Emir Kipi Nedir? Çekimi, Özellikleri ve Örnekleri

Buyruk kipi; fiilde bildirilen işin, oluşun yada hareketin yapılmasını ya da yapılmamasını buyurma, isteme, yönlendirme kanalıyla ifade eden arzu kipidir.

Buyruk kipi yalnızca sert bir emir anlamı taşımaz. Cümlenin söylenişine ve bağlama nazaran komut, rica, uyarı, yasaklama, izin, nasihat, arzu, yakarma şeklinde değişik anlamlar da kazanabilir.

Örnek:

• Kapıyı kapat.
• Lütfen birazcık bekleyin.
• Kimse buraya girmesin.
• Tanrı yardımcınız olsun.

Bu cümlelerde fiiller komut kipiyle çekimlenmiştir; sadece cümlelerin taşımış olduğu anlamlar birbirinden farklıdır.

Buyruk Kipinin Eki Var mıdır?

Buyruk kipinin öteki kiplerde olduğu şeklinde tüm kişilerde kullanılan ortak bir kip eki yoktur.

Buyruk anlamı, fiilin kişilere nazaran almış olduğu hususi çekim biçimleriyle ortaya çıkar.

Bilhassa ikinci tekil kişide eylem kökü yada gövdesi hiçbir ek almadan kullanılır:

• (sen) gel → Gel!
• (sen) oku → Oku!
• (sen) bekle → Bekle!
• (sen) yaz → Yaz!

Bundan dolayı komut kipinin temel vizyonu bir çok dil bilgisi tablosunda “eki yok” biçiminde verilir.

Buyruk Kipinin Kişilere Bakılırsa Çekimi

Buyruk kipinin birinci tekil şahıs (ben) ve birinci çoğul şahıs (biz) çekimi yoktur.

Gelmek fiilinin komut kipindeki çekimi şöyledir:

Cümle İçinde Örnekler

• Derhal buraya gel.
• O birazcık burada beklesin.
• Siz içeri girin.
• Siz lütfen yerlerinize oturunuz.
• Onlar da bizimle gelsinler.

Birinci Tekil ve Birinci Çoğul Kişide Niçin Buyruk Çekimi Yoktur?

Şahıs direkt kendisine komut veremeyeceği için komut kipinin “ben” ve “biz” kişilerine ilişkin direkt çekimi bulunmaz.

Bu kişilerde benzer anlamlar çoğunlukla istek kipi ile karşılanır:

• Ben geleyim.
• Biz gelelim.
• Ben başlayayım.
• Biz başlamış olalım.

Dikkat: “Geleyim” ve “gelelim” biçimleri anlam bakımından bir işe yönelme yada tavsiye taşısa da komut kipi değil, talep kipidir.

Buyruk Kipinin İkinci Tekil Şahıs Çekimi

İkinci tekil kişide komut kipi çoğu zaman fiilin kök yada gövdesinin eksiz kullanılmasıyla oluşturulur.

• gel- → gel
• git- → git
• oku- → oku
• bekle- → bekle
• çalış- → çalış

Örnek Cümleler

• Buraya gel.
• Kitabını aç.
• Beni dikkatle dinle.
• Birazcık bekle.
• Bu suali çöz.

Buyruk Kipinin Üçüncü Tekil Şahıs Çekimi

Üçüncü tekil şahıs komut çekiminde fiile büyük ve ufak meşhur uyumuna nazaran -sın, -sin, -sun, -sün biçimlerinden uygun olanı gelir.

• bak + sın → baksın
• gel + sin → gelsin
• oku + sun → okusun
• gör + sün → görsün

Örnek Cümleler

• Ahmet buraya gelsin.
• Çocuk birazcık dinlensin.
• Ayşe kitabı okusun.
• O da gerçeği görsün.

Buyruk Kipinin İkinci Çoğul Şahıs Çekimi

İkinci çoğul şahıs komut çekiminde fiile çoğu zaman -ın, -in, -un, -ün yada daha saygılı ve resmî anlatımda -ınız, -iniz, -unuz, -ünüz biçimleri getirilir.

