Gereklilik Kipi Nedir? Ekleri, Çekimi ve Örnekleri

Gereklilik kipi; fiilde bildirilen işin, oluşun yada hareketin yapılması icap ettiğini, lüzumlu yada mecburi bulunduğunu bildiren dilek kipidir.

Gereklilik kipi yalnızca kati bir zorunluluk bildirmez. Cümlenin anlamına bakılırsa nasihat, tavsiye, gereklilik, zorunluluk, beklenti ve kimi zaman olasılık yada tahmin anlamı da taşıyabilir.

Gereklilik kipinin temel ekleri -malı / -melidir.

Örnek:

• Imtihanı kazanmak için tertipli çalışmalısın.
• Sıhhatli olmak için dengeli beslenmeliyiz.
• Ödevlerini zamanında bitirmelisin.
• Bu problemi beraber çözmeliyiz.

Bu cümlelerde bildirilen eylemlerin yapılmasının lüzumlu, uygun yada mecburi olduğu anlatılmaktadır.

Gereklilik Kipinin Ekleri

Gereklilik kipinin ekleri:

Ek, fiilin son ünlüsüne bakılırsa büyük meşhur uyumuna uygun halde kullanılır.

Örnekler

• yaz + malı → yazmalı
• bak + malı → bakmalı
• oku + malı → okumalı
• gel + meli → gelmeli
• bil + meli → bilmeli
• gör + meli → görmeli

Gereklilik Kipinin Yapısı

Gereklilik kipiyle çekimlenen bir fiilin temel yapısı şöyledir:

• Eylem kökü yada gövdesi + gereklilik kipi eki + şahıs eki

Örnek:

gel + meli + yim → gelmeliyim

• gel- → eylem kökü
• -meli → gereklilik kipi eki
• -y-im → birinci tekil şahıs eki

Gereklilik eki ünlüyle bittiği için ünlüyle başlamış olan bazı şahıs eklerinden ilkin -y- destek ünsüzü kullanılır:

• gelmeli + im → gelmeliyim
• gelmeli + iz → gelmeliyiz

Gereklilik Kipinin Kişilere Bakılırsa Çekimi

Gelmek fiilinin gereklilik kipindeki pozitif yönde çekimi şöyledir:

Cümle İçinde Örnekler

• Ben artık eve gitmeliyim.
• Sen daha dikkatli olmalısın.
• O bu mevzuyu öğretmenine sormalı.
• Biz birbirimize yardım etmeliyiz.
• Siz trafik kurallarına uymalısınız.
• Onlar ödevlerini zamanında bitirmeliler.

Gereklilik Kipinin Pozitif Çekimi

Pozitif çekimde fiilin kök yada gövdesine -malı/-meli gereklilik eki ve peşinden uygun şahıs eki getirilir.

• Eylem + -malı/-meli + şahıs eki

Yazmak Fiilinin Pozitif Çekimi

Pozitif Cümle Örnekleri

• Sınavdan ilkin mevzuları yeniden etmelisin.
• Bu işi bugün bitirmeliyiz.
• Çocuklar tertipli kitap okumalılar.
• İnsan verdiği sözü tutmalı.
• Sıhhatli bir yaşam için tertipli spor yapmalıyız.

Gereklilik Kipinin Olumsuzu

Gereklilik kipinin olumsuzu yapılırken fiile ilkin -ma / -me olumsuzluk eki, peşinden -malı/-meli gereklilik eki ve şahıs eki getirilir.

• Eylem + -ma/-me + -malı/-meli + şahıs eki

Örnek:

gel + me + meli + y-im → gelmemeliyim

Burada ilk -me olumsuzluk eki, -meli ise gereklilik kipi ekidir.

Gelmek Fiilinin Negatif Çekimi

Negatif Cümle Örnekleri

• İnsanlara karşı kaba davranmamalıyız.
• Çocuklar burada oynamamalılar.
• Bu mühim ayrıntıyı unutmamalıyım.
• Siz bu kuralları ihlal etmemelisiniz.

Gereklilik Kipinin Sual Biçimi

Gereklilik kipinin sual biçimi mı, mi, mu, mü sual edatıyla yapılır.

Sual edatı kendisinden önceki sözcükten ayrı yazılır.

Gelmek Fiilinin Sual Çekimi

Sual Cümlesi Örnekleri

• Ben yarın erken gelmeli miyim?
• Ahmet doktora gitmeli mi?
• Biz derhal yola çıkmalı mıyız?
• Biz bu formu doldurmalı mıyız?

Gereklilik Kipinin Negatif Sual Biçimi

Gereklilik kipinde olumsuzluk ve sual anlamı beraber de kullanılabilir.

Negatif Sual Cümlesi Örnekleri

• Seni düşünmemeli miyim?
• O bu mevzuda daha çok konuşmamalı mı?

Gereklilik Kipi Hangi Durumlarda Kullanılır?

Gereklilik kipi yalnızca kati zorunluluk bildirmek için kullanılmaz. Cümlenin bağlamına bakılırsa değişik anlam özellikleri kazanabilir.

1. Gereklilik Bildirir

Bir işin yapılmasının lüzumlu bulunduğunu bildirir.

• Başarı göstermiş olmak için tertipli çalışmalısın.
• Bu işi bugün bitirmeliyiz.
• Çocuklar kitap okuma alışkanlığı kazanmalılar.

2. Zorunluluk Bildirir

Bazı durumlarda yapılması kaçınılmaz yada mecburi olan eylemleri ifade eder.

• Araçta güvenlik kemeri takmalısınız.
• Sınava girebilmek için kimliğinizi yanınızda bulundurmalısınız.
• Bu işlemi tamamlamak için formu imzalamalısınız.

