin geri kalanından daha sıcak ve daha yaşanır görünüyordu. Camlarda biriken buğu dışarıdaki ayazı hatırlatırken içeride çorbanın buharı havaya yavaşça yükseliyordu. Tencereden gelen hafifçe fokurtu sesi, duvardaki saatin tik taklarıyla birleşiyordu. Mercimek çorbasının limonla karışan kokusu masanın çevresine yayılmıştı. Kâseyi tuttuğumda avuçlarım ısındı; ilk kaşıkta tuzlu ve sıcak tat boğazımdan inerken tüm günün yorgunluğu birazcık olsun hafifledi.
Bu örneklerde görüldüğü şeklinde, duyular beraber kullanıldığında metin tek boyutlu olmaktan çıkar. Okuyucu artık yalnız “anlayan” değil, “hisseden” biri haline gelir.
7.2 Sınavlarda ve Kompozisyonlarda Etkili Kullanım
Beş duyuya dayalı betimleme, bilhassa Türkçe sınavlarında, yazılı ifade çalışmalarında ve kompozisyonlarda öğrencinin ifade enerjisini belirgin halde yükseltir. Pek fazlaca talebe betimleme sorularında yalnızca görünüşe dayalı ifadeler kullanır ve bu da metni sıradanlaştırır. Oysa ufak fakat yerinde duyusal ayrıntılar, aynı paragrafı fazlaca daha etkisi altına alan hale getirir. Örneğin “bahçe güzeldi” yerine “ıslak toprağın kokusu yükseliyor, yapraklar rüzgârla hafifçe hışırdıyordu” demek, anlatımı derhal sağlamlaştırır. Sınavlarda bu şekilde ifadeler kullanmak, hem söz varlığının zenginliğini hem de gözlem enerjisini gösterir. Üstelik öğretmen açısından da bu tür metinler daha dikkat çekici ve başarıya ulaşmış görünür.
Kompozisyon yazarken duyuları etkili kullanmanın yolu, ilkin sahneyi hakkaten gözünüzde canlandırmaktır. Kendinize şu soruları sormak işe yarar: Orada ne görüyorum? Ne duyuyorum? Havada iyi mi bir koku var? Dokunduğum şey iyi mi hissettiriyor? Bu sahnede tadı anlatılabilecek bir unsur var mı? Bu sorular yardımıyla düz ifade, katmanlı bir betimlemeye dönüşür. Sadece dikkat edilmesi ihtiyaç duyulan bir nokta var: Duyuları metne rastgele serpiştirmek yerine naturel bir akış içinde vermek gerekir. Aksi halde paragraf suni durabilir. En iyi netice, sahnenin gerektirdiği kadar ayrıntıyı seçmekle elde edilir. Kısaca amaç tüm duyuları zorla kullanmak değil, uygun olanları etkili halde yerleştirmektir. Bu beceri kazanıldığında kompozisyonlar fazlaca daha canlı, akıcı ve akılda kalıcı hale gelir.
Beş duyuya dayalı betimleme yazarken en mühim nokta, ayrıntıyı bol miktarda kullanmak değil, doğru ayrıntıyı seçmektir. Pek fazlaca şahıs etkili bir betimleme için art arda ödat dizmek icap ettiğini düşünür. Oysa iyi betimleme, gereksiz kalabalık yaratmaz; azca fakat kuvvetli ayrıntılarla sahneyi kurar. Örneğin bir sınıfı anlatırken duvarın renginden sıranın biçimine kadar her şeyi yazmak yerine, tebeşir tozu kokusu, açılıp kapanan kapının gıcırtısı ve tahtaya sürtünen kalemin sesi şeklinde üç güçlü detay seçmek bir çok süre daha etkili olur. Kısaca duyuların amacı metni doldurmak değil, ona canlılık kazandırmaktır. Bunun için anlatılan sahnenin ruhuna uygun duyular tercih edilmelidir. Sessiz bir kütüphane ile hareketli bir lunapark normal olarak aynı ayrıntılarla anlatılamaz.
Bir başka mühim nokta, soyut ifadeler yerine somut anlatımlara yönelmektir. “Ortam fazlaca güzeldi” demek yerine o güzelliği oluşturan duyusal ayrıntıları vermek gerekir. Ek olarak benzetmeler ve çağrışımlar, betimlemeyi güçlendirebilir; fakat aşırı kullanılırsa metni yorabilir. Denge burada fazlaca önemlidir. Cümlelerin naturel akması, duyuların metne zorla yapıştırılmış şeklinde görünmemesi gerekir. Bir başka deyişle, metin okura “Bak, şimdi koku anlatıyorum, şimdi ses anlatıyorum” dedirtmemelidir. Her şey akış içinde, neredeyse fark edilmeden yerleşmelidir. Bunun için gözlem alışkanlığı geliştirmek fazlaca yararlıdır. Günlük hayatta gidilen yerlerde yalnız bakmak değil, dinlemek, koklamak ve sezmek de gerekir. İyi yazan kişiler bir çok süre dünyaya daha dikkatli bakanlardır. Beş duyuya dayalı betimleme de tam olarak bu dikkatli bakışın yazıya dönüşmüş halidir.
5 duyuya dayalı betimleme, yazıyı kuru bir ifade olmaktan çıkarıp yaşayan bir deneyime dönüştürür. Yalnız görmeye yaslanan metinler bir çok süre bir fotoğraf şeklinde kalır; oysa işitme, koku, tat ve dokunma devreye girdiğinde o fotoğraf hareket etmeye, ses çıkarmaya ve okurun tenine değmeye adım atar. Kuvvetli bir betimleme, okuyucuya yalnızca informasyon vermez; onu bir sahnenin içine götürür. Bir sokağı anlatırken kaldırım taşlarının görünüşü kadar, yağmurdan sonrasında yükselen kokusu ve ayak altında çıkan sesi de önemlidir. Bir mutfağı anlatırken masanın rengi kadar çorbanın buharı, kaşığın tabağa değen sesi ve sıcaklığın ele bıraktığı his de anlatının parçasıdır. Kısaca betimleme, dünyayı tek bir duyuya sıkıştırmak değil; onu tüm kapıları açık bir halde sunmaktır.
Öğrenciler, yazar adayları ya da anlatımını güçlendirmek isteyen hepimiz için bu yöntem son aşama değerlidir. Bundan dolayı beş duyu kullanıldığında yazı daha inandırıcı, daha etkisi altına alan ve daha akılda kalıcı olur. Üstelik bu beceri yalnızca edebî metinlerde değil, günlük yazılarda, kompozisyonlarda ve sınavlarda da fark yaratır. En iyi netice için yapılması ihtiyaç duyulan şey aslına bakarsak fazlaca basittir: anlatılan sahneyi hakkaten yaşar şeklinde düşünmek. Orada ne görünüyor, ne duyuluyor, hava iyi mi kokuyor, elde iyi mi bir his bırakıyor, hatta tadı olan bir detay var ise damakta iyi mi kalıyor? Bu sorular sorulduğunda betimleme güçlenir. Bundan dolayı yaşam da böyledir; tek renkten değil, birçok duyunun aynı anda dokunduğu bir bütünlükten oluşur.
5 duyuya dayalı betimleme, bir şahıs, yer, vaka ya da nesnenin görme, işitme, koklama, tatma ve dokunma duyularından yararlanılarak anlatılmasıdır. Bu yöntem yardımıyla metin daha canlı ve etkisi altına alan hale gelir.
En sık kullanılan duyu çoğu zaman görme duyusudur. Bundan dolayı insanoğlu bir çok ayrıntıyı ilkin gözle algılar. Sadece yalnız görme duyusuna bağlı kalmak, anlatımı sınırı olan hale getirebilir.
Kompozisyon yazarken anlatılan sahne için şu sorular sorulabilir: Ne görüyorum, ne duyuyorum, iyi mi bir koku var, dokunduğum şey iyi mi hissettiriyor, tadı anlatılabilecek bir unsur var mı? Bu sorularla metin zenginleşir.
Bu tür betimlemeler en fazlaca Türkçe, edebiyat, kompozisyon ve yaratıcı yazarlık çalışmalarında kullanılır. Ek olarak paragraf sorularında ve yazılı sınavlarda da mühim bir ifade tekniğidir.
Kuvvetli bir betimleme yazmak için dikkatli gözlem yapmak, soyut ifadeler yerine somut ayrıntılar kullanmak ve duyuları naturel bir akış içinde metne yerleştirmek gerekir. Azca fakat etkili ayrıntılar, uzun ve dağınık anlatımlardan daha başarıya ulaşmış netice verir.
Kitap Diyarı internet sayfasında gezinirken deneyiminizi geliştirmek için çerezleri kullanıyoruz. Bu çerezlerden, gerektiği benzer biçimde…
Öykü İnceleme: Gamsız’ın Ölümü – Reşat Nuri Güntekin GAMSIZ’IN ÖLÜMÜ O sabah, ana okulunun bahçesinde…
Hikâyede Serim, Düğüm, Çözüm Bir hikâyeyi doğru okumak, yalnızca “ne oldu?” sorusuna yanıt vermek değildir.…
Vaka Örgüsü Nedir? Vaka Zinciri Nedir? Edebiyat incelemelerinde, anlatı çözümlemelerinde ve yaratıcı yazarlık çalışmalarında en…
Betimleyici Anlatımın Temel Unsurları Betimleyici anlatım, edebî metinlerin en kuvvetli ifade alanlarından biridir; bundan dolayı…
KİTAP DİYARI TESTKarakterine En Yakın Roman Ruhunu Keşfet Her insanoğlunun içinde bir roman kahramanından izler…