• bak + ın → bakın
• gel + in → gelin
• otur + un → oturun
• gör + ün → görün

Daha resmî yada saygılı biçimler:

• bakınız
• geliniz
• oturunuz
• görünüz

Ünlüyle Biten Fiillerde Destek Ünsüz

Eylem ünlüyle bitiyorsa bazı komut çekimlerinde araya -y- destek ünsüzü girer.

• oku + y + un → okuyun
• dinle + y + in → kulak verin
• başla + y + ın → başlayın
• bekle + y + iniz → bekleyiniz

Buyruk Kipinin Üçüncü Çoğul Şahıs Çekimi

Üçüncü çoğul şahıs komut çekimi, üçüncü tekil şahıs biçimine -lar/-ler çoğul eki getirilerek oluşturulur.

• gel + sin + ler → gelsinler
• bak + sın + lar → baksınlar
• oku + sun + lar → okusunlar
• gör + sün + ler → görsünler

Örnek Cümleler

• Öğrenciler sınıfa girsinler.
• Çocuklar birazcık dinlensinler.
• Onlar da bu kitabı okusunlar.
• Misafirler içeri geçsinler.

Buyruk Kipinin Olumsuzu

Buyruk kipinin olumsuzu -ma / -me olumsuzluk ekiyle yapılır.

Olumsuzluk eki eylem kökü yada gövdesinden sonrasında gelir.

Gelmek Fiilinin Negatif Buyruk Çekimi

Negatif Buyruk Cümleleri

• Buraya gelme.
• Kimse dışarı çıkmasın.
• Bu kapıdan geçmeyin.
• Lütfen bölgelere çöp atmayınız.
• Çocuklar birbirlerini üzmesinler.

Buyruk Kipi Hangi Durumlarda Kullanılır?

Buyruk kipinin kullanım alanı oldukça geniştir. Cümlenin bağlamına, tonuna ve kullanılan sözcüklere nazaran değişik anlamlar ifade edebilir.

1. Direkt Buyruk ve Emir Bildirir

• Derhal buraya gel.
• Kapıyı kapat.
• Yerine otur.
• Bu işi bugün bitirmiş olun.

2. Yasaklama Bildirir

Negatif komut biçimi bir davranışın yapılmasını yasaklamak için kullanılabilir.

• Buraya girme.
• Çimlere basmayınız.
• Kimse bu dosyaya dokunmasın.
• Çocuklar dışarı çıkmasınlar.

3. Rica Bildirebilir

Buyruk kipi, bilhassa lütfen şeklinde sözcükler ve yumuşak bir söyleyişle kullanıldığında rica anlamı taşıyabilir.

• Lütfen birazcık bekleyin.
• Lütfen kapıyı kapatınız.
• Bir dakika beni dinle.
• Lütfen içeri buyurun.

4. Uyarı Bildirebilir

• Dikkatli ol.
• Yola çıkarken sağa sola bak.
• Bu kabloya dokunma.
• Merdivenlerden yavaş inin.

5. Nasihat ve Tavsiye Bildirebilir

• Devamlı gerçeği söyle.
• Sağlığına dikkat et.
• Bol miktarda kitap oku.
• İnsanlara karşı anlayışlı olun.

6. İzin Verme Anlamı Taşıyabilir

• İstiyorsan dışarı çık.
• O da bizimle gelsin.
• Çocuklar birazcık daha oynasınlar.
• İsteyen öğrenciler içeri girsinler.

7. Arzu, Yakarma ve Temenni Bildirebilir

Bilhassa üçüncü şahıs komut çekimleri, direkt emirden fazlaca arzu, yakarma yada temenni anlamı taşıyabilir.

• Tanrı yardımcınız olsun.
• Yolunuz açık olsun.
• Her şey gönlünüzce olsun.
• Çocuklarımız mutlu olsunlar.
• Tanrı sizi korusun.

