Sevgi, Aşk, Şefkât ve Merhamet Üzerine

Sevgi Üstüne

Sevgi, insana en organik fakat en karmaşık gelen duygulardan biridir. Doğduğumuz andan itibaren, bilincinde olmadan onun sıcaklığına sarılırız. Bir annenin kucağı, bir babanın sakınan eli, bir dostun içten gülümsemesi… Bunlar sevginin görünür halleri. Fakat sevgi bir tek iki insan arasındaki bağ mıdır, yoksa hayata karşı duyduğumuz derin ilgi de buna dahil midir?

Kimi zaman sevgi, fark edilmez şekilde yaşar içimizde. Bir çiçeği sularken, bir kediyi okşarken, hatta bir kitabın sayfalarını özenle çevirirken… Sanki yaşamın tüm renkleri, sevgiyle yıkanmış benzer biçimde daha parlak görünür göze. Kim bilir sevgi, kendimizi aşmamızı elde eden sessiz bir güçtür.

Fakat sevginin kolayca tükenmediğini sanmak, birazcık saflık olur. İlgisizlik ve bencillik, sevgiye en oldukça zarar veren şeylerdir. İnsan, sevgiyi tıpkı ateş benzer biçimde beslemek zorundadır; yoksa söner. Ve söndüğünde geriye yalnızca boşluk kalır. Bu yüzden kim bilir sevgi, hak etmiş olduğu emeği ve dikkati isteyen bir emanet gibidir.

Ben kimi zaman şunu düşünürüm: Dünyada tüm anlaşmazlıklar, sevgiden hisse alsaydı, hâlâ bu kadar sert mi olurdu kalplerimiz? Bir ihtimal savaşların, kırgınlıkların, sessiz küslüklerin yerini, daha oldukça dinleyen, daha oldukça anlayan bir dünya alırdı. Hayal benzer biçimde görünüyor, evet. Fakat sevgi birazcık da hayal kurma cesaretidir.

Sonuçta sevgi, insana bir tek başkalarını değil, kendisini de hatırlatır. Şu sebeple başkasına gösterdiğimiz şefkat, bir çok süre kendi içimizdeki iyiliğin bir yankısıdır. Ve kim bilir bu yüzden, yaşamı anlamlı kılan en kuvvetli şey, sevgiye haiz olmak değil; onu paylaşabilmektir.

Sevgi mi, Aşk mı?

İnsan duygularını iki kelimeyle özetlemek gerekse, kim bilir “sevgi” ve “aşk” kafi olurdu. Fakat bu iki kelime, aynı anlama geliyormuş benzer biçimde dursa da aslına bakarsak değişik dünyaların kapısını açar.

Sevgi, ağır ağır akan bir dere gibidir. Yolunu bulur, taşmaz, sabırla kıyılarını besler. İçinde rahatlık vardır, itimat vardır. Bir dostun omzuna başını koyduğunda hissettiğin ısı, anne-babanın gözlerindeki gurur, uzun seneler devam eden bir evliliğin dinginliği… İşte bunlar sevginin alanına girer. Sevgi, zaman içinde olgunlaşır, kök saldıkça güçlenir.

Aşk ise başka bir ritme haizdir. Daha oldukça ilkbahar sellerini çağrıştırır; coşkun, süratli, yer yer taşkın. İlk karşılaşmada kalbinin hızlanması, zihnini meşgul eden tatlı bir coşku, her anı beraber geçirmek istemek… Aşk, bir kıvılcımla adım atar, kimi zaman alev olup sarıyor, kimi zaman de ansızın sönüverir.

Sevgi, emek ister; aşk, cesaret. Sevgi, hataları bağışlar; aşk, kusurları görmezden gelir. Sevgi, sessizliğe de alışır; aşk, hep konuşmak, hep paylaşmak ister. Fakat işin güzelliği şuradadır ki, bu ikisi birbirini dışlamaz. Aşk, zaman içinde sevgiye dönüşebilir; sevgi, doğru anlarda tekrardan aşka kapı aralayabilir.

