David Hume – Türk Dili ve Edebiyatı

David Hume (D: 7 Mayıs 1711, Edinburgh, Birleşik Krallık – Ö: 25 Ağustos 1776, Edinburgh, Birleşik Krallık) İskoç felsefeci, tarihçi, ekonomist ve tecrübe etme yazarı.

Aydınlanma Çağı’nın en etkili düşünürlerinden önde gelen David Hume, felsefe, tarih ve edebiyat alanlarında kalıcı izler bırakmış bir isimdir. Onun fikirleri, yalnızca felsefe dünyasını değil, çağdaş bilimi ve toplumsal düşünceyi de derinden etkilemiştir. Hume, bilhassa informasyon kuramı (epistemoloji) ve terbiye felsefesi mevzularında getirmiş olduğu eleştirel görüş açısı ile tanınır.

David Hume’un Yaşamı

David Hume, 7 Mayıs 1711 tarihinde İskoçya’nın Edinburgh kentinde dünyaya geldi. Aristokrat bir aileye mensup olan Hume, çocukluğunda babasını yitirdi ve anası tarafınca yetiştirildi. Hemen hemen 12 yaşlarındayken Edinburgh Üniversitesi’ne kayıt yaptırdı. Burada klasik diller, mantık ve felsefe eğitimi aldı. Genç yaşta gösterdiği merak ve eleştirel fikir kabiliyeti, onun ileride bir felsefeci olarak parlamasında etkili oldu.

• Hume, üniversite yıllarında hukuk eğitimi almaya başlasa da felsefeye olan ilgisi ağır bastı.
• Kendini “felsefi bir ruh” olarak tanımlayan Hume, gençliğinde çeşitli işlerde emek vererek geçimini sağlamaya çalıştı.

Olgunluk Periyodu ve Kariyeri

Hume’un yaşamı süresince ekonomik zorluklar yaşaması, onu fazlaca çalışmaya ve üretmeye itti. 1734 senesinde Fransa’ya gitti ve burada mühim eserlerinden önde gelen “İnsanın Anlama Yetisi Üstüne Bir İnceleme”yi kaleme aldı. Hume, Fransa’dan döndükten sonrasında çeşitli görevlerde bulunmuş oldu; kütüphanecilik, tarih yazarlığı ve diplomatlık yapmış oldu.

• En verimli dönemlerinden biri Edinburgh’da geçmiştir.
• 1763 senesinde dış ilişkiler uzmanı olarak Fransa’ya gönderildi; burada devrin önde gelen düşünürleriyle tanıştı.
• 1776 senesinde, 65 yaşlarında vefat etti.

Sürecinin Felsefi Ortamı

Hume, Aydınlanma düşüncesinin egemen olduğu bir çağda yaşamıştı. İskoç Aydınlanması’nın en mühim temsilcilerinden olan Hume’un çağdaşı olan adlar içinde Adam Smith, Thomas Reid ve Jean-Jacques Rousseau da bulunur. Onun eserleri, bilhassa akıl, tecrübe ve insan doğası kavramları çevresinde şekillendi.

Hume’un Felsefi Metodu

David Hume, felsefede ampirizmi doğrusu deneyime dayalı informasyon anlayışını savundu. Ona gore, tüm bilgimiz duyularımız vesilesiyle oluşur ve kati doğrulara ulaşmak bir çok süre imkânsızdır. Hume’un felsefi yaklaşımı, “şüphecilik” ve “eleştirel akılcılık” ile öne çıkar.

Net Tanımlar:

• Ampirizm: Bilginin kaynağının tecrübe ve gözlem olduğuna inanan felsefi görüş.
• Şüphecilik: Kati bilgiye ulaşmanın imkânsız bulunduğunu öne devam eden yaklaşım.

Hume, insan zihninin emek harcama biçimini ruhsal gözlemlerle çözmeye çalıştı. Ona gore, nedensellik ve kişilik benzer biçimde kavramlar sadece alışkanlık ve tecrübe kanalıyla açıklanabilir.

Üslubu ve Dil Kullanımı

Hume’un metinleri, süreci için oldukça açık ve anlaşılır bir dile haizdir. Felsefi kavramları yalınlaştırma çabası, onu devrin öteki ağır dilli filozoflarından ayırır. Hume, bir çok süre örnekler ve günlük yaşamdan gözlemlerle düşüncelerini desteklemiştir. Bu sayede hem bilimsel niteliği olan hem de geniş okur kitlesiyle kontakt kurabilmiştir.

