Kavram Olarak Dinleme / İzleme
Dinleme / seyretme; ses, söz, gövde hareketleri, görüntü ve öteki görsel-işitsel iletilerin görme ve işitme kanalıyla algılanması, beyinde işlenmesi ve anlamlandırılmasıdır.
Dinleme / seyretme, yalnızca duymak ya da bakmak değildir. Bu süreçte şahıs duyduğu yada görmüş olduğu iletiyi anlamaya, yorumlamaya ve ona uygun bir tepki vermeye çalışır. Bu yönüyle dinleme / seyretme, çeşitli aşamalardan oluşan bir anlama ve alımlama etkinliğidir.
Dinleme / izlemenin gerçekleşebilmesi için iletiyi gönderen bir kaynak, bu iletiyi alan bir şahıs ve uygun bir ortam gerekir. Kaynaktan gelen ses, söz ya da görüntü; alıcı tarafınca algılanır, zihinde değerlendirilir ve anlamlandırılır. Böylece şahıs, iletiye uygun bir karşılık verir ve yazışma gerçekleşmiş olur.
Dinleme / seyretme, yazışma kurmanın ve öğrenmenin en temel yollarından biridir. İnsanlar dinleyerek ve izleyerek yeni bilgiler öğrenir, çevresini tanır, vakaları ve durumları daha iyi kavrar. Günümüzde görsel ve işitsel araçların yaygınlaşmasıyla beraber dinleme / seyretme etkinlikleri günlük yaşamın mühim bir parçası hâline gelmiştir.
Sözlükte “Dinlemek” ve “İzlemek”
Dinlemek: İşitmek için kulak vermek; birini yada bir şeyi dikkatle duymaya çalışmak.
İzlemek: Görmek, öğrenmek, eğlenmek ya da kovuşturmak amacıyla bakmak, seyretmek.
dinlemek:
1. -i İşitmek için kulak vermek:
“Konağın hesabını sen söylersin, ben de dinlerim.” – Abdülhak Şinasi Hisar
2. -i Birinin sözünü, öğüdünü kabul edip gereğince hareket etmek:
Beni dinlersen bu işten vazgeç.
3. -i Kulakla yada dinleme aletiyle hastayı yoklamak:
“Hekim kalkar. Kulağını bu gösterilen yere dayar. Dinler.” – Ömer Seyfettin
4. -i, mecaz Uymak, baş eğmek, itaat etmek:
“Şaşkınım, çenem, dudaklarım, dilim sanki artık beni dinlemiyorlar.” – Ahmet Umut
seyretmek:
1. -i Birinin yada bir şeyin arkasından gitmek; kovuşturmak:
“Babam kaşları çatılmış, başını sallayarak izliyor bizi.” – Ahmet Umut
2. -i Vakit, süre, sıra vb. bakımından gelmek, arkasından gelmek, arkasında olmak:
Geceyi gündüz izler.
3. -i Bir olayın gelişimini gözden geçirmek:
“Bu ustaca düzeni Osmanlıların her işinde seyredebilirsiniz.” – Salâh Birsel
4. -i Eğlenmek, görmek, öğrenmek için bakmak; seyretmek:
Televizyonu seyretmek.
5. -i Belirli bir yönde gitmek:
“Geç zaman hayvanla, Deliçay’ı seyredip gidiyordum.” – Halide Edip Adıvar
6. -i Gözlemek, incelemek:
Çocuk kuşu gözleriyle izledi.
7. -i Belirli bir tutum, davranış yada düşünceyi benimsemek:
Bu üretim politikasını izleyeceğiz.
8. -i Bir şeye uymak, bağlı olmak:
Modayı seyretmek.
9. -i Herhangi bir vakayla ilgilenmek:
“Çeşitli siyasal vakalar karşısındaki tepki ve düşüncelerini dolaylı da olsa izleyebiliyordum.” – Haldun Taner
Dinleme ile ilgili atasözleri, deyimler:
| Atasözü / Deyim | Anlamı |
| Bir sus, iki dinle. | İnsan konuşmadan ilkin karşısındakini dikkatle dinlemelidir. |
| Anlayıp dinlemek | Bir sözü ya da durumu dikkatle dinleyip doğru şekilde kavramak. |
| Başını dinlemek | Sessiz ve sakin bir ortamda dinlenmek, rahatsız edilmeden kalmak. |
| Can kulağı ile dinlemek | Fazlaca dikkatli, ilgiyle ve ehemmiyet vererek dinlemek. |
| İğne deliğinden Hindistan’ı seyretmek / seyretmek | Ufak bir vakadan gereğinden fazla büyük anlamlar çıkarmak. |
| Söz dinlemek | Birinin sözünü, öğüdünü yada uyarısını dikkate almak. |
| Koyun kaval dinler benzer biçimde dinlemek | Söylenenleri anlamadan, boş boş ya da ilgisiz bir halde dinlemek. |
| Kös kös dinlemek | Fazlaca büyük vakalar yaşamış olduğundan benzer ya da daha minik vakalara aldırış etmemek. |
| Yarım kulak dinlemek | Dikkatini tam vermeden, ilgisizce dinlemek. |
| Kös dinleyen, davula kulak vermez. | Büyük sıkıntılar yaşamış şahıs, daha minik sorunları önemsemez. |
Başlıca Dinleme / İzleme Yöntem ve Teknikleri
Katılımlı Dinleme:
Dinleyicinin yada izleyicinin, gerektiğinde konuşmacıya mevzu ile ilgili sorular sorarak ya da kendi görüşlerini belirterek sürece dâhil olduğu dinleme / seyretme türüdür.
