Coğrafya Kader midir? – Türk Dili ve Edebiyatı

“Coğrafya yazgı midir?” sorusu, yüzyıllardır filozofların, tarihçilerin, sosyologların ve siyasetçilerin zihnini kurcalamış, değişik çağlarda değişik cevaplar almış bir münakaşa mevzusudur. Bir toplumun ya da kişinin yaşamış olduğu çevrenin onun kaderini belirleyip belirlemediği; naturel kaynaklar, iklim, ulaşım imkânları şeklinde unsurların dünyadaki başarı ya da başarısızlık üstündeki görevi her dönem merak mevzusu olmuştur.

Coğrafya ve Yazgı Arasındaki Kavramsal İlişki

Coğrafya Nedir?

Coğrafya; insanların yaşamış olduğu fizyolojik çevreyi, iklimi, naturel kaynakları, dağları, nehirleri ve bunların cemiyet üstündeki etkilerini inceleyen bir bilim dalıdır. Yalnız fizyolojik unsurları değil, bununla birlikte insan faaliyetleriyle çevre arasındaki ilişkileri de ele alır.

Yazgı Teriminin Kültürel ve Dini Boyutu

Yazgı terimi birçok kültürde “evvelinde belirlenmiş bir yaşam yolu” anlamında kullanılır. İslamiyet şeklinde bazı dinlerde yazgı, Tanrı’ın takdiri olarak kabul edilirken, çağıl fikir sistemlerinde daha fazlaca kişinin tercihleriyle şekillenen bir olgu olarak yorumlanır. Bu aşamada “coğrafya yazgı midir?” sorusu, aslen “yaşadığımız yer ne kadar seçimimizdir?” sorusunu da bununla beraber getirir.

Yazgı nedir?

“Yazgı”, Arapça kökenli bir kelime olup Türkçede çoğu zaman şu anlamlarda kullanılır:

1. Yazgı (Klasik anlamıyla):

Yazgı, insanoğlunun başına gelecek olayların, yaşam sürecinin ve sonuçlarının evvelinde belirlenmiş olduğuna dair inancı ifade eder. Bu anlamda yazgı, evvelinde takdir edilmiş olan vakalar zinciri olarak görülür. Bilhassa dini bağlamda şu şekilde açıklanır:

• İslam inancında yazgı, Tanrı’ın olmuş, olan ve olacak her şeyi ezelde bilmesi ve takdir etmesi anlamına gelir. Doğrusu şahıs, hayatındaki olayların bir kısmını kendi iradesiyle belirlese de, genel çerçeve Tanrı tarafınca çizilmiştir.

2. Alın yazısı / Kaçınılmaz son (Halk içinde):

Gündelik kullanımda “yazgı” daha fazlaca kaçınılmaz olan, değiştirilmesi mümkün olmayan vakalar için kullanılır.

Mesela:

• “Bu onun kaderiydi.”
• “Kaderden kaçılmaz.”
• “Yazgı ağlarını örmüş.”

3. Felsefi ve yazınsal anlamlar:

Felsefi bakış açısıyla yazgı, insanoğlunun özgür iradesiyle yapmış olduğu seçimlerin sınırlandırılmış olup olmadığı tartışmasında yer alır. Edebiyatta ise yazgı, acıklı vakalara derinlik katmak için sıkça kullanılır, bilhassa trajedilerde.

Coğrafyanın Tarihsel Süreçteki Görevi

Eski Medeniyetlerin Gelişiminde Coğrafyanın Tesiri

Tarih süresince medeniyetler çoğunlukla dere kenarlarında, verimli topraklarda ve ılıman iklim bölgelerinde kurulmuştur. Mezopotamya, Mısır, Çin ve Hint medeniyetleri buna örnektir. Su kaynaklarına yakınlık, ziraat yapılabilirlik ve ulaşım kolaylığı şeklinde coğrafi etkenler gelişmenin lokomotifi olmuştur.

