İyelik zamiri, bir varlığın kime yada neye ilişkin bulunduğunu şahıs anlamıyla bildiren ve sözcüğe eklenen iyelik eklerinin, tamlayan durumundaki şahıs zamirinin yerini tutmasıyla ortaya çıkan zamir türüdür. Aslına bakarsak İyelik ekinin ta kendisidir.
Başka bir ifadeyle benim, senin, onun, bizim, sizin, onların şeklinde şahıs zamirleri söylenmediğinde, bu kişileri karşılayan -m, -n, -ı/-i/-u/-ü, -mız/-miz/-muz/-müz, -nız/-niz/-nuz/-nüz, -ları/-leri ekleri iyelik zamiri görevinde kullanılabilir.
Mesela:
- Benim kitabım masada. → Kitabım masada.
- Senin defterin kaybolmuş. → Defterin kaybolmuş.
- Onun çantası sınıfta kaldı. → Çantası sınıfta kaldı.
- Bizim evimiz okula yakın. → Evimiz okula yakın.
- Sizin öğretmeniniz bugün gelmedi. → Öğretmeniniz bugün gelmedi.
- Onların bahçeleri oldukça büyük. → Bahçeleri oldukça büyük.
Bu örneklerde tamlayan durumundaki benim, senin, onun, bizim, sizin, onların sözcükleri cümleden çıkarılmış olmasına karşın sözcüklerin sonundaki iyelik ekleri, varlığın hangi kişiye ilişkin bulunduğunu göstermeye devam etmektedir.
İyelik Zamiri ile İyelik Eki Arasındaki İlişki
İyelik zamiri mevzusu, iyelik eklerinden bağımsız düşünülemez.
İyelik ekleri, isimlere gelmiş olarak o varlığın kime yada neye ilişkin bulunduğunu bildiren çekim ekleridir:
- kalemim
- kalemin
- kalemi
- kalemimiz
- kaleminiz
- kalemleri
Bu sözcüklerin başına ilgili şahıs zamirlerini getirdiğimizde aitlik ilişkisi açıkça görülür:
- benim kalemim
- senin kalemin
- onun kalemi
- bizim kalemimiz
- sizin kaleminiz
- onların kalemleri
Sadece tamlayan durumundaki şahıs zamiri kullanılmazsa iyelik eki, hem de o kişinin anlamını da üstünde taşır:
Bu cümlede -im eki yalnızca aitlik bildirmez; hem de kalemin bana ilişkin bulunduğunu gösterir. Bu yüzden geleneksel dil bilgisi anlayışında bu tür ekler iyelik zamiri olarak da adlandırılır.
Özetlemek gerekirse:
benim kalemim → kalemim
“Benim” sözcüğü düşmesine karşın -im eki “benim” anlamını karşılamaktadır.
Bazı dil bilgisi kaynaklarında ise iyelik zamiri ayrı bir zamir çeşidi olarak değerlendirilmez ve bunlar direkt iyelik ekleri başlığı altında incelenir. Bu yüzden “iyelik zamiri” ile “iyelik eki” kavramlarının birbiriyle fazlaca yakın ilişkili olduğu unutulmamalıdır.
İyelik Zamiri Ekleri Nedir?
Türkçede altı kişiye nazaran kullanılan iyelik ekleri vardır.
| Şahıs | İyelik Zamiri / İyelik Eki | Örnek | Açılımı |
|---|---|---|---|
| 1. tekil şahıs | -(ı/i/u/ü)m, -m | kitabım | benim kitabım |
| 2. tekil şahıs | -(ı/i/u/ü)n, -n | kitabın | senin kitabın |
| 3. tekil şahıs | -(s)ı, -(s)i, -(s)u, -(s)ü | kitabı | onun kitabı |
| 1. çoğul şahıs | -(ı/i/u/ü)mız/miz/muz/müz | kitabımız | bizim kitabımız |
| 2. çoğul şahıs | -(ı/i/u/ü)nız/niz/nuz/nüz | kitabınız | sizin kitabınız |
| 3. çoğul şahıs | -ları, -leri | kitapları | onların kitapları |
Eklerin biçimi, sözcüğün son ünlüsüne ve meşhur ya da ünsüzle bitmesine nazaran değişebilir.