Maddelerle Hume’un Üslup Özellikleri:

• Açık ve anlaşılır bir dil kullanır.
• Ağır teknik jargondan kaçınır.
• Günlük yaşama dair örneklerle soyut fikirleri somutlaştırır.
• Tartıştığı kavramlarda denge ve objektiflik gözetir.

Etik ve Din Eleştirisi

Hume’un terbiye felsefesi, insan davranışlarının duygular ve alışkanlıklar tarafınca belirlendiğini vurgular. Ona gore, insanoğlu eylemlerinin doğruluğunu akılla değil, duygu ve sezgileriyle değerlendirir. Din mevzusunda ise Hume, mucizelere ve doğaüstü iddialara karşı eleştirel bir tutum benimsemiştir. “Din Üstüne Diyaloglar” adlı eseri, bu yaklaşımının en açık örneklerindendir.

David Hume’un Başlıca Eserleri

Temel Eserleri ve Mevzuları

Hume’un eserleri, hem felsefe hem de tarih alanında geniş bir yelpazeye yayılır. En malum eserleri şunlardır:

1. İnsanın Doğası Üstüne Bir İnceleme (A Treatise of Human Nature)

• Hume’un genç yaşlarında yazdığı en kapsamlı felsefi eseridir.
• Zihnin işleyişi, informasyon edinme yolları ve insan doğası üstüne derin analizler ihtiva eder.
• Yapıt, ilk yayımlandığında büyük ilgi görmemiş, sadece sonradan felsefe tarihinde bir dönüm noktası olmuştur.

2. Anlama Yetisi Üstüne Bir Soruşturma (An Enquiry Concerning Human Understanding)

• Hume’un “Treatise” adlı eserindeki bazı bölümleri sadeleştirip tekrardan ele almış olduğu bir çalışmadır.
• Nedensellik, mucizeler, tecrübe ve inanç ilişkisini inceler.
• Bilhassa “Mucizeler Üstüne” kısmı, din felsefesinde çığır açıcıdır.

3. Terbiye İlkeleri Üstüne Bir Soruşturma (An Enquiry Concerning the Principles of Morals)

• Ahlakın temelini insan doğasındaki duygularda arar.
• Evrensel terbiye yasalarının imkânsızlığına vurgu yapar.

4. İngiltere Zamanı (The History of England)

• Hume’un altı ciltlik devasa tarih çalışmasıdır.
• İngiltere’nin tarihini yansız ve eleştirel bir bakışla ele alır.
• Yazınsal ve tarihsel analizlerin bir arada sunulmuş olduğu mühim bir eserdir.

5. Din Üstüne Diyaloglar (Dialogues Concerning Natural Religion)

• Teizmin, ateizmin ve agnostisizmin temel savunularını tartışır.
• Felsefi diyaloğun klasik örneklerindendir.

Eserlerine Kısa Bakış

Hume’un eserleri, yalnızca felsefecilere değil, tarihçilere ve toplumsal bilimciler için de mühim kaynaklar sunar. Onun emekleri, Kant’tan Bertrand Russell’a kadar birçok filozofun fikir yapısını etkilemiştir.

• Immanuel Kant, Hume için “Beni dogmatik uykumdan uyandıran adam.” demiştir.
• Hume’un yazıları, çağdaş bilimsel yöntemin gelişimine katkıda bulunmuştur.

David Hume’un Felsefeye Tesiri

Çağdaş Felsefeye Katkıları

Hume, bilhassa nedensellik terimi ve bilginin sınırları üstüne yapmış olduğu analizlerle modern felsefenin temellerini atmıştır. Onun ampirist yaklaşımı, psikoloji ve bilişsel bilimlerin doğuşunu da etkilemiştir. Hume, “olgu-değer ayrımı” benzer biçimde kavramlarla terbiye felsefesine de yeni bir bakış kazandırmıştır.