8. Davet ve Yönlendirme Bildirebilir

• Hepimiz yerini alsın.
• Öğrenciler sıraya girsinler.

Buyruk Kipinin Sual Biçimi Var mıdır?

Buyruk kipinin öteki kiplerde olduğu şeklinde tertipli bir sual çekimi bulunmaz.

Sadece komut kipindeki bazı fiiller mı, mi, mu, mü sual edatıyla kullanılarak bir eylemin yapılmasına ilişkin onay, izin yada karar sorulabilir:

• O da gelsin mi?
• Çocuklar dışarı çıksınlar mı?
• Ahmet burada beklesin mi?

Bu yapılarda sual edatı ayrı yazılır.

Cümlede Buyruk Kipi Iyi mi Bulunur?

Bir fiilin komut kipiyle çekimlenip çekimlenmediğini belirlemek için şu adımlar izlenebilir:

1. Cümledeki çekimli eylem bulunur.
2. Fiilin hangi kişiye yönelik olduğu belirlenir.
3. İkinci tekil kişide fiilin kök yada gövdesinin eksiz kullanılıp kullanılmadığına bakılır.
4. Üçüncü kişilerde -sın/-sin/-sun/-sün biçimleri aranır.
5. İkinci çoğul kişide -ın/-in/-un/-ün yada -ınız/-iniz/-unuz/-ünüz biçimleri incelenir.
6. Fiilin birinci tekil yada birinci çoğul kişideyse komut kipi olamayacağı unutulmamalıdır.
7. Cümlenin anlamı ve çekim biçimi beraber değerlendirilir.

Örnek Çözümleme

Çocuklar içeri girsinler.

gir + sin + ler → girsinler

• gir- → eylem kökü
• -sin → üçüncü şahıs komut biçimi
• -ler → çoğul şahıs göstergesi

Eylem üçüncü çoğul kişiye yönelik bir komut yada yönlendirme bildirmektedir.

Bir Başka Örnek

Kitaplarınızı açın.

aç + ın → açın

• aç- → eylem kökü
• -ın → ikinci çoğul şahıs komut biçimi

Buyruk Kipi Örnekleri

• Derhal buraya gel.
• Kitabını aç.
• Beni dikkatle dinle.
• O birazcık burada beklesin.
• Ahmet suali çözsün.
• Siz yerlerinize oturun.
• Lütfen içeri giriniz.
• Çocuklar sessiz olsunlar.
• Kimse dışarı çıkmasın.
• Bu kapıya dokunmayın.
• Yolunuz açık olsun.
• Tanrı yardımcınız olsun.
• Hepimiz kitabını açsın.
• Öğrenciler sıraya girsinler.
• Lütfen birazcık bekleyiniz.

Buyruk Kipinin Özellikleri

• Bir arzu (tasarlama) kipidir.
• Öteki kiplerdeki şeklinde tüm kişilerde kullanılan ortak bir kip eki yoktur.
• Birinci tekil ve birinci çoğul şahıs çekimi bulunmaz.
• İkinci tekil kişide eylem kökü yada gövdesi çoğunlukla eksiz kullanılır: gel, yaz, oku.
• Üçüncü tekil kişide -sın/-sin/-sun/-sün biçimleri kullanılır.
• İkinci çoğul kişide -ın/-in/-un/-ün ve daha resmî olarak -ınız/-iniz/-unuz/-ünüz biçimleri görülür.
• Üçüncü çoğul kişide gelsinler, okusunlar şeklinde biçimler kullanılır.
• Olumsuzu -ma/-me ekiyle yapılır.
• Buyruk, emir, yasaklama, rica, uyarı, nasihat, izin, yakarma ve temenni anlamı taşıyabilir.
• Anlamca komut yada rica taşıyan her cümle komut kipi değildir; fiilin çekim biçimine bakılmalıdır.

Özetlemek gerekirse Buyruk Kipi

Ek olarak bakınız: