Felsefede Determinizm Nedir? – Türk Dili ve Edebiyatı

İnsanlık zamanı süresince yönelttiğimiz en köklü sorulardan biri şudur: “Kararlarımızı hakikaten biz mi veriyoruz, yoksa her şey çoktan yazılmış bir senaryonun parçası mı?” Bu sual, felsefenin en sarsılmaz sütunlarından önde gelen determinizm (belirlenimcilik) düşüncesinin merkezinde yer alır. Bir yaprağın dalından düşmesinden, bir insanoğlunun kabahat işlemesine kadar her olayın bir sebebi olduğu düşüncesi, bir tek bilimsel bir merak değil, bununla birlikte etik ve hukuki sistemlerimizin temelini sorgulayan bir meydan okumadır.

Bu makalede, determinizmin ne işe yaradığını, tarihsel süreçte iyi mi şekillendiğini, alt dallarını ve çağdaş dünyadaki geçerliliğini bilimsel nitelikli bir perspektifle ele alacağız.

Determinizm Nedir?

Temel Kavramlar ve Tanımlar

En yalın tanımıyla determinizm; evrendeki her olayın, kendisinden ilkin gelen vakalar ve tabiat yasaları tarafınca belirlendiğini korumak için çaba sarfeden felsefi görüştür. Bu anlayışa gore, evrende tesadüfe yer yoktur. Eğer evrenin şu anki durumu hakkında tam bir bilgiye ve tüm tabiat yasalarına haiz olsaydık, gelecekte nasıl sonuçlanacağını hatasız bir halde öngörebilirdik.

Determinizm düşüncesi şu üç temel dayanak üstüne oturur:

• Nedensellik (Causality): Her sonucun bir sebebi, her nedenin de mecburi bir sonucu vardır.
• Öngörülebilirlik: Geçmişteki veriler, geleceği matematiksel bir kesinlikle belirler.
• Zorunluluk: Vakalar başka türlü gerçekleşemez; şartlar neyi gerektiriyorsa o yaşanır.

Felsefi literatürde bu kavram çoğu zaman “belirlenimcilik” olarak da anılır. Sadece determinizmi kolay bir “kadercilik” ile karıştırmamak gerekir. Kadercilik (fatalizm), olayların tabiat yasalarından bağımsız, tanrısal bir iradeyle “ne yaparsak yapalım değişmeyecek” şekilde yazıldığını savunurken; determinizm, her şeyin fizyolojik ve mantıksal bir neden-sonuç zinciriyle birbirine bağlı bulunduğunu ileri sürer.

Determinizmin Tarihsel Gelişimi:

Antik Çağdan Aydınlanmaya

Determinizmin kökleri, doğayı akıl yöntemiyle anlama çabasının başladığı Antik Yunan’a kadar uzanır. Demokritos ve Leukippos benzer biçimde atomcu filozoflar, evrenin atomların mekanik hareketlerinden ibaret bulunduğunu savunarak ilk materyalist determinizm tohumlarını atmışlardır.

Stoacılık ve Logostan Doğan Seviye

Stoacı filozoflar için evren, “Logos” isminde olan aklî bir ilkeyle yönetilen devasa bir organizmadır. Onlara gore her şey birbirine bağlıdır ve rastlantı, bir tek nedenini hemen hemen bilmediğimiz vakalara verdiğimiz bir isimdir. Marcus Aurelius ve Epiktetos benzer biçimde adlar, bu evrensel düzene uyum sağlamanın tek erdem bulunduğunu savunmuşlardır.

Spinoza ve Panteistik Determinizm

Çağıl felsefede determinizmin en kuvvetli savunucusu asla şüphesiz Baruch Spinoza’dır. Spinoza, Ethica adlı eserinde Tanrı ile doğayı bir tutmuş (Panteizm) ve doğada hiçbir şeyin tesadüfi olmadığını iddia etmiştir. Spinoza’ya gore, insanların kendilerini “özgür” sanmalarının tek sebebi, eylemlerini belirleyen sebeplerin bilincinde olmamalarıdır. Bir taş, havaya atıldığında bilinci olsaydı, kendi iradesiyle uçtuğunu sanabilirdi; insan iradesi de Spinoza için tam olarak bu durumdadır.

Determinizm Çeşitleri:

Mekanik Dünyadan Genetik Kodlara

Determinizm, odaklandığı alana gore değişik disiplinlerde değişik adlar alır. Bu çeşitlilik, kavramın ne kadar geniş bir kapsama yayıldığını gösterir.

1. Mekanik Determinizm ve Laplace’ın Şeytanı

18.yüzyılda fiziğin ilerlemesiyle determinizm zirveye ulaştı. Pierre-Simon Laplace, evrenin mekanik bir saat benzer biçimde çalıştığını savundu. Ortaya attığı meşhur “Laplace’ın Şeytanı” fikir deneyi şöyledir: Eğer evrendeki her atomun konumunu ve hızını bilen üstün bir zekâ olsaydı, bu zekâ için geçmiş ve gelecek tek bir “an” benzer biçimde görünecekti.

2. Biyolojik Determinizm

İnsanın davranışlarının, karakterinin ve seçimlerinin genetik yapısı ve biyolojik donanımı tarafınca belirlendiğini savunur. “Suçlu doğulur mu?” sorusu bu alanın en tartışmalı mevzularından biridir. Bu görüşe gore, dopamin seviyelerimizden beyin yapımıza kadar her şey, kararlarımızı bizlerden ilkin belirlemiştir.

3. Ruhsal Determinizm

İnsan eylemlerinin bilinçaltı süreçler, geçmiş deneyimler ve ruhsal dürtüler tarafınca yönetildiğini ileri sürer. Sigmund Freud’un psikanalitik teorisi bu anlamda deterministtir; hiçbir dil sürçmesi yada rüya rastlantı değildir; hepsinin kökünde bir niçin yatar.

4. Teolojik Determinizm

Her şeyin Tanrı’nın ön bilgisi (bilimsel) ve iradesiyle gerçekleştiğini savunur. İslam felsefesindeki “Cebriyye” ekolü yada Hristiyanlıktaki “Lütuf” tartışmaları bu başlık altında incelenir. Burada nedensellik, fizyolojik yasalardan ziyade tanrısal iradeye bağlanır.

Özgür İrade ve Determinizm Çatışması

Eğer determinizm doğruysa, “özgür irade” bir illüzyon mudur? Bu sual, felsefenin en büyük çıkmazlarından biridir. Bu aşamada üç ana duruştan bahsedebiliriz:

• Sert Determinizm (Hard Determinism): Determinizm doğrudur, dolayısıyla özgür irade imkansızdır. İnsan, karmaşık bir biyolojik makinedir.
• Libertaryanizm: İnsan iradesi, fizyolojik nedensellik zincirinin dışına çıkabilme gücüne haizdir. Evren her ne kadar belirlenmiş olsa da, insanoğlunun “seçme” kapasitesi bu belirlenimin dışındadır.
• Bağdaşabilirlik (Compatibilism): Kim bilir en garip yaklaşım budur. Hem determinizmin hem de özgür iradenin bir arada var olabileceğini savunur. Özgürlük, “başka türlü davranabilmek” değil, “zorlama olmadan kendi isteklerine gore davranabilmektir.” Eğer bir eylemi kendi arzularınızla yaptıysanız, o fiil belirlenmiş olsa bile siz özgürsünüzdür.

Kuantum Fiziği ve Determinizmin Sarsılması

20.yüzyıla kadar determinizm, bilim dünyasının sarsılmaz kalesiydi. Sadece Werner Heisenberg’in “Belirsizlik İlkesi” ile bu kale çatlamaya başladı. Atom altı seviyede parçacıkların hem konumunun hem de hızının aynı anda tam olarak bilinememesi, evrenin en temelinde bir “rastlantısallık” yada “olasılık” bulunduğunu gösterdi.

Bu durum, determinizmin sonu mu? Birçok fizikçiye gore kuantum belirsizliği, Laplaceçı mutlak determinizmi çürütmüştür. Sadece bazı düşünürler, atom altındaki bu belirsizliğin makro dünyadaki (insan kararları benzer biçimde) determinizmi etkilemediğini, evrenin hala büyük ölçekte belirlenimci çalıştığını savunmaya devam eder.

Determinizm ve Etik Mesuliyet

Determinizm tartışmasının en somut yansıması hukuk ve etik alanındadır. Eğer bir katil, genetiği, yetiştirilme seçimi ve o anki çevresel koşulları sebebiyle o suçu işlemeye “zorunlu” kalmışsa, onu cezalandırmak ne kadar adildir?

• Determinist Bakış: Ceza, bir “öc alma” değil, toplumu koruma ve bireyi ıslah etme aracı olmalıdır.
• Geleneksel Bakış: İnsan özgürdür, dolayısıyla suçunun sorumluluğunu taşımalıdır.

Bu aşamada determinizm, bizi daha empatik fakat daha karmaşık bir hakkaniyet anlayışına iter. Bir insanı suçlarken, onu o noktaya getiren “nedensellik zinciri”ni göz ardı etmek, felsefi olarak noksan bir yaklaşım olabilir.

Netice: Kaosun Ardındaki Görünmez Bağlar

Felsefede determinizm, bizlere evrenin darmadağınık bir yığın olmadığını, aksine derin bir mantık ve nedensellik üstüne kurulu bulunduğunu hatırlatır. Bir ihtimal her seçimimiz atomik düzeyde belirlenmiştir, kim bilir kuantumun o dar aralığından sızan gerçek bir özgürlüğe sahibiz. Sadece kati olan şudur: Yaşamımızı şekillendiren sebepleri anlamaya çalışmak, insanoğlunun kendi varoluşuna duyduğu en derin saygının bir ifadesidir.

Determinizm, bizi “niçin?” diye sormaya zorlar. Bu sual, bilimin de felsefenin de motorudur. Kararlarımız ne kadar belirlenmiş olursa olsun, bu mekanizmayı anlama çabası bizi “makine” olmaktan çıkarıp “düşünen özne” seviyesine taşır.

Sık Sorulan Sorular

1. Determinizm ile Kadercilik (Fatalizm) arasındaki fark nedir? Kadercilik, sonucun ne olursa olsun değişmeyeceğini savunur (mesela; öleceğin gün bellidir, ne yaparsan yap değişmez). Determinizm ise sonucun nedenlere bağlı bulunduğunu söyler. Eğer sebepleri değişiklik yapma gücünüz olsaydı (ki determinizme gore nedenler de bundan önceki nedenlere bağlıdır), netice da değişirdi. Determinizm tabiat yasalarına, kadercilik ise metafiziksel bir kadere dayanır.
2. Kuantum fiziği determinizmi tamamen çürüttü mü? Tam olarak değil. Kuantum fiziği, atom altı düzeyde “mikro-determinizmi” sarsmıştır. Sadece makro düzeyde (gezegenlerin hareketi, bir topun düşüşü vb.) deterministik yasalar hala kusursuz iş yapmaktadır. Einstein benzer biçimde bazı bilim adamları “Tanrı zar atmaz” diyerek determinizmi savunmaya devam etmişlerse de, günümüzde bilim dünyası daha oldukça olasılıksal bir evren modeline yakındır.
3. Spinoza’ya gore özgür irade niçin bir yanılsamadır? Spinoza, insanların eylemlerini arzuladıkları için kendilerini özgür sandıklarını, oysa o arzuyu doğuran sebepleri (açlık, hormonlar, geçmiş travmalar, eğitim) bilmediklerini söyler. Ona gore özgürlük, “nedensiz hareket etmek” değil, bizi etkileyen sebeplerin bilgisine haiz olarak onlarla uyum içinde yaşamaktır.
4. Determinizm her şeyin tahmin edilebileceği anlamına mı gelir? Kuramsal olarak evet, sadece ergonomik olarak hayır. “Kaos Teorisi” bizlere oldukça minik başlangıç koşullarının devasa farklar yarattığını (Kelebek Tesiri) gösterir. Bu yüzden evren deterministik olsa bile, bizim sınırı olan insan aklımızla ve teknolojik kapasitemizle her şeyi evvelinde tahmin etmemiz imkansızdır.
5. Bir ateist yada maddeci kesinlikle determinist mi olmalıdır? Çoğu zaman maddeci felsefeler determinizme yakındır şu sebeple evreni bir tek fizyolojik maddeden ibaret görürler. Sadece günümüzde birçok maddeci düşünür, kuantum fiziği ve karmaşıklık teorilerini temel alarak “belirlenimsiz” (indeterminist) yada “zayıf determinist” modelleri savunabilmektedir.