Kim bilir insanoğlunun en talihli anı, bu iki duygunun aynı anda var olabildiği andır: Aşkın heyecanı ile sevginin huzuru bir arada… İşte o süre, yaşam hem ilkbaharın canlılığına hem de derin bir gölün dinginliğine haiz olur.

Sevginin Kalbindeki İki Konuk: Şefkat ve Acıma

Sevgi, tek başına kuvvetli bir duygu benzer biçimde görünür. Fakat onun aslolan derinliğini, şefkat ve acıma tamamlar. Şefkat, başkasının acısını kendi yüreğinde sezmek; acıma ise o acıyı hafifletmek için elini uzatmaktır. Sevgiye bu iki duygu eklendiğinde, basit bir ilgi, gerçek bir bağa dönüşür.

Şefkat, sevgiyi inceltir. Bir çocuğun dizini kanattığında koşup ona sarılmak, arkadaşının sessiz hüznünü fark edip yanında durmak… Bunlar sevginin şefkatle giyinmiş hâlleridir. Sevgi, şefkatle beraber daha kırılgan fakat bununla beraber daha insancıl olur.

Acıma ise sevgiyi yumuşatır. İnsan kimi zaman kırılır, kimi zaman kırar. Acıma, hata yapanı anlamayı, kusurları affetmeyi, yargı yerine empatiyi koymayı öğretir. Merhameti olmayan sevgi, sertleşir; koşullara bağlı kalır. Oysa merhametli sevgi, kusurların gölgesinde bile ışığını korur.

Kim bilir şefkat ve acıma, sevginin iki kanadıdır. Biri başkasının yükünü hissettirir, diğeri o yükü hafifletme gücü verir. Kanatları noksan bir sevgi uçamaz; ya kendi dar çemberinde döner durur ya da ilk rüzgârda savrulur.

Sonuçta, sevgiyi ayakta tutan şey bir tek sezmek değil; hissettiğini korumak ve beslemektir. Şefkat, sevgiyi nazik yapar; acıma, ona derinlik kazandırır. Ve bu ikisi olmadan sevgi, kim bilir bir tek kısa süreli bir hoşnutluktan ibaret kalır.

Kitap Önerileri

Sevgi, aşk, acıma ve şefkat üstüne düşünceyi derinleştirecek kitap önerilerini aşağıda bulabilirsin — hem kuramsal perspektif elde eden hem de duygusal zenginliği keşfettirecek kitaplar:

Sevgi ve Aşk Üstüne

• All About Love: New Visions – bell hooks (Aşk Hakkında Her Şey:Yeni Vizyonlar)
  Toplumsal koşullamaların aşk ve sevgi anlayışımızı iyi mi etkilediğine dair içten bir bakış sunar. “Sevgi, niyet ve eylemdir” benzer biçimde çarpıcı ifadelerle duyguları tekrardan tanımlar.
• A General Theory of Love (Genel Bir Aşk Teorisi) – Thomas Lewis, Fari Amini, Richard Lannon
  Sevgi ve insan bağlarını, sinirbilim, duygusal etkileşim ve evrimsel biyoloji perspektifinden irdeler. Kalbin nedenini ve duyguların zihinsel yapıdaki önemini açıklayan bilimsel bir metin.

Acıma & Şefkat Uyanışı

• Self-Compassion: The Proven Power of Being Kind to Yourself (Öz Şefkat: Kendinize Karşı Nazik Olmanın Kanıtlanmış Gücü) – Kristin Neff
  Kendine sevgi göstermenin ruhsal dayanıklılığa iyi mi katkıda bulunduğunu bilimsel araştırmalarla anlatır. Şefkatin içsel motivasyonu iyi mi şekillendirdiğine değinir.
• The Compassionate Mind – Paul Gilbert
  Merhametin zihinsel süreçlere tesirini anlamaya yönelik yol gösteren bir yaratı. Bilimden ruh sağlığına merhametin rolünü ele alır.
• How to Love Better: The Path to Deeper Connection Through Growth, Kindness, and Compassion (Daha İyi Sevmenin Yolları: Gelişme, Nezaket ve Şefkatle Daha Derin Bir Bağlantıya Giden Yol) – Yung Pueblo (Diego Perez)
  Şefkat ve anlayışa dayalı ilişkilerin iyi mi derinleştirilebileceğini şiirsel ve düşünsel anlatımlarla keşfeder. Kendi içsel gelişme yolculuğunun başkalarını sevmeyle iyi mi kesiştiğini anlatır. (11 Mart 2025’te yayımlanacak)
• An Open Heart (Açık Bir Kalp) – Dalai Lama & Nicholas Vreeland
  Günlük hayatta şefkati iyi mi pratikleştireceğini mütevazi ve dizgesel bir üslupla anlatır. Acıma temelli bir yaşam pratiği için güzel bir başlangıç olabilir

Değişik Açılardan Aşk ve Acıma

• The Four Loves (Dört Aşk) – C. S. Lewis
  Hristiyan felsefesi üstünden insan ilişkilerinin çeşitli taraflarını (“storge”, “philia”, “eros”, “agape”) inceler. Sevginin değişik türlerini, şefkat ve bağlılıkla ilişkilerini felsefi bir üslupla tartışır.
• Love Never Faileth (Aşk Asla Bitmez) – Eknath Easwaran
  Azizler ve örnek yaşamlar üstünden, aşk ve sevginin mukaddes boyutundaki merhamete ve şefkate odaklanır. İçsel rahatlık ile içsel sevgi arasındaki bağlantıyı kurar.

Sevgi, Aşk, Şefkat ve Acıma Nedir?

Bu dört kavram birbirine yakın benzer biçimde görünse de, aslına bakarsak duygusal derinlikleri ve kapsamları bakımından değişik katmanlara haizdir.

1. Sevgi

• En geniş kapsama haiz olanıdır.
• İnsanlara, hayvanlara, doğaya, bir fikre yada bir nesneye duyulabilir.
• İçinde bağlılık, kıymet verme, ilgi gösterme, önemseme vardır.
• Duygusal olmak zorunda değildir; dost sevgisi, anne-baba sevgisi, vatan sevgisi benzer biçimde oldukça değişik formları vardır.

Kök duygusu: “Seni önemsiyorum, varlığın benim için oldukça kıymetli.”

2. Aşk

• Sevginin daha yoğun, tutkulu, çoğu zaman duygusal ve çekim odaklı hâlidir.
• İçinde hem duygusal hem de biyolojik (çekim, arzu) unsurlar bulunur.
• Bir çok süre başta daha yakıcı, zaman içinde olgunlaşıp sevgiye dönüşebilir.

Kök duygusu: “Dibi belli olmayan derinden bir bağlılık; bu hâli akıl ve mantık kurallarıyla izah edemem. Zihnimde/beynimde, ruhumda/kalbimde patlayan volkanların, çakan şimşeklerin, gürül gürül akan çağlayanların sebebi açıklayabilmem imkânsız.”

3. Şefkat

• Karşımızdakinin acısını, kırılganlığını fark edip ona zarar vermemek ve destek olmak isteğidir.
• Empati ile birleşir; başkasının gereksinimlerine karşı duyarlı bir tavırdır.
• Duygusal yada yakın bağ gerektirmez; bir çocuğa, yaşlıya ya da tanımadığımız birine karşı bile hissedilebilir.

Kök duygusu: “Acını hissediyorum ve iyileşmene yardım etmek isterim.”

4. Acıma

• Şefkate oldukça benzer, fakat içinde affetme ve yargısızlık unsuru daha belirgindir.
• Yalnız acıyı sezmek değil, bununla beraber hata icra eden yada zor durumda olan birine yumuşak bir kalple yaklaşmaktır.
• Dini ve etik öğretilerde mühim bir erdem olarak yer alır.

Kök duygusu: “Hatalarına karşın sana karşı yumuşak olacağım, sana zarar vermeyeceğim.”

Özetlemek gerekirse farkları bir zincir benzer biçimde düşünebiliriz:

• Sevgi → daha genel bir bağlılık
• Aşk → sevginin tutkulu hâli
• Şefkat → acıya duyarlı sevgi
• Acıma → şefkatin affedicilikle birleşmiş hâli