3. Nasihat ve Tavsiye Bildirir

Gereklilik kipi, birine yapılması yararlı yada uygun görülen bir davranışı önermek için kullanılabilir.

• Daha çok kitap okumalısın.
• Birazcık dinlenmelisin.
• Sağlığın için tertipli yürüyüş yapmalısın.
• Bu mevzuda öğretmeninle konuşmalısın.

Bu cümlelerde kati bir emirden fazlaca nasihat ve tavsiye anlamı vardır.

4. Etik yada Toplumsal Gereklilik Bildirebilir

• İnsan verdiği sözü tutmalı.
• Büyüklere saygılı olmalıyız.
• Doğayı korumalıyız.
• İhtiyacı olan insanlara yardım etmeliyiz.

5. Olasılık, Tahmin, Beklenti Bildirebilir

Bilhassa “olmalı” yapısı, konuşanın eldeki bilgilerden hareketle yapmış olduğu kuvvetli bir tahmini bildirebilir.

• Işıklar yanıyor; evde biri olmalı.
• Kapı kilitli olduğuna bakılırsa dışarı çıkmış olmalılar.
• Saat geç oldu; toplantı bitmiş olmalı.
• Otobüs birazdan burada olmalı.
• Ahmet şimdi okuldan çıkmış olmalı.
• Bu saatte hepimiz evine varmış olmalı.

Burada “-malı/-meli” eki bir işi yapma zorunluluğundan fazlaca olasılık ve çıkarım anlamı taşımaktadır.

Gereklilik Kipinin Birleşik Çekimleri

Gereklilik kipi, ek fiilin değişik biçimleriyle birleşerek birleşik çekimli fiiller oluşturabilir.

Gereklilik Kipinin Hikâyesi

gel + meli + idi → gelmeliydi

Ahmet buraya daha erken gelmeliydi.

Bu yapı geçmişte yapılması lüzumlu olduğu hâlde yapılmış yada yapılmamış bir durumu ifade edebilir.

Gereklilik Kipinin Rivayeti

gel + meli + imiş → gelmeliymiş

Ahmet yarın buraya gelmeliymiş.

Burada gereklilik bilgisi başkasından öğrenilmiş yada aktarılmıştır.

Gereklilik Kipinin Şartı

gel + me + li i-se → gelmeliyse

O buraya gelmeliyse açık açık açıklayın.

Bu örnekler rahat gereklilik çekimi değil, gereklilik kipinin birleşik çekimleridir.

Karşılaştırma

Cümlede Gereklilik Kipi Iyi mi Bulunur?

Bir fiilin gereklilik kipiyle çekimlenip çekimlenmediğini belirlemek için şu adımlar izlenebilir:

1. Cümledeki çekimli eylem bulunur.
2. Fiilin kök yada gövdesi belirlenir.
3. Fiilde -malı/-meli eki aranır.
4. Var ise şahıs eki belirlenir.
5. Ekin peşinden -dı, -mış, -sa şeklinde ek eylem biçimlerinin gelip gelmediğine bakılır.
6. Cümlede gereklilik, zorunluluk, nasihat, tavsiye yada tahmin anlamı olup olmadığı değerlendirilir.

Örnek Çözümleme

Sen daha dikkatli çalışmalısın.

çalış + malı + sın → çalışmalısın

• çalış- → eylem gövdesi
• -malı → gereklilik kipi eki
• -sın → ikinci tekil şahıs eki

Eylem, yapılması lüzumlu görülen bir işi bildirdiği için gereklilik kipiyle çekimlenmiştir.

Bir Başka Örnek

Biz doğayı korumalıyız.

koru + malı + yız → korumalıyız

• koru- → eylem kökü
• -malı → gereklilik kipi eki
• -yız → birinci çoğul şahıs eki

Gereklilik Kipi Örnekleri

• Her gün tertipli olarak ders çalışmalısın.
• İnsan sağlığına dikkat etmeli.
• Bu işi bugün bitirmeliyiz.
• Trafik kurallarına uymalısınız.
• Çocuklar büyüklerine saygılı olmalılar.
• Daha dikkatli konuşmalısın.
• Organik kaynakları bilgili kullanmalıyız.
• Sen birazcık dinlenmelisin.
• Öğrenciler ödevlerini zamanında yapmalılar.
• Bu mevzuda öğretmenine danışmalısın.
• İnsan verdiği sözü tutmalı.
• Bu mühim bilgiyi unutmamalıyız.
• Sınavdan ilkin iyi uyumalısın.
• Artık eve gitmeliyim.
• Bu probleminin başka bir çözümü olmalı.

Gereklilik Kipinin Özellikleri

• Bir arzu (tasarlama) kipidir.
• Ekleri -malı / -melidir.
• Gereklilik ve zorunluluk bildirebilir.
• Nasihat ve tavsiye anlamı taşıyabilir.
• Etik yada toplumsal gereklilik ifade edebilir.
• Bağlama bakılırsa beklenti, olasılık ve kuvvetli tahmin bildirebilir.
• Olumsuzu -ma/-me olumsuzluk ekiyle yapılır.
• Sual biçimi mı / mi / mu / mü sual edatıyla kurulur.
• Gereklilik anlamı “gerek, lazım, zorunda” şeklinde başka yapılarla da verilebilir; sadece bunların hepsi gereklilik kipi değildir.
• gelmeliydi, gelmeliymiş, gelmeliyse şeklinde yapılar gereklilik kipinin birleşik çekimleridir.

Özetlemek gerekirse Gereklilik Kipi

Ek olarak bakınız: