Geniş Zaman – Türk Dili ve Edebiyatı

Geniş vakit; bir işin, oluşun yada hareketin yalnızca belirli aniden değil; çoğu zaman, devamlı, alışkanlık hâlinde yada ara sıra gerçekleştiğini bildiren haber kipidir.

Geniş vakit ek olarak genel doğruları, tabiat vakalarını, alışkanlıkları, kişilerin devamlı özelliklerini, atasözlerini ve bazı durumlarda gelecekte yapılması kabul edilen işleri anlatmak için de kullanılır.

Örnek:

• Her sabah erken kalkarım.
• Dünya Güneş’in çevresinde döner.
• Babam akşamları kitap okur.
• İnsan sevdiğini kolay kolay unutmaz.
• Yarın seni ne olursa olsun ararım.

Bu örneklerde geniş vakit yalnızca “şu an” gerçekleşen bir eylemi değil; alışkanlık, genel geçerlik, süreklilik yada geleceğe yönelik bir anlamı ifade etmektedir.

Geniş Süre Kipinin Ekleri

Geniş dönemin ekleri şunlardır:

• -r, -ar, -er, -ır, -ir, -ur, -ür

Hangi ekin kullanılacağı fiilin meşhur yada ünsüzle bitmesine, hece sayısına ve bazı fiillerde hususi kullanıma göre değişiklik gösterir.

Geniş Süre Eki Iyi mi Belirlenir?

Geniş vakit ekinin hangi biçiminin kullanılacağını belirlerken fiilin son sesine ve hece sayısına dikkat edilir.

Ünlüyle Biten Fiillerde -r Eki Kullanılır

Eylem kökü yada gövdesi bir ünlüyle bitiyorsa geniş vakit eki çoğu zaman -r olur.

• oku + r → okur
• bekle + r → bekler
• başla + r → adım atar
• anla + r → anlamış olur
• dinle + r → dinler
• ara + r → arar

Örnek cümleler:

• Ali her akşam kitap okur.
• Annem beni okul çıkışında bekler.
• Dersimiz saat dokuzda adım atar.

Ünsüzle Biten Tek Heceli Fiillerde Çoğu zaman -ar / -er Kullanılır

Ünsüzle biten tek heceli fiiller çoğunlukla -ar / -er geniş vakit ekini alır.

• yaz + ar → yazar
• bak + ar → bakar
• sev + er → sever
• aç + ar → açar
• kaç + ar → kaçar
• kes + er → keser
• iç + er → içer
• gül + er → güler

Örnek:

• Öğretmen tahtaya güzel yazar.
• Çocuk annesini fazlaca sever.
• Babam sabahları çay içer.

Ünsüzle Biten Oldukça Heceli Fiillerde -ır / -ir / -ur / -ür Kullanılır

Ünsüzle biten fazlaca heceli fiillerde geniş vakit eki büyük meşhur uyumuna gore -ır, -ir, -ur, -ür biçimlerinden birini alır.

• çalış + ır → çalışır
• sevin + ir → sevinir
• konuş + ur → konuşur
• düşün + ür → düşünür
• araştır + ır → araştırır

Örnek:

• Babam hafta içi fazlaca çalışır.
• Ayşe güzel haber alınca fazlaca sevinir.
• Öğretmen öğrencileriyle sık sık konuşur.
• İnsan karar vermeden ilkin düşünür.

Geniş Zamanda Tek Heceli İstisna Fiiller

Ünsüzle biten tek heceli fiillerin bir çok -ar / -er ekini alsa da bazı fiiller bu kurala uymaz. Bu fiiller geniş zamanda -ır, -ir, -ur, -ür eklerinden uygun olanı alır.

Bu kural dışı fiiller şunlardır:

• al-, bil-, bul-, dur-, gel-, gör-, kal-, ol-, öl-, san-, var-, ver-, vur-

Dikkat: Mesela “gel-” fiili tek hecelidir sadece geler değil, gelir; “gör-” fiili görer değil, görür biçiminde çekimlenir.

Geniş Dönemin Yapısı

Geniş zaman içinde çekimlenen pozitif yönde bir fiilin temel yapısı şöyledir:

• Eylem kökü yada gövdesi + geniş vakit eki + şahıs eki

Örnek:

gel + ir + im → gelirim

• gel- → eylem kökü
• -ir → geniş vakit eki
• -im → birinci tekil şahıs eki

Geniş Dönemin Kişilere Bakılırsa Çekimi

Gelmek fiilinin geniş zamandaki pozitif yönde çekimi şöyledir:

Cümle İçinde Örnekler

• Ben okula çoğu zaman yürüyerek gelirim.
• Sen buraya her yaz gelirsin.
• O işe daima erken gelir.
• Biz hafta sonları buraya geliriz.
• Siz toplantılara zamanında gelirsiniz.
• Onlar bizi sık sık ziyarete gelirler.

Geniş Dönemin Pozitif Çekimi

Pozitif çekimde fiilin kök yada gövdesine uygun geniş vakit eki ve peşinden şahıs eki getirilir.

Eylem + geniş vakit eki + şahıs eki

Yazmak Fiilinin Pozitif Çekimi

Pozitif Cümle Örnekleri

• Her akşam otuz dakika kitap okurum.
• Babam kahvaltıda çay içer.
• Ayşe boş zamanlarında fotoğraf yapar.
• Biz hafta sonları yürüyüşe çıkarız.
• Çocuklar teneffüste bahçede oynarlar.

Geniş Dönemin Olumsuzu

Geniş dönemin olumsuzunda genel olarak -maz / -mez biçimleri kullanılır.

Örnek:

• gelir → gelmez
• yazar → yazmaz
• okur → okumaz
• güler → gülmez

Sadece birinci tekil şahıs ve birinci çoğul şahıs çekimlerinde “z” sesi görülmez.

Gelmek Fiilinin Negatif Çekimi

Dikkat:

• “Ben gelmezim” yada “Biz gelmeziz” biçimleri yanlıştır.

Doğru kullanımlar:

• Ben gelmem.
• Biz gelmeyiz.

Negatif Cümle Örnekleri

• Ben kahve içmem.
• Ahmet geç saatlere kadar uyumaz.
• O hiç kimseye kolay kolay kızmaz.
• Biz hafta içi dışarı çıkmayız.
• Onlar bu yoldan gitmezler.

Geniş Dönemin Sual Biçimi

Geniş dönemin sual biçimi mı, mi, mu, mü sual edatıyla yapılır.

Sual edatı ayrı yazılır. Şahıs ekleri ise sual edatına eklenmiş olur.

Gelmek Fiilinin Sual Çekimi

Sual Cümlesi Örnekleri

• Her gün kitap okur musun?
• Ahmet buraya sık sık gelir mi?
• Hafta sonları erken kalkar mısınız?
• Bu otobüs kent merkezinden geçer mi?
• Çocuklar burada oynarlar mı?

Geniş Dönemin Negatif Sual Biçimi

Geniş dönemin negatif sual biçiminde -maz / -mez ile sual edatı beraber kullanılır.

Negatif Sual Cümlesi Örnekleri

• Sen sabahları kahvaltı yapmaz mısın?
• Ahmet hafta sonları buraya gelmez mi?
• Siz akşamları tv izlemez misiniz?
• Biz gerektiğinde arkadaşımıza yardım etmez miyiz?

Geniş Süre Hangi Durumlarda Kullanılır?

Geniş dönemin kullanım alanı oldukça geniştir. Yalnızca devamlı meydana getirilen işleri değil, değişik anlam özelliklerini de ifade edebilir.

1. Alışkanlık Hâline Gelmiş İşleri Anlatır

Tertipli yada alışkanlık hâlinde meydana getirilen işler geniş zaman içinde anlatılabilir.

• Her sabah saat yedide kalkarım.
• Babam kahvaltıdan sonrasında gazete okur.
• Hafta sonları dostlarımla futbol oynarım.

2. Devamlı yada Tekrarlanan İşleri Anlatır

Belirli aralıklarla tekrarlanan eylemlerde geniş vakit kullanılabilir.

• Otobüs buradan her otuz dakikada bir geçer.
• Bu mağaza pazar günleri erken kapanır.
• Dedem bizi sık sık arar.

3. Genel Geçer Doğruları Bildirir

Zamandan bağımsız olarak doğru kabul edilen bilgiler geniş zaman içinde anlatılır.

• Dünya Güneş’in çevresinde döner.
• Su, deniz seviyesinde 100 °C’de kaynar.
• Bitkiler ışığa doğru yönelir.

4. Kişilerin Devamlı Özelliklerini ve Davranışlarını Anlatır

Bir kişinin karakteristik yada devamlı davranışları geniş zaman içinde ifade edilebilir.

• Ali fazlaca güzel konuşur.
• Ayşe her insana yardım eder.
• Dedem hiçbir vakit verdiği sözden dönmez.

5. Atasözleri ve Özlü Sözlerde Kullanılır

Atasözleri genel geçer yargılar bildirdiği için geniş vakit kipinden sıkça yararlanılır.

• Damlaya damlaya göl olur.
• İşleyen demir ışıldar.
• Gülü seven dikenine katlanır.
• Ne ekersen onu biçersin.
• Sakla samanı, gelir zamanı.

6. Gelecekte Yapılacak İşleri Bildirebilir

Geniş vakit bazı cümlelerde gelecek vakit anlamıyla kullanılabilir.

• Yarın seni ararım.
• Akşam sana uğrarım.
• Merak etme, ben bu işi hallederim.
• Haftaya beraber gideriz.

Bu cümlelerde fiiller geniş vakit eki almasına karşın anlam bakımından gelecekte gerçekleşecek bir işi anlatmaktadır.

7. Rica ve Nezaket Bildirebilir

Bilhassa sual biçimindeki geniş vakit, birinden nazikçe bir şey istemek için kullanılabilir.

• Pencereyi açar mısınız?
• Bana yardım eder misiniz?
• Birazcık bekler misin?
• Tuzu uzatır mısınız?

Bu örneklerde şekil bakımından sual olmasına karşın aslolan amaç çoğunlukla data almak değil, rica yada istekte bulunmaktır.

8. Olasılık ve Tahmin Anlamı Bildirebilir

Geniş vakit bazı cümlelerde bir olayın gerçekleşme ihtimalini yada konuşanın tahminini ifade edebilir.

• Bu seyahat ortalama üç saat sürer.
• Şimdi çıksak akşama oraya varırız.
• Bu kadar yiyecek her insana yeter.

Geniş Süre Yalnızca Şimdiki Zamanı mı Anlatır?

Hayır. “Geniş vakit” adı, bu kipin yalnızca içinde bulunduğumuz zamanı anlatmadığını gösterir.

Geniş vakit;

• geçmişten bugüne devam eden alışkanlıkları,
• şu anda geçerli olan durumları,
• gelecekte de gerçekleşmesi beklenen davranışları,
• zamandan bağımsız genel doğruları

anlatabilir.

Örnek:

• Ben sabahları çay içerim.

Bu cümle yalnızca bugün sabah çay içildiğini anlatmaz. Konuşanın genel bir alışkanlığını ifade eder.

Geniş Süre ile Şimdiki Süre Arasındaki Fark

Geniş vakit ile şimdiki vakit ara sıra birbirine karıştırılabilir. Sadece bu iki kip içinde mühim bir anlam farkı vardır.

Örneklerle Karşılaştırma

Her akşam yürüyüş yaparım.

Bu cümlede yürüyüş yapmak bir alışkanlık olduğundan geniş vakit kullanılmıştır.

Şimdi yürüyüş yapıyorum.

Bu cümlede ise fiil konuşma anında devam etmiş olduğu için şimdiki vakit kullanılmıştır.

Geniş Süre ile Gelecek Süre Arasındaki Fark

Geniş vakit kimi zaman gelecek vakit anlamıyla kullanılabilir. Sadece fiilin almış olduğu ek değişmez.

Yarın seni ararım.

“Ararım” sözcüğü şekil bakımından geniş vakit, anlam bakımından ise geleceğe yönelik bir eylemdir.

Yarın seni arayacağım.

Bu cümlede ise eylem direkt gelecek vakit eki (-acak/-ecek) almıştır.

Bu yüzden kip belirlenirken yalnızca cümlenin anlamına değil, fiilin almış olduğu eke de dikkat edilmelidir.

Geniş Süre Eki ile Ödat-Eylem Eki Karıştırılmamalıdır

-r, -ar, -er biçimleri hem geniş vakit çekiminde hem de bazı sıfat-fiil yapılarında görülebilir. Bu yüzden ekin görevini belirlerken sözcüğün cümlede iyi mi kullanıldığına dikkat edilmelidir.

-r / -ar / -er Geniş Süre Eki Olduğunda

• Çocuk her gün kitap okur.

Bu cümlede okur sözcüğü cümlenin yüklemidir ve bir alışkanlığı bildirmektedir.

oku + r → okur

Buradaki -r, geniş vakit kip ekidir.

-r / -ar / -er Ödat-Eylem Eki Olduğunda

Bu cümlede akar sözcüğü “su” adını nitelemektedir.

Iyi mi su? → akar su

Bu yüzden “akar” sözcüğündeki -ar burada geniş vakit kip eki değil, sıfat-fiil eki olarak değerlendirilir.

Karşılaştırmalı Örnek

Mühim: Bir kelimede geniş vakit ekine benzeyen bir ek bulunması, onun ne olursa olsun çekimli fiil olduğu anlamına gelmez. Sözcüğün yargı bildirip bildirmediğine ve cümledeki görevine bakılmalıdır.

Cümlede Geniş Süre Iyi mi Bulunur?

Bir fiilin geniş zaman içinde çekimlenip çekimlenmediğini belirlemek için şu adımlar izlenebilir:

1. Cümledeki çekimli eylem bulunur.
2. Fiilin kök yada gövdesi belirlenir.
3. Fiilde -r, -ar, -er, -ır, -ir, -ur, -ür eklerinden biri aranır.
4. Fiilin genel, devamlı, tekrarlanan yada alışkanlık hâlindeki bir işi bildirip bildirmediğine bakılır.
5. Var ise şahıs eki ek olarak belirlenir.

Örnek Çözümleme

• Babam her sabah gazete okur.

oku + r → okur

• oku- → eylem kökü
• -r → geniş vakit eki
• Üçüncü tekil şahıs → ek olarak görünen şahıs eki yoktur.

Dolayısıyla “okur” fiili geniş zaman içinde çekimlenmiştir.

Bir Başka Örnek

Ben her yaz köye giderim.

git + er + im → giderim

• git- → eylem kökü
• -er → geniş vakit eki
• -im → birinci tekil şahıs eki

“Giderim” fiili geniş zaman içinde çekimlenmiş ve alışkanlık hâlinde meydana getirilen bir işi bildirmiştir.

Geniş Süre Örnekleri

• Her sabah erken uyanırım.
• Babam işe otobüsle gider.
• Ayşe fazlaca güzel şiir yazar.
• Çocuklar okul çıkışında parkta oynarlar.
• Kardeşim süt sevmez.
• Güneş doğudan doğar.
• Bu otobüs kent merkezinden geçer.
• Her hafta sonu ailemi ararım.
• Dedem akşamları erken uyur.
• Annem sabahları kahve içer.
• Biz yazları denize gideriz.
• Ali verdiği sözü meblağ.
• Bu mağaza saat dokuzda açılır.
• İnsan zaman içinde birçok şeyi öğrenir.
• Yarın sana ne olursa olsun uğrarım.

Geniş Dönemin Özellikleri

• Bir haber kipidir.
• Ekleri -r, -ar, -er, -ır, -ir, -ur, -ürdür.
• Alışkanlık hâlindeki işleri anlatabilir.
• Devamlı yada tekrarlanan eylemleri bildirebilir.
• Genel geçer doğruları ifade edebilir.
• Kişilerin devamlı özelliklerini ve davranışlarını anlatabilir.
• Atasözleri ve özlü sözlerde sıkça kullanılır.
• Geleceğe yönelik anlam taşıyabilir.
• Rica ve nezaket anlamı bildirebilir.
• Negatif biçiminde çoğu zaman -maz / -mez kullanılır.
• Birinci tekil ve birinci çoğul kişinin negatif çekiminde “z” bulunmaz: gelmem, gelmeyiz.

Özetlemek gerekirse Geniş Süre

Örnek:

gel + ir + im → gelirim

• gel- → eylem kökü
• -ir → geniş vakit eki
• -im → birinci tekil şahıs eki

Geniş Süre ile İlgili Örnek Cümleler

Aşağıdaki cümlelerde koyu yazılmış fiiller geniş zaman içinde çekimlenmiştir:

1. Her sabah erken kalkarım.
2. Babam işe yürüyerek gider.
3. Ayşe fazlaca güzel fotoğraf yapar.
4. Kardeşim sebze sevmez.
5. Biz hafta sonları ailemizi ziyaret ederiz.
6. Bu otobüs okulun önünden geçer.
7. Güneş doğudan doğar.
8. Çocuklar teneffüste bahçede oynarlar.
9. Dedem her akşam kitap okur.
10. Yarın sana ne olursa olsun uğrarım.