Charles Darwin – Türk Dili ve Edebiyatı

Charles Robert Darwin (D: 12 Şubat 1809, The Mount, Shrewsbury, Birleşik Krallık – Ö: 19 Nisan 1882, Home of Charles Darwin – Down House, Downe, Birleşik Krallık) İngiliz Tabiat Bilimci, Yerbilimci ve Biyolog.

Darwin Kimdir? Özetlemek gerekirse Yaşamı

Charles Robert Darwin (1809–1882), çağıl biyolojinin temel taşlarından biri olarak kabul edilen İngiliz tabiat bilimcidir. Bilhassa evrim teorisi ve organik seçilim kavramlarını bilim yaşamına kazandırmasıyla tanınır. Darwin’in düşünceleri, yalnızca biyolojiyi değil; insanbilim, sosyoloji, psikoloji ve hatta felsefe şeklinde birçok alanı kökten değiştirmiştir.

Darwin, genç yaşlarında organik dünyaya duyduğu merak yardımıyla çeşitli canlı türlerini incelemiş, 1831–1836 yılları aralığında çıkmış olduğu Beagle yolculuğu esnasında gözlem ve örneklemelerini sistemleştirerek evrim fikrinin temellerini atmıştır.

Darwin’in Bilim Tarihindeki Yeri

Darwin’i benzeri olmayan kılan şey, evrim fikrini ilk ortaya atan şahıs olması değildir. Ondan ilkin de canlıların değişebileceği düşünülüyordu. Sadece Darwin, bu değişimin iyi mi gerçekleştiğine dair bilimsel ve mekanik bir izahat ortaya koydu: organik seçilim.

Bu yönüyle Darwin:

• Çağdaş biyolojinin kurucu adları içinde yer alır.
• Türlerin durağan(durgun) olduğu düşüncesini bilimsel olarak çürütmüştür.
• Yaşam çeşitliliğinin tek bir ortak ataya dayandığı fikrini sistemli bir teoriye dönüştürmüştür.
• Gözleme ve kanıta dayalı bir bilim yaklaşımı geliştirmiştir.

Evrim Teorisi Nedir?

Evrim teorisi, canlı türlerinin vakit içinde değiştiğini, çeşitlendiğini ve ortak bir atadan türediğini korumak için çaba sarfeden bilimsel açıklamadır. Evrim, tek bir ani vaka değil; uzun vakit dilimlerine yayılan, yavaş ve birikimli bir süreçtir.

Evrim teorisinin temel unsurları:

1. Varyasyon: Her canlı türünde genetik çeşitlilik bulunur.
2. Kalıtım: Canlılar özelliklerini yavrularına aktarabilir.
3. Aşırı Üreme: Doğada her tür, çevrenin kaldırabileceğinden daha çok kişi üretir.
4. Naturel Seçilim: Avantajlı özelliklere haiz bireyler hayatta kalır ve bu özelliklerini gelecek nesillere aktarır.
5. Vakit: Bu süreç milyonlarca yıl süresince tekrarlandığında yeni türler ortaya çıkar.

Naturel Seçilim Nedir? Darwin’e Gore Türler Iyi mi Değişmiş olur?

Darwin’in en mühim katkısı organik seçilim mekanizmasıdır.

Naturel seçilimi basitçe şu şekilde açıklayabiliriz:

• Çevre şartlarına daha iyi uyum elde eden canlılar daha oldukça yaşar ve ürer.
• Avantaj elde eden özelliklerin oranı nesiller içinde artar.
• Uyumsuz özellikler vakit içinde elenir.
• Sonuçta türler çevreye nazaran evrimleşir.

Mesela:

• Uzun boyunlu zürafalar, yüksek dallardaki yapraklara ulaşabildikleri için hayatta kalma şansı pozitif yanları kazanmıştır.
• Koyu renkli kelebekler, kirli endüstri bölgelerinde daha zor fark edilmiş olduğu için daha oldukça hayatta kalmış ve çoğalmıştır.

Darwin’in En Mühim Eseri: Türlerin Kökeni

Darwin, 1859’da piyasaya sürülen “On the Origin of Species” (Türlerin Kökeni Üstüne) adlı kitabında evrim teorisini ve organik seçilimi bilimsel kanıtlarla ortaya koydu. Bu yaratı, biyoloji biliminin dönüm noktası kabul edilir.

Kitapta Darwin:

• Türlerin durağan(durgun) olmadığını,
• Naturel seçilimle değiştiklerini,
• Ortak ata düşüncesini,
• Biyolojik çeşitliliğin mekanizmasını

detaylı şekilde açıklamıştır.

Evrim Teorisine Yönelik Eleştiriler

Darwin’in periyodu düşünüldüğünde, teorisi büyük tartışmalar yarattı. Teoloji, felsefe ve bilim çevreleri içinde uzun seneler devam eden hararetli tartışmalar yaşandı.

Başlıca eleştiriler:

• “Türlerin durağan(durgun) olduğu” inancına aykırı bulunması,
• Naturel seçilimin “kör bir mekanizma” olarak görülmesi,
• Fosil kayıtlarının Darwin’in zamanında sınırı olan olması.

Sadece günümüzde:

• Genetik bilimindeki ilerlemeler,
• Moleküler biyoloji,
• DNA analizleri,
• Geçiş fosilleri

Darwin’in öngörülerinin büyük bölümünün doğru bulunduğunu göstermektedir.

Darwin ve Çağdaş Bilim: Evrim Bugün Iyi mi Anlaşılıyor?

Bugün evrim, tüm canlı bilimlerinin birleştirici çerçevesi olarak kabul edilir. Çağdaş biyoloji, Darwin’in fikirlerini genetik, moleküler biyoloji, nüfus genetiği şeklinde bilim dallarıyla geliştirmiştir.

Çağdaş evrimsel biyoloji:

• Mutasyon,
• Genetik sürüklenme,
• Gen akışı,
• Naturel ve suni seçilim

şeklinde süreçleri bir arada ele alır.

Darwin’in İnsana Dair Görüşü

Darwin, insanoğlu ile öteki canlılar içinde keskin bir fark olmadığını ileri sürdü.
1871 tarihindeki “İnsanın Türeyişi” (The Descent of Man) adlı eserinde, insanoğlunun da organik seçilim yöntemiyle evrimleştiğini savundu. Bu görüş, bilim dünyasında büyük bir devrim niteliğindeydi.

Charles Darwin’in Tüm Mühim Eserleri

1. Darwin’in En Malum Kitapları

• 1859 – On the Origin of Species (Türlerin Kökeni Üstüne)

Darwin’in başyapıtıdır. Evrim teorisi ve organik seçilim terimi bu eserle bilim yaşamına sunuldu.

• 1871 – The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex (İnsanın Türeyişi ve Cinsiyete Gore Seçilim)

İnsanın evrimi ve cinsel seçilim teorisini açıklar. Darwin’in en oldukça tartışılan kitaplarından biridir.

• 1872 – The Expression of the Emotions in Man and Animals (İnsan ve Hayvanlarda Duyguların İfadesi)

İnsan ve hayvan davranışlarını karşılaştırarak duyguların evrimsel kökenini inceler.

2. Bilimsel Seyahat ve Yerbilim Eserleri

• 1839 – Journal of Researches (Araştırma Günlüğü / Beagle Gezi Günlüğü)

Beagle gemisiyle yapmış olduğu 5 senelik araştırma gezisinin gözlem ve notları.

• 1842 – The Structure and Distribution of Coral Reefs (Mercan Kayalıklarının Yapısı ve Dağılımı)

Darwin’in jeolojiye büyük katkı elde eden çalışmasıdır.

• 1844 – Geological Observations on the Volcanic Islands (Volkanik Adalar Üstüne Jeolojik Gözlemler)
• 1846 – Geological Observations on South America (Cenup ABD Üstüne Jeolojik Gözlemler)

3. Türler, Hayvanlar ve Bitkiler Üstüne Emekler

• 1851 – A Monograph on the Sub-Class Cirripedia (Deniz Salyangozları – Cirripedia Üstüne Monografi, 2 cilt)

Darwin’in 8 yıl süresince incelemiş olduğu deniz kabukluları üstüne detaylı emek verme.

• 1853 – A Monograph on the Fossil Lepadidae (Fosil Lepadidae Üstüne Monografi)
• 1854 – A Monograph on the Cirripedia (Cirripedia Üstüne Monografi – tamamlayıcı cilt)

4. Evrim Sonrası Biyoloji ve Botanik Emekleri

Darwin evrim teorisini açıkladıktan sonrasında bitkiler, tozlaşma, gübreleme ve evcil hayvanlar üstüne birçok kitap yazdı.

• 1862 – On the Various Contrivances by Which British and Foreign Orchids Are Fertilised (Orkidelerin Tozlaşma Mekanizmaları)

Tozlaşmanın iyi mi gerçekleştiğini gösteren devrim durumunda bir botanik eseri.

• 1868 – The Variation of Animals and Plants under Domestication (Evcil Hayvan ve Bitkilerde Değişiklik)

Naturel seçilim ve suni seçilimin farklarını açıklayan temel emek verme.

• 1875 – Insectivorous Plants (Böcekçil Bitkiler)

Etçil bitkilerin davranışları ve sindirim süreçleri üstüne detaylı araştırma.

• 1876 – The Effects of Cross and Self Fertilisation in the Vegetable Kingdom (Nebat Krallığında Akraba ve Çapraz Döllenmenin Tesirleri)
• 1877 – The Different Forms of Flowers on Plants of the Same Species (Aynı Türdeki Bitkilerde Değişik Çiçek Formları)
• 1879 – The Power of Movement in Plants (Bitkilerde Hareket Yetisi)
• 1880 – The Power of Movement in Plants (kapsamlı baskı)
• 1881 – The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (Solucanların Nebat Toprağı Oluşumuna Tesiri)

Darwin’in son kitabıdır; solucanların ekosistem içindeki önemini vurgular.

5. Notlar, Taslaklar ve Ölümünden Sonrasında Gösterilen Emekler

Darwin’in birçok hususi notu, taslağı ve el yazması ölümünden sonrasında yayımlandı.

• Autobiography of Charles Darwin (Darwin’in Otobiyografisi) – 1887

Oğlu Francis Darwin tarafınca düzenlenip yayımlandı.

• Life and Letters of Charles Darwin – 1887

Darwin’in mektuplarını ve kişisel yazılarını ihtiva eder.

• Evolution Notebooks (1830’lar–1840’lar)

Evrim teorisinin ilk taslakları.

Beagle yolculuğu esnasında tuttuğu bilimsel notlar.

Charles Darwin’in Eserlerine Genel Bakış

Darwin’in eserleri üç ana kategoriye ayrılabilir:

1. Evrim ve İnsan Kökeni:
   Origin of Species, Descent of Man, Expression of Emotions
2. Yerbilim ve Tabiat Zamanı:
   Mercan kayalıkları, volkan adaları, Cenup ABD gözlemleri
3. Botanik ve Hayvan Davranışı:
   Orkideler, böcekçil bitkiler, solucanlar, evcil türler, döllenme mekanizmaları.

Netice: Darwin Niçin Önemlidir?

Charles Darwin yalnızca bir bilim insanı değil, bununla beraber çağıl düşüncenin şekillenmesinde mühim bir figürdür. Evrim teorisi; biyoloji, tıp, insanbilim ve psikoloji şeklinde birçok disiplinin temelini oluşturur. Bugün canlıları, çeşitliliği ve yaşamın kökenini anlamamızın temelinde Darwin’in emek harcamaları yatmaktadır.

Darwin’i idrak etmek:

• Bilimsel düşüncenin iyi mi geliştiğini görmek,
• Tabiat ananın işleyişindeki büyük resmi fark etmek,
• Yaşamın ortak bir kökenden iyi mi dallanıp budaklandığını kavramak

için son aşama önemlidir.