Katılımsız Dinleme:
Dinleyicinin yada izleyicinin sessiz bir halde konuşmacıyı dinlediği; yalnızca anlatılan mevzuya odaklandığı ve konuşmacıyla herhangi bir etkileşime girmediği dinleme / seyretme türüdür.
Güzel duyu Dinleme:
Rahatlamak, keyif almak ve keyifli süre geçirmek amacıyla meydana getirilen dinleme / seyretme türüdür. Bu tür dinleme / seyretme, kişide güzel duyu duyguların harekete geçmesini sağlar.
Empati Kurarak Dinleme:
Karşımızdaki kişinin neler düşündüğünü ve neler hissettiğini anlamaya emek vererek meydana getirilen dinleme / seyretme türüdür. Bu yöntemde amaç, karşıdaki kişiyi kendi bakış açısıyla değerlendirmektir.
Not Alarak Dinleme:
Dinlenenleri yada izlenenleri daha kolay idrak etmek ve öğrenilen detayları unutmamak için mühim noktaların not alınmasına dayanan dinleme / seyretme türüdür.
Grup Hâlinde Dinleme:
Belirli bir grup tarafınca, evvelde belirlenmiş bir amaç doğrultusunda meydana gelen dinleme / seyretme türüdür. Bu yöntemde dinleme / seyretme ortak bir amaç için yapılır.
Seçici Dinleme:
Dinlenenlerin yada izlenenlerin içinden; amaç, ilgi ve gereksinim doğrultusunda belirli bilgilerin seçilerek takip edilmiş olduğu dinleme / seyretme türüdür.
Eleştirel Dinleme:
Kişinin dinlediklerini yada izlediklerini sorgulayarak değerlendirdiği dinleme / seyretme türüdür. Bu yöntemde şahıs, verilen iletileri nesnel bir tutumla inceler; kabul eder, reddeder ya da daha çok data edinmek için yansız kalır.
Yaratıcı Dinleme:
Dinleme / seyretme etkinliği esnasında öğrenilen bilgilerden hareketle yeni fikirler, tasarımlar, hayaller yada çözümler üretmek amacıyla meydana gelen dinleme / seyretme türüdür.
Dinleme / İzlemenin Önemi
Dinleme / seyretme, iletişimin temel unsurlarından biridir. İnsanlar yalnızca konuşarak değil, karşısındakini dikkatle dinleyerek ve izleyerek de etkili yazışma kurar. İyi bir dinleyici olmak; söylenenleri doğru anlamayı, yanlış anlaşılmaları önlemeyi ve sıhhatli ilişkiler oluşturmayı sağlar.
Eğitim hayatında da dinleme / seyretme büyük ehemmiyet taşır. Dersleri dikkatle dinleyen, anlatılanları takip eden ve gerektiğinde not alan öğrenciler öğrenme sürecinde daha başarıya ulaşmış olur.
Etkili Dinleme / İzleme Iyi mi Olur?
Etkili bir dinleme / seyretme için kişinin dikkatini mevzuya vermesi gerekir. Dinleyici, konuşmacının söylediklerini yalnızca duymakla kalmamalı; anlamaya, yorumlamaya ve değerlendirmeye çalışmalıdır.
Etkili dinleme / seyretme esnasında şunlara dikkat edilmelidir:
- Konuşmacının sözü kesilmemelidir.
- Göz teması kurulmalıdır.
- Dikkat dağıtıcı davranışlardan kaçınılmalıdır.
- Mühim bilgiler not alınmalıdır.
- Anlaşılmayan yerlerde uygun sorular sorulmalıdır.
- Dinlenen yada izlenen içerik eleştirel şekilde değerlendirilmelidir.
İyi Bir Dinleyicinin Özellikleri
İyi bir dinleyici, karşısındaki kişiye saygı gösterir ve onu dikkatle takip eder. Bir tek söylenen laflara değil, konuşmacının ses tonuna, gövde diline ve verdiği mesajlara da dikkat eder.
İyi bir dinleyici;
- Sabırlıdır.
- Dikkatlidir.
- Ön yargılı davranmaz.
- Gerektiğinde sual sorar.
- Konuşmacının duygu ve düşüncelerini anlamaya çalışır.
- Dinlediklerini kendi bilgileriyle ilişkilendirir.
- Dinleme sonunda uygun bir değerlendirme yapar.
Dinleme / İzlemeyi Engellemiş olan Unsurlar
Dinleme / seyretme daima istenilen şekilde gerçekleşmeyebilir. Bazı durumlar kişinin dikkatini dağıtarak iletinin doğru anlaşılmasını engeller.
Dinleme / izlemeyi engellemiş olan başlıca unsurlar şunlardır:
- Gürültülü ortam
- Dikkat dağınıklığı
- Ön yargılı yaklaşım
- Konuşmacının sözünü kesme
- Mevzuya ilgisiz kalma
- Aynı anda başka şeylerle ilgilenme
- Bitkinlik yada isteksizlik
- Anlamı bilinmeyen kelimeler
- Konuşmacının süratli, düzensiz yada anlaşılmaz hitabı
Dinleme / İzleme ile Anlama Arasındaki İlişki
Dinleme / seyretme, anlamanın ilk adımlarından biridir. Şahıs duyduğu yada görmüş olduğu iletileri ilkin algılar, sonrasında zihninde işler ve anlamlandırır. Bundan dolayı etkili dinleme / seyretme, doğru anlamanın temelidir.
Bir konuşmayı ya da görsel içinde ne olduğu dikkatle takip eden şahıs, verilen mesajı daha kolay kavrar. Ana düşünceyi belirler, mühim ayrıntıları farklıdır ve içerikle ilgili doğru sonuçlara ulaşır.
Günlük Yaşamda Dinleme / İzleme
Dinleme / seyretme yalnızca okulda yada derslerde kullanılan bir beceri değildir. Günlük yaşamın her alanında bu beceriye gereksinim duyarız. Ailemizle konuşurken, arkadaşlarımızı dinlerken, haberleri izlerken, bir sunumu takip ederken yada bir video içerikten data edinirken dinleme / seyretme becerilerimizi kullanırız.
Bundan dolayı dinleme / seyretme becerisinin gelişmesi, hem toplumsal ilişkilerimizi hem de öğrenme sürecimizi pozitif yönde etkisinde bırakır.
Dijital Çağda Dinleme / İzleme
Günümüzde insanoğlu yalnızca karşı karşıya konuşmaları değil; videoları, çevrim içi dersleri, haber programlarını, belgeselleri, podcastleri ve toplumsal medya içeriklerini de dinleyip izlemektedir. Bu durum dinleme / seyretme becerisinin önemini daha da artırmıştır.
Dijital içerikleri izlerken şahıs, doğru data ile yanlış bilgiyi ayırt etmeli; izlediği yada dinlediği içerikleri sorgulamalıdır. Bundan dolayı dinleme / seyretme becerisi, eleştirel düşünme becerisiyle beraber geliştirilmelidir.
Dinleme / İzleme Sonrası Yapılabilecekler
Bir metni, konuşmayı ya da görsel içinde ne olduğu dinledikten / izledikten sonrasında bazı emek harcamalar yapılabilir. Bu emek harcamalar öğrenilen bilgilerin kalıcı olmasını sağlar.
Dinleme / seyretme sonrasında;
- İçerik özetlenebilir.
- Ana fikir belirlenebilir.
- Mühim bilgiler not edilebilir.
- Mevzuyla ilgili sorular hazırlanabilir.
- Dinlenen yada izlenen içerik değerlendirilebilir.
- İçerikten çıkarılan sonuçlar günlük hayatla ilişkilendirilebilir.
- Mevzuyla ilgili kısa bir konuşma yada yazı hazırlanabilir.
Dinleme / İzleme Becerisini Geliştirmek İçin Tavsiyeler
Dinleme / seyretme becerisi zaman içinde geliştirilebilir. Bunun için kişinin dikkatli, sabırlı ve bilgili olması gerekir.
Bu beceriyi geliştirmek için şunlar yapılabilir:
- Tertipli olarak konuşma, belgesel, haber yada eğitim içerikleri takip edilmelidir.
- Dinleme esnasında kısa notlar alınmalıdır.
- Ana fikir ve yardımcı fikirler belirlenmelidir.
- Anlaşılmayan kelimelerin anlamı araştırılmalıdır.
- Dinlenen yada izlenen içerik başkalarına anlatılmalıdır.
- Değişik bakış açılarına haiz konuşmalar ve içerikler takip edilmelidir.
Dinleme / seyretme, insanoğlunun öğrenmesini, anlamasını ve yazışma kurmasını elde eden temel becerilerden biridir. Etkili bir dinleyici ve seyirci olmak, hem eğitim hayatında hem de günlük yaşamda kişiye mühim katkılar sağlar. Dinleme / seyretme becerisini geliştiren kişiler; daha iyi anlamış olur, daha doğru değerlendirir ve çevresiyle daha sıhhatli yazışma kurar.
Ek olarak bakınız ⇒ Dinleme Türleri, Etkili Dinleme