Kolonileşme ve Sömürgecilik

Avrupa’nın 15. yüzyıldan itibaren dünya üstünde hâkimiyet kurmasında da coğrafyanın tesiri büyüktür. Atlantik kıyısında yer edinen ülkeler deniz ticaretini kullanarak uzak coğrafyalara ulaştı, bu da ekonomik gücün el değiştirmesine niçin oldu. Afrika ve Cenup ABD’daki birçok ülke, varlıklı naturel kaynaklara karşın sömürgeleştirildiği için bugün hâlâ ekonomik ve toplumsal olarak geri kalmış durumdadır.

Coğrafyanın Ekonomiye Tesiri

Organik Kaynaklar ve Refah İlişkisi

Organik kaynaklara haiz olmak, çoğu zaman ekonomik büyümeyi destekleyen bir faktördür. Petrol, doğalgaz, madenler şeklinde kaynaklar ülkeler için ciddi gelir kaynağı olabilir. Sadece bu durum daima avantaj değildir. Kaynakların fena yönetilmesi, “kaynak laneti” olarak adlandırılan bir probleme dönüşebilir.

Ulaşım, İklim ve Tarımın Görevi

İklim şartları, ulaşım altyapısı ve ziraat yapılabilirliği, ekonomik faaliyetin şekillenmesinde mühim rol oynar. Şimal Avrupa ülkeleri ulaşım altyapısını geliştirerek ticarette avantaj sağlarken, tropikal bölgelerdeki yoğun yağış yada kuraklık ziraat faaliyetlerini zorlaştırabilir.

Politika, Güç Dinamikleri Üstünde Coğrafyanın Görevi

Jeopolitik Konumun Önemi

Bir ülkenin jeopolitik konumu, onun internasyonal ilişkilerdeki stratejik kıymetini belirler. Mesela, Türkiye’nin üç kıtanın kesişim noktasında yer alması; onu enerji hatları, tecim yolları ve göç akışları açısından eleştiri bir konuma getirir. Aynı şekilde Orta Doğu, enerji kaynakları sebebiyle devamlı bir siyasal çekişmenin odağındadır. Bu şeklinde örnekler, coğrafyanın kaderle ne kadar iç içe bulunduğunu göstermektedir.

Sınırlar, Savaşlar ve Stratejik Avantajlar

Sınırların çizilme biçimi ve komşu ülkelerle olan ilişkiler, ülkelerin siyasal kaderinde belirleyici olabilir. Organik sınırların (dağlar, nehirler) barışçıl dönemler yaratabildiği şeklinde, suni sınırlar etnik çatışmalara ve savaşlara zemin hazırlayabilir. Bu durum, bilhassa Afrika kıtasındaki sömürge sonrası sınır çizimlerinde açıkça gözlemlenir.

Eğitim ve Gelişim Fırsatları Açısından Coğrafyanın Tesiri

Erişim Kısıtları

Kırsal yada izole bölgelerde yaşayan bireyler, bir çok vakit kaliteli eğitime, sıhhat hizmetlerine ve teknolojik altyapıya ulaşmakta zorlanır. Bu da onların bireysel gelişimini, ekonomik fırsatlara erişimini ve toplumsal katılımını sınırlar. Coğrafi yalıtım, sosyoekonomik izolasyona dönüşebilir.

Kırsal ve Kentsel Farklar

Şehirlerde sunulan eğitim, sıhhat, altyapı ve iş olanakları, kırsal bölgelerde nadiren mevcuttur. Bu yüzden coğrafi yerleşim, bir kişinin yaşam standardını direkt etkisinde bırakır. Kırsaldan kente göçün temel motivasyonlarından biri de budur: kaderi değişiklik yapma arzusu.

Kültürel ve Sosyolojik Açıdan Coğrafyanın Görevi

Dil, Anane ve İnançlar Üstündeki Tesiri

Dağlar, nehirler ve çöller şeklinde naturel sınırlar; kültürlerin, dillerin ve inanç sistemlerinin değişik yönlerde gelişmesine neden olur. Aynı ülke içinde bile, değişik coğrafi bölgelerde tamamen değişik lehçeler, gelenekler ve yaşam tarzları görülebilir. Bu da toplumsal kimliğin şekillenmesinde coğrafyanın ne kadar etkili bulunduğunu ortaya koyar.

Kimlik ve Ilinti Duygusu

İnsanlar çoğu zaman doğdukları yerle kuvvetli bir bağ kurarlar. “Memleket” terimi bu duyguyu yansıtır. Bir kişinin coğrafyası, yalnız yaşamış olduğu fizyolojik alan değil; bununla birlikte kimliğinin, değerlerinin ve ilinti hislerinin de bir parçasıdır.

Teknoloji ve Dijitalleşme ile Coğrafyanın Aşılması

Uzaktan Eğitim, Emek harcama ve Küreselleşme Örnekleri

Günümüzde web ve dijital teknolojiler yardımıyla birçok coğrafi sınır ortadan kalkmıştır. Artık dünyanın herhangi bir yerinden uzaktan eğitim alınabilir, uzaktan çalışılabilir ve küresel ekonomiye entegre olunabilir. Bu durum, coğrafyanın yazgı üstündeki belirleyiciliğini azaltan en mühim faktörlerden biridir.

Coğrafya Yazgı midir? İbn Haldun’un Görüşü

Mukaddime’deki Açıklamaları

Meşhur düşünür İbn Haldun, “coğrafya kaderdir” fikrine en fazlaca atıf meydana getirilen kişidir. Mukaddime adlı eserinde, insanların yaşadıkları iklimin onların karakterine, yaşayış biçimine ve toplumsal yapısına etkide bulunduğunu belirtmiştir. Soğuk iklimlerde yaşayanların daha disiplinli, sıcak bölgelerde yaşayanların ise daha rahat bulunduğunu savunmuştur.

Çağıl Yorumlamalar

İbn Haldun’un fikirleri, bugün sosyoloji ve coğrafya disiplinlerinde hâlâ referans alınmaktadır. Sadece çağıl yorumlamalar, coğrafyanın tek başına kaderi belirlemediğini; bireylerin ve toplumların seçimlerinin de mühim rol oynadığını vurgular.

Çağıl Düşünürlerin Perspektifi

Jared Diamond (Coğrafyanın Silahları)

Jared Diamond, “Tüfek, Mikrop ve Çelik” adlı kitabında coğrafyanın medeniyetlerin gelişiminde belirleyici rol oynadığını savunur. Ona gore Avrupalılar’ın öteki kıtalardan daha ilkin endüstri ve ziraat devrimini başlatmasının temelinde, verimli ziraat alanları ve evcilleştirilebilen hayvanlara haiz olmaları yatar.

Yuval Noah Harari’den Yorumlar

Yuval Noah Harari ise insanlığın tarihsel gelişiminde coğrafyanın etkili bulunduğunu kabul etmekle beraber, teknolojik ilerlemelerle bu kaderin büyük seviyede değiştirilebileceğini vurgular. Ona gore artık coğrafyaya karşın medeniyetler kurulabilir.

Türkiye Örneği Üstünden Değerlendirme

Coğrafi Avantajlar ve Dezavantajlar

Türkiye, Asya ve Avrupa kıtalarının birleşim noktasında yer almasıyla mühim bir jeopolitik avantaja haizdir. Karadeniz, Akdeniz ve Ege şeklinde üç değişik denize kıyısı olması, onu hem tecim hem de müdafa açısından stratejik hale getirir. Sadece bu stratejik konum bazen dezavantaja dönüşerek, dış politik baskıların ve çatışmaların merkezine de yerleştirmiştir.

Stratejik Konumun Fırsatları ve Tehditleri

Enerji koridorlarının geçiş noktası olan Türkiye, bununla birlikte Avrupa ile Orta Doğu içinde bir köprü işlevi görmektedir. Bu durum, ekonomik fırsatlar sunarken; siyasal istikrarsızlık ve güvenlik tehditlerini de bununla beraber getirmektedir. Dolayısıyla, Türkiye örneği coğrafyanın hem kaderi şekillendiren hem de fırsatlar sunan yönünü net halde ortaya koyar.

Türkiye’yi (içerden insafsızca) Eleştirenlere Tavsiye:

Kaide: Devleti yönetenleri, (er ya da geç gelip geçici) hükümeti/muktedirleri/iktidarı HER KONUDA SINIRSIZ ELEŞTİR; lakin ÜLKEMİZE/VATANIMIZA balçık atma!!!

Devlet: Halkın verdiği vergilerle halkın gereksinimlerini (sıhhat, güvenlik, temizlik vs.) gidermek için oluşturulmuş kurumlardan oluşan organizasyon.

İktidar/Hükümet: Halkın verdiği oylarla (belirli bir dönem) “devleti yönetme” yetkisini/enerjisini eline almış olan kişiler.

Vatan/ülke: Şah damarı,  ana rahmi. (nokta)

Vatanımızda yaşayan ATATÜRK’E MİNNET, ŞÜKRAN ve SAYGI DUYMAYANLARA, güya ılımlı İslamcı muhafazakârlara, ülkeyi emperyalist güçlerin verdikleri gazla bölmek imgesel ile (özerklik vb. vs.) yatıp kalkanlara vb. tavsiye:

1- Bakınız ve araştırınız ⇒ Cenup ABD Ülkeleri: Arjantin, Bolivya, Kolombiya, Brezilya, Dominik Cumhuriyeti, Ekvator, El Salvador, Guatemala, Guyana, Kosta Rika, Küba, Meksika, Paraguay, Peru, Şili, Uruguay ve Venezuela.

2. Bakınız ve araştırınız ⇒ Ortadoğu Ülkeleri:  İran, Irak, Suriye, Lübnan, Ürdün, İsrail, Filistin, Suudi Arabistan, Kuveyt, Bahreyn, Katar, Birleşik Arap Emirlikleri, Umman ve Yemen.

3. Bakınız ve araştırınız ⇒ Afrika Ülkeleri: 58 Ülke – Nijerya, Etiyopya, Mısır, Kongo, Cenup Afrika, Tanzanya, Kenya, Cezayir, Sudan, Uganda, Fas, Gana, Mozambik, Angola, Fildişi Sahili, Madagaskar, Kamerun, Nijer, Burkina Faso, Mali, Malavi, Zambiya, Senegal, Çad, Zimbabve, Cenup Sudan, Ruanda, Tunus, Somali, Gine, Benin, Burundi, Togo, Eritre, Sierra Leone, Libya, Orta Afrika Cumhuriyeti, Kongo Cumhuriyeti, Liberya, Moritanya, Namibya, Botsvana, Gambiya, Ekvator Ginesi, Lesotho, Gabon, Gine-Bissau, Mauritius, Esvatini, Cibuti, Réunion (Fransa), Komorlar, Yeşil Burun Adaları, Batı Sahra, Mayotte (Fransa), São Tomé ve Príncipe, Seyşeller, Saint Helena (UK).

4. Bakınız ve araştırınız ⇒ Dünyanın (gelişmiş, uygar, çağıl diye vasıflandırılan) öteki vatanlarında yaşayan Yurttaşlarımızın hikâyelerine kulak verin…

Dünya atasözü:

“Devlet Yönetiminde Günahı (suçu, kusuru, hatası vb.) sonsuz olanlar iktidarı/gücü asla (isteseler de) bırakamazlar; zira …”

Başarıya Ulaşan Dezavantajlı Coğrafyalar

Singapur, Cenup Kore Benzer biçimde Ülkeler

Bazı ülkeler, sınırı olan naturel kaynaklara ve ufak yüzölçümlerine karşın gelişmiş ekonomiler haline gelmiştir. Singapur, deniz ticaretine dayalı yapısıyla lojistikte dünya devi olmuştur. Cenup Kore ise coğrafi olarak Japonya ve Çin şeklinde devlerin gölgesinde kalmasına karşın eğitim ve teknolojiye yapmış olduğu yatırımlarla dünyanın en gelişmiş ülkeleri arasına girmiştir. Bu örnekler, coğrafyanın etkili sadece değiştirilebilir bir unsur bulunduğunu gösterir.

Bireysel Yazgı Üstünde Coğrafyanın Görevi

Yaşanılan Yerin Yaşam Kalitesi ve Kariyer Üstündeki Tesiri

Bir kişinin doğduğu yer, bir çok vakit onun sıhhat hizmetlerine, kaliteli eğitime, web altyapısına ve iş fırsatlarına erişimini belirler. Büyük şehirlerde doğan bireyler, daha geniş imkânlara sahipken, kırsal bölgelerde doğanlar bu imkânlara ulaşmakta zorlanabilir. Sadece günümüzde bireyler, göç, eğitim bursları, dijital girişimler şeklinde yollarla bu kaderi dönüştürebilmektedir.

Değiştirilebilir Bir Yazgı mi?

Göç, Eğitim ve Kalkınma Politikaları

Coğrafyanın yazgı üstündeki tesiri kuvvetli olsa da, bu tesir durağan(durgun) değildir. Bireyler göç ederek, devletlerse eğitim ve altyapı yatırımları yaparak bu tesirleri azaltabilir. Bilhassa kırsal kalkınma projeleri ve dijitalleşme adımları, coğrafi eşitsizlikleri ortadan kaldırmada kilit rol oynar.

Toplumsal Hakkaniyet ve Eşitlik Perspektifiyle Coğrafya

Bölgesel Eşitsizlikler ve Siyaset Araçları

Değişik bölgeler içinde gelişmişlik farkları, toplumsal hakkaniyet açısından mühim bir sorundur. Devletler bu farkı azaltmak için bölgesel teşvikler, altyapı yatırımları ve mahalli kalkınma projeleri şeklinde siyaset araçlarına başvurmalıdır. Eşit fırsatlara dayalı bir cemiyet yapısı sadece bu şekilde inşa edilebilir.

Netice: Coğrafya Ne Kadar Kaderdir?

Coğrafya elbet yaşamımızı etkileyen fazlaca kuvvetli bir faktördür. Sadece bu tesir, mutlak bir yazgı değildir. Coğrafya bir başlangıç noktasıdır; fakat sonuçlar, bireylerin çabaları ve toplumların stratejilerine bağlıdır. Bugün dünyada pek fazlaca ülke ve kişi, dezavantajlı coğrafyalarını avantaja çevirmeyi başarmıştır. Bu da gösteriyor ki; evet, coğrafya etkisinde bırakır… fakat yazgı, yalnız onunla yazılmaz.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Coğrafya hakikaten yazgı midir?

Hayır, coğrafya kaderi etkileyen bir faktördür fakat tek başına kaderi belirlemez. Toplumların ve bireylerin kararları bu kaderi değiştirebilir.

2. İbn Haldun’un coğrafya anlayışı nasıldır?

İbn Haldun, coğrafyanın toplumsal yapı ve insan karakteri üstündeki etkilerini vurgular. Ona gore iklim ve çevre, toplumların gelişimini belirleyebilir.

3. Türkiye’nin coğrafi konumu avantaj mı, dezavantaj mı?

Hem avantaj hem de dezavantajdır. Stratejik konumu yardımıyla enerji ve tecim yollarında mühim rol oynar, sadece bu konum bazen siyasal riskler doğurabilir.

4. Coğrafi eşitsizlikler iyi mi azaltılır?

Eğitim, altyapı, dijitalleşme ve bölgesel kalkınma politikalarıyla coğrafi eşitsizlikler azaltılabilir.

5. Teknoloji, coğrafyanın yazgı üstündeki tesirini iyi mi azaltır?

Dijital eğitim, uzaktan emek verme ve web yardımıyla insanoğlu coğrafi sınırlamalardan bağımsız olarak gelişebilir ve küresel ekonomiye entegre olabilir.

6. Coğrafi dezavantajlara karşın başarıya ulaşmış olmuş ülkeler hangileridir?

Singapur, Cenup Kore şeklinde ülkeler sınırı olan coğrafi imkânlara karşın büyük başarılar elde etmiştir.

Son Söz: Coğrafya kaderi etkileyen bir etken olabilir, fakat aslolan olan; informasyon, irade ve çabadır. Bugünün dünyasında, coğrafyaya karşın değil, coğrafyayla beraber kuvvetli bir gelecek mümkündür.