Evrim Teorisi Niçin Müslüman Dünyada Oldukça Tartışılıyor ve Eleştiriliyor?

Evrim teorisi, çağıl bilimin temel taşlarından biri olmasına karşın, Müslüman toplumlarda uzun senelerdir tartışılan ve kimi çevrelerce eleştirilen bir mevzudur. Bunun sebebi yalnızca bilimsel değil; teolojik, kültürel, eğitsel ve sosyolojik birçok faktöre dayanır.

Aşağıda bu münakaşanın en mühim sebepleri detaylı halde incelenmiştir.

1. Yaratılış Anlayışı ile Çeliştiği Düşüncesi

Müslüman dünyadaki birçok eleştirinin temelinde, evrim teorisinin “insanoğlunun ortak atadan gelmesi” fikrinin İslâmî yaratılış anlayışıyla çeliştiği inancı vardır.

Bunun sebepleri:

• Kur’an’da insanoğlunun “çamurdan yaratıldığı” ve ilk insanoğlunun Hz. Âdem olduğu şeklindeki anlatımın direkt ve hususi bir yaratılış olarak yorumlanması.
• Evrimin insana dair açıklamalarının bu geleneksel yoruma ters düştüğünün düşünülmesi.
• Teolojik olarak “amaçlı yaratılış” fikrinin, organik seçilim şeklinde “amaçsız mekanizmalar” ile uyuşmadığı endişesi.

Not: Bu mevzu, İslâmî tefsirlerde değişik yorumlarla ele alınır; bazı modern ilahiyatçılar evrim ile yaratılışı bağdaştırmaya çalışırken, geleneksel yorumlar daha katı bir fark savunur.

2. Evrimin Atheizmle Eşleştirilmesi

Birçok Müslüman toplumda evrim teorisi, bilimsel bir model olmaktan ziyade “dinsizlikle ilişkilendirilen bir düşünce” olarak görülmüştür.

Bu eşleştirmenin birkaç sebebi vardır:

• 19. ve 20. yüzyılda bazı Batılı düşünürlerin evrimi din karşıtı ideolojilerle beraber savunması (ör. materyalizm).
• Evrim teorisinin popüler söylemlerde “Tanrı’yı dönem dışı bırakmak” şeklinde sunulması.
• Eğitim ve medya alanında evrime dair yansız ve bilimsel bilginin yeterince yayılmaması.

Netice olarak toplumda “evrim = ateizm” algısı güçlenmiştir.

3. Eğitim Sistemi ve Bilimsel Altyapı Eksikliği

Birçok Müslüman ülkede evrim, bilim müfredatında ya sınırı olan halde yer almış ya da tamamen çıkarılmıştır. Bu durum:

• Mevzunun bilimsel yönünün doğru anlaşılmasını engellemiş,
• Evrim hakkında klasik yanlış anlamalar (maymundan gelme, rastlantı, amaçsızlık vb.) yaygınlaşmış,
• Tartışmayı bilimsel zeminden oldukça ideolojik ve duygusal bir alana taşımıştır.

Evrim karşıtlığının mühim bir kısmı, mevzunun bilimsel olarak yeterince bilinmemesinden meydana gelmektedir.

4. Kültürel Muhafazakârlık ve Toplumsal Hassasiyetler

Müslüman dünyada aile, cemiyet ve dini gelenekler güçlüdür. Bu yüzden:

• İnsan kökenine dair geleneksel inançlara kültürel bağlılık yüksektir.
• Evlatların “yaratılışa aykırı informasyon” almış olduğu endişesi vardır.
• Toplumda dinin kimlik unsuru olarak kuvvetli olması, bilimsel tartışmaları hızlıca inanç tartışmasına dönüştürür.

Bu hassasiyetler, evrime yönelik tepkiyi bilimsel değil, toplumsal bir refleks hâline getirir.

5. Modernite ve Batı ile Olan Tarihsel Gerginlik

1. ve 20. yüzyıllarda Müslüman toplumlar, Batı ile siyasal ve kültürel açıdan karşı karşıya gelmiştir. Bu süreç:

• Bilimsel teorilere karşı da davranışlarında ölçülü bir yaklaşım oluşturmuştur.
• Bir çok vakit evrim teorisi, “Batı ideolojisinin dayatması” olarak algılanmıştır.
• Bilimsel bir kuram olmasına karşın, sömürgecilik sonrası kimlik mücadelelerinin sembollerinden biri hâline gelmiştir.

6. Popüler Anlatımlarda Evrimin Yanlış Sunulması

Evrim teorisi, popüler kültürde bir çok vakit:

• “Maymundan gelmek,”
• “Tesadüfi gelişme,”
• “Yaşamın amaçsız olması”

şeklinde indirgenerek anlatılır.

Bu kolay ve yanlış anlatımlar, evrime karşı tepkiyi artırır. Oysa evrim teorisi:

• Türlerin ortak ataya dayanmasını,
• Canlıların uzun vadeli değişimini,
• Naturel seçilip uyum pozitif yanları olanların çoğalmasını

açıklayan bilimsel bir modeldir.

Yanlış anlatımlar, dine karşı bir hücum zannedildiği için münakaşa büyür.

7. İslâm Dünyasında Değişik Yaklaşımlar da Var

Çoğu zaman Müslüman toplumlarda evrime karşı çıkılmış olduğu düşünülse de gerçek daha çeşitlidir:

• Bazı ilahiyatçılar (modern bilimsel niteliği olan tefsirler) evrimin yaratılışla çelişmeyebileceğini savunur.
• Bazı Müslüman biyologlar, “teistik evrim” yaklaşımını benimser.
• Evrimin bir tek insan kısmına itiraz edilir; öteki canlıların evrimi bir çok vakit kabul edilir.

Şu demek oluyor ki münakaşa tek taraflı değil; Müslüman dünyada çeşitli fikir akımları vardır.

Netice: Irdelemenin Kökeni Bilimsel Değil, Oldukça Boyutlu

Evrim teorisinin Müslüman dünyada tartışılmasının temel sebepleri:

• Teolojik yorumlar,
• Eğitim altyapısı,
• Kültürel hassasiyetler,
• Tarihsel ve politik gerilimler,
• Mevzunun yanlış anlatılması,
• Modernite karşısındaki kimlik koruma refleksi

şeklinde birçok unsurun birleşiminden meydana gelmektedir.

Bu yüzden münakaşa bir tek bilimsel değildir; din, kültür, tarih ve kimlik iç içedir.

Kaynakça – Daha Fazla Okuma

Charles Darwin’in Orijinal Eserleri

• On the Origin of Species (1859). London: John Murray.
• The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex (1871). London: John Murray.
• The Expression of the Emotions in Man and Animals (1872).
• Journal of Researches (Beagle Gezi Günlüğü). (1839).
• The Variation of Animals and Plants under Domestication (1868).
• Insectivorous Plants (1875).
• The Power of Movement in Plants (1880).
• The Formation of Vegetable Mould through the Action of Worms (1881).

Darwin Üstüne Bilimsel nitelikli Emekler

• Desmond, A. & Moore, J. (1991). Darwin: The Life of a Tormented Evolutionist.
• Browne, J. (1995–2003). Charles Darwin: Voyaging ve The Power of Place (2 ciltlik yaşam öyküsü).
• Mayr, E. (2001). What Evolution Is. Basic Books.
• Bowler, P. J. (2003). Evolution: The History of an Idea. University of California Press.
• Ruse, M. (2009). Darwinism and Its Discontents. Cambridge University Press.

Evrim Teorisi Üstüne Bilimsel Kaynaklar

• Futuyma, D. J. (2013). Evolution. Sinauer Associates.
• Dawkins, R. (2009). The Greatest Show on Earth: The Evidence for Evolution.
• Ridley, M. (2004). Evolution. Blackwell Publishing.
• Zimmer, C. (2001). Evolution: The Triumph of an Idea. HarperCollins.

Çevrimiçi Güvenilir Kaynaklar