Yazar Olarak Kıymeti

Hume, yalnız bir felsefeci değil, bununla beraber iyi bir edebiyatçıdır. Denemeleri ve tarih emekleri, dilsel zarafet ve berraklık açısından örnek gösterilir. Hume’un yazılarındaki mütevazı üslup ve insan doğasına dair derin gözlemler, onu yalnızca akademisyenler için değil, genel okur için de kıymetli kılar.

Günümüze Tesiri

Hume’un fikirleri günümüzde hâlâ tartışılmakta ve referans alınmaktadır. Eleştirel düşünme, bilimsel şüphecilik ve özgür fikir benzer biçimde kavramların popülerleşmesinde Hume’un tesiri büyüktür. Bugünün eğitimcileri ve öğrencileri için Hume’un eserleri, düşünsel olgunlaşma ve sorgulama becerisinin geliştirilmesi için bir pusula niteliğindedir.

Netice

David Hume, yalnızca yaşamış olduğu çağa değil, günümüz hayatına da ışık tutan bir filozoftur. Onun eserlerinde insan aklı, duygu ve alışkanlıklar, toplumsal yapı ve terbiye benzer biçimde temel konuların derinlemesine analizini bulmak mümkündür. Hume’un mütevazı fakat derinlikli üslubu, onu değişik disiplinlerde okunan ve referans verilen bir yazar yapar. Eleştirel görüş açısı, nesnellik arayışı ve insan doğasına dair gözlemleriyle Hume, felsefe ve edebiyat tarihinde silinmez bir iz bırakmıştır. Öğrenciler, öğretmenler ve alanla ilgilenen bilgili okurlar için Hume’u okumak, yalnızca bir filozofun hayatına girmek değil, bununla beraber insan olmanın anlamı üstüne düşünmek anlamına gelir.

Sıkça Sorulan Sorular

1. David Hume’un felsefesinin temel özellikleri nedir?

David Hume’un felsefesi, ampirizm ve şüphecilik temelleri üstüne kuruludur. Ona gore tüm informasyon deneyimden doğar ve kesinlik iddiasında bulunmak bir çok süre yanıltıcıdır. Hume, nedensellik ve kişilik kavramlarının deneyimden türediğini, doğuştan gelen bir informasyon olmadığını savunmuştur. Ek olarak, etik yargıların akıldan fazlaca duygulara dayandığını öne sürmüştür.

2. Hume’un “nedensellik” anlayışı nedir?

Hume’a gore nedensellik, nesneler ya da vakalar arasındaki organik bir bağ değildir; daha fazlaca, olayların devamlı birlikteliği sonucu zihnimizde oluşan bir alışkanlıktır. Şu demek oluyor ki, iki vaka içinde gerçek bir zorunluluk yoktur; nedenselliğe dair inancımız deneyimden meydana gelen bir beklentidir. Bu yaklaşım, modern bilim felsefesinin temellerini atmıştır.

3. Hume’un terbiye felsefesi günümüzde iyi mi değerlendiriliyor?

Hume’un terbiye felsefesi, duyguların ve alışkanlıkların etik yargılardaki rolünü vurgulayarak çağdaş psikoloji ve etik kuramlarını etkilemiştir. Günümüzde de Hume’un fikirleri, bilhassa etik nesnellik tartışmalarında referans alınır. Onun “olgu-değer ayrımı”, modern etik tartışmalarında mühim bir yer meblağ.

4. David Hume’un eserleri nereden temin edilebilir ve hangi dilleri öğrenmek gerekir?

David Hume’un başlıca eserlerinin bir çok Türkçeye çevrilmiştir ve birçok büyük kitapçıda yada üniversite kütüphanesinde bulunabilir. Orijinal metinler İngilizce yazıldığı için, bilhassa felsefe kısmı öğrencilerinin İngilizce metinlere de göz atması yararlı olabilir.

5. Hume’un düşünceleri günümüz eğitiminde iyi mi kullanılabilir?

Hume’un eleştirel düşünceyi ve deneysel yaklaşımı öne çıkaran felsefesi, bugünün eğitiminde bilimsel yöntem, etik ve felsefe derslerinde kullanılmaktadır. Öğrenciler için, Hume’un yazıları sorgulama, analitik düşünme ve değişik bakış açılarını anlamada yol gösterici olabilir. Bilhassa lise ve üniversite seviyesinde, felsefi metin çözümlemesi için ideal bir başlangıç noktasıdır.