1. Tekil Şahıs İyelik Zamiri (Ben): -m / -(I)m
Bir varlığın konuşana, kısaca “ben” kişisine ilişkin bulunduğunu bildirir.
Ünsüzle biten sözcüklerde:
- kitap → kitabım
- göz → gözüm
- okul → okulum
- ev → evim
Ünlüyle biten sözcüklerde:
- otomobil → otomobilm
- anne → annem
- oda → odam
Örnek cümleler:
- Kitabım masanın üstünde duruyor.
- Kalemimi sınıfta unutmuşum.
- Annem birazdan gelecek.
- Evim okula oldukça yakın.
- Dostum beni dün aradı.
Bu sözcüklerin başına ‘benim’ zamiri getirildiğinde aitlik ilişkisi açıkça görülür:
- benim kitabım
- benim kalemim
- benim annem
- benim evim
- benim dostum
Dolayısıyla ekler 1. tekil kişiyi karşılamaktadır.
2. Tekil Şahıs İyelik Zamiri (Sen): -n / -(I)n
Bir varlığın dinleyene, kısaca “sen” kişisine ilişkin bulunduğunu bildirir.
- kitabın
- defterin
- okulun
- gözün
- otomobiln
- annen
Örnekler:
- Kitabın burada duruyor.
- Defterini bana verir misin?
- Çantanı sınıfta unutmuşsun.
- Evin buraya uzak mı?
- Öğretmenin bugün okula geldi mi?
Bu sözcüklerin başına senin zamiri getirilebilir:
- senin kitabın
- senin defterin
- senin çantan
- senin evin
- senin öğretmenin
3. Tekil Şahıs İyelik Zamiri ( O ): -(s)I
Bir varlığın “o” kişisine ilişkin bulunduğunu bildirir.
Ünsüzle biten sözcüklerde:
Ünlüyle biten sözcüklerde araya -s- destek ünsüzü girer:
- otomobilsı
- annesi
- kapısı
- penceresi
Örnekler:
- Kitabı masanın üzerindeydi.
- Evi denize bakıyor.
- Otomobili dün bozulmuş.
- Anası öğretmenmiş.
- Odası oldukça düzenliydi.
Bu örneklerde ilgili sözcüklerin önüne onun getirilebilir:
- onun kitabı
- onun evi
- onun otomobili
- onun anası
- onun odası
1. Çoğul Şahıs İyelik Zamiri (Biz): -(I)mIz
Bir varlığın “biz” kişisine ilişkin bulunduğunu bildirir.
- kitabımız
- evimiz
- okulumuz
- gözümüz
- otomobilmız
- annemiz
Örnekler:
- Okulumuz bu yıl tekrardan boyandı.
- Evimiz sahile oldukça yakın.
- Öğretmenimiz bizlere yeni bir kitap önerdi.
- Sınıfımız yarışmada birinci oldu.
- Otomobilimiz dün tamirden çıktı.
Bunların açılımı şöyledir:
- bizim okulumuz
- bizim evimiz
- bizim öğretmenimiz
- bizim sınıfımız
- bizim otomobilimiz
2. Çoğul Şahıs İyelik Zamiri (Siz): -(I)nIz
Bir varlığın “siz” kişisine ilişkin bulunduğunu bildirir.
- kitabınız
- eviniz
- okulunuz
- gözünüz
- otomobilnız
- anneniz
Örnekler:
- Kitabınız masada kalmış.
- Okulunuz ne vakit açılıyor?
- Eviniz buraya yakın mı?
- Öğretmeniniz hangi derse giriyor?
- Çantanız kapının yanında duruyor.
Bu sözcükler:
- sizin kitabınız
- sizin okulunuz
- sizin eviniz
- sizin öğretmeniniz
- sizin çantanız
biçiminde de kullanılabilir.
3. Çoğul Şahıs İyelik Zamiri (Onlar): -ları / -leri
Bir varlığın “onlar” kişisine ilişkin bulunduğunu bildirir.
- kitapları
- evleri
- okulları
- öğretmenleri
- otomobilları
Örnekler:
- Evleri şehrin dışındaymış.
- Öğretmenleri bugün toplantıya katıldı.
- Otomobilleri otoparkta duruyor.
- Bahçeleri oldukça geniş.
- Kitapları emek verme masasının üzerindeydi.
Bu sözcükler bağlama nazaran:
- onların evleri
- onların öğretmenleri
- onların otomobilleri
- onların bahçeleri
- onların kitapları
şeklinde açıklanabilir.
İyelik Zamiri Iyi mi Bulunur?
Bir sözcükte iyelik zamiri olup olmadığını anlamanın en kolay yollarından biri sözcüğün başına uygun bir şahıs zamiri getirmektir.
Mesela:
“Defterim” sözcüğünün başına:
getirilebilir.
Bu yüzden -im, 1. tekil şahıs iyelik ekidir ve tamlayan söylenmediğinde şahıs anlamını üstünde taşımış olduğu için iyelik zamiri olarak değerlendirilir.
Başka örnekler:
- Çantan → senin çantan
- Kalemi → onun kalemi
- Derslikımız → bizim sınıfımız
- Okulunuz → sizin okulunuz
- Evleri → onların evleri
Ergonomik yöntem
Bir sözcükte iyelik eki gördüğümüzde şu suali sorabiliriz:
“Kimin?”
- kitabım → kimin kitabı? → benim
- çantan → kimin çantası? → senin
- otomobili → kimin otomobili? → onun
- sınıfımız → kimin sınıfı? → bizim
- öğretmeniniz → kimin öğretmeni? → sizin
- evleri → kimin evi/evleri? → onların
Sözcük bu şekilde bir kişiye bağlanabiliyorsa iyelik anlamı vardır.
İyelik Zamiri ile Kişi Zamiri Arasındaki Fark
İyelik zamiri ile kişi zamirini birbirine karıştırmamak gerekir.
Kişi zamirleri şunlardır:
ben, sen, o, biz, siz, onlar
Mesela:
- Ben bugün okula gitmedim.
Buradaki ben sözcüğü direkt bir kişinin adının yerine geçmiş olduğu için kişi zamiridir.
cümlesinde ise -ım eki “benim” anlamını taşıyarak aitlik bildirmektedir.
Dolayısıyla:
- ben → kişi zamiri
- kitabım → iyelik eki / iyelik zamiri
- benim kitabım → “benim” kişi zamirinin ilgi eki almış biçimi, “-ım” ise iyelik ekidir.
“Benim, Senin, Onun” İyelik Zamiri midir?
Bu mevzu öğrencilerin sık yapmış olduğu yanlışlardan biridir.
Benim, senin, onun, bizim, sizin, onların sözcükleri direkt “iyelik zamiri” değildir. Bunlar kişi zamirlerinin ilgi (tamlayan) eki almış biçimleridir.
Mesela:
Benim kalemim kırıldı.
- ben → kişi zamiri
- benim → kişi zamiri + ilgi eki
- kalem-im → isim + 1. tekil şahıs iyelik eki
Tamlayan cümleden çıkarılırsa:
Kalemim kırıldı.
“-im” eki, “benim” anlamını da üstünde taşır.
İyelik Eki ile Belirtme Hâl Eki Iyi mi Ayırt Edilir?
Bilhassa -ı, -i, -u, -ü biçimindeki 3. tekil şahıs iyelik eki ile belirtme hâl eki birbirine fazlaca benzer.
Mesela:
- Okulu oldukça büyüktü.
Buradaki -u, aitlik bildirmektedir:
- (Onun) okulu oldukça büyüktü.
Bu yüzden iyelik ekidir.
sadece:
- Okulu üç yılda tamamlamış oldu.
cümlesindeki -u, “okul” sözcüğünü belirtili nesne yapmış olduğu için belirtme hâl ekidir.
Ayırmak için sözcüğün başına onun getirmek yararlı olabilir:
- onun okulu → anlamlı → iyelik eki
- “okulu tamamlamış oldu” → “neyi tamamlamış oldu?” → belirtme hâl eki
Bu yüzden ekler yalnızca biçimlerine bakılarak değil, cümledeki anlam ve görevleri dikkate alınarak değerlendirilmelidir.
İyelik Zamiri Örnekleri
Aşağıdaki cümlelerde koyu yazılan sözcüklerde iyelik zamiri görevinde kullanılan iyelik ekleri bulunmaktadır:
- Kitabımı dün okulda unutmuşum.
- Kalemin masanın altında kalmış.
- Babası birazdan buraya gelecekmiş.
- Evimiz geçen yıl boyandı.
- Öğretmeniniz sizi çağırıyor.
- Otomobilleri kapının önünde duruyordu.
- Defterimi bulamıyorum.
- Çantanı sınıftan almayı unutma.
- Odası oldukça düzenliydi.
- Bahçemiz baharda rengârenk çiçeklerle dolar.
- Sınıfınız yarışmaya katılacak mı?
- Köyleri dağın eteklerinde kurulmuş.
- Annem bugün erken geldi.
- Telefonun devamlı çalıyor.
- Penceresi tüm gün açık kalmış.
Cümle İçinde İyelik Zamirlerini Bulma
- “Defterimi masanın üstünde unuttum.”
Defter-im-i
- -im: 1. tekil şahıs iyelik eki
- -i: belirtme hâl eki
Sözcük, “benim defterim” biçiminde açılabildiği için -im eki aitlik bildirmektedir.
- “Çantanı buraya bırakabilirsin.”
Çanta-n-ı
- -n: 2. tekil şahıs iyelik eki
- -ı: belirtme hâl eki
“Senin çantan” denilebildiği için -n eki iyelik ekidir.
- “Kitabını arkadaşına verdi.”
Kitab-ı-n-ı
- -ı: 3. tekil şahıs iyelik eki
- -n-: destek ses
- -ı: belirtme hâl eki
Sözcüğün anlamı “onun kitabını” biçiminde açıklanabilir.
Bu tür örneklerde bir sözcükte hem iyelik eki hem de onun arkasından hâl eki bulunabileceğine dikkat edilmelidir.
İyelik Zamirlerinin Özellikleri
İyelik zamirlerinin temel özellikleri şöyleki özetlenebilir:
- Sözcüğe aitlik ve iyelik anlamı kazandırırlar.
- Bir varlığın hangi kişiye ilişkin bulunduğunu bildirirler.
- İsimlere eklenirler.
- Altı kişiye nazaran değişik biçimleri vardır.
- Büyük ve ufak meşhur uyumlarına bağlı olarak değişik şekillerde kullanılabilirler.
- Tamlayan durumundaki şahıs zamiri söylenmese bile onun anlamını taşıyabilirler.
- Üstlerine hâl ekleri gelebilir:
- kitabımda
- evinden
- okulumuza
- çantanızı
- İsim tamlamalarında tamlanan üstünde bulunurlar:
- okulun bahçesi
- evin kapısı
- öğrencinin kitapı değil, öğrencinin kitabı
- İyelik eki ile belirtme hâl eki vazife bakımından birbirinden farklıdır.
- Bazı dil bilgisi yaklaşımlarında “iyelik zamiri” ayrı bir zamir türü olarak değil, iyelik eklerinin şahıs anlamı taşıyan kullanımı olarak değerlendirilir.
Sık Sorulan Sorular
İyelik zamiri nedir?
Bir varlığın kime ilişkin bulunduğunu şahıs anlamıyla bildiren iyelik eklerinin, tamlayan durumundaki şahıs zamirinin anlamını da karşılamasına iyelik zamiri denir.
İyelik zamiri ekleri nedir?
Başlıca iyelik ekleri -(I)m, -(I)n, -(s)I, -(I)mIz, -(I)nIz, -lArI biçimlerindedir.
İyelik zamiri iyi mi bulunur?
Sözcüğün başına benim, senin, onun, bizim, sizin, onların sözcüklerinden uygun olanı getirilir. Anlamlı bir aitlik ilişkisi kuruluyorsa sözcükte iyelik eki vardır.
“Benim” iyelik zamiri midir?
Hayır. Benim, “ben” kişi zamirinin ilgi (tamlayan) eki almış biçimidir. “Benim kitabım” sözündeki -ım ise iyelik ekidir.
“Benimki” sözcüğündeki “-ki” iyelik zamiri midir?
Hayır. “Benimki” sözcüğündeki -ki, bir ismin yerini tuttuğu için ilgi zamiridir.
İyelik eki ile iyelik zamiri aynı şey midir?
Kavramlar fazlaca yakın olmakla beraber adlandırma, dil bilgisi yaklaşımına nazaran değişebilir. İyelik eki, isme aitlik anlamı kazandıran çekim ekidir. Geleneksel yaklaşımda tamlayan durumundaki şahıs zamiri söylenmediğinde onun anlamını üstünde taşıyan iyelik ekleri iyelik zamiri olarak da adlandırılır.
