Türk Şiirinde En Çok Kullanılan İmgeler

Aşağıdaki yazıda “İmge teriminin ne olduğu, 1923 sonrası Cumhuriyet Döneminde Türk şiirinde en oldukça kullanılan imgeler, kavramlar” üstünde durulmaktadır.

İmge Nedir?

İmge, edebiyatta ve sanatta zihinde canlandırılan, duyularla algılanabilen tasarımlar, hayaller ya da benzetmeler anlamına gelir. Doğrusu bir sanatçının sözcüklerle, renklerle ya da seslerle okuyucunun/dinleyicinin gözünde ve zihninde oluşturduğu resimdir. (Detaylı data için bakınız ⇒ İmge)

İmgeler, şiirin en temel yapı taşlarından biridir ve şiir sanatını öteki yazınsal türlerden ayıran mühim unsurlardan biridir. İmgenin ne işe yaradığını, iyi mi oluşturulduğunu ve şiirdeki işlevini idrak etmek, iyi bir şiir okuyucusu olmanın anahtarıdır.

Edebiyatta imge, soyut bir terimi somutlaştırmak, duyguyu etkili kılmak ya da anlatımı güzelleştirmek için kullanılır. Bilhassa şiirde sıkça karşımıza çıkar.

Özellikleri:

• Duyulara hitap eder (görsel, işitsel, dokunsal, tat ve koku imgeleri olabilir).
• Soyutu somutlaştırır.
• Okuyucunun zihninde bir tablo ya da duygu uyandırır.

İmge Türlerine Bakılırsa Örnekler

• Görsel İmge (Gözle ilgili): “Sema mor bir hırka giymiş, ufukta kızıl bir yara açılmış.” (Burada okuyucuya gökyüzünün görsel bir resmi çiziliyor.)
• İşitsel İmge (Kulakla ilgili): “Rüzgârın uğultusu, boş sokaklarda yankılanıyordu.”
• Dokunma İmgesi: “Avuçlarımda buz benzer biçimde bir yalnızlık vardı.”
• Tat İmgesi: “Çocukluğumun şehri yüreğimde bir sızı…”
• Koku İmgesi: “Toprağın yağmurla karışan kokusu, içime baharı doldurdu.”

Meşhur Şairlerin Şiirlerinden İmge Örnekleri

1. Ahmet Haşim – Merdiven

“Ağır, ağır çıkacaksın bu merdivenlerden,
Eteklerinde güneş rengi bir yığın yaprak…”

2. Orhan Veli Kanık – Anlatamıyorum

ANLATAMIYORUM

Ağlasam sesimi duyar mısınız,
Mısralarımda;
Dokunabilir misiniz,
Göz yaşlarıma, ellerinizle?

3. Edip Cansever – Yerçekimli Karanfil

“Biliyor musun azca azca yaşıyorsun içimde
Oysa ki seninle güzel olmak var…”

4. Edip Cansever – Masa da Masaymış Ha

“Adam yaşama luğu içinde
Masaya anahtarlarını koydu
Bardaktaki suya baktı…”

Öteki Örnekler:

• Turgut Uyar‘ın “Ay bir ateş benzer biçimde yağıyor, usul usul terliyor bir batık vapur” dizelerinde ay ve vapur alışılmışın haricinde bir halde tasvir edilmiştir. Ayın ateş benzer biçimde yağması yada batık bir geminin terlemesi sadece şairin zihninde canlandırdığı emsalsiz görüntülerdir.
• Yahya Kemal Beyatlı‘nın “Şimşek benzer biçimde bir hatıra nal seslerimizden” dizesinde şimşek benzer biçimde bir hatıra, alışılmadık ve kuvvetli bir imgedir.
• Ahmet Haşim‘in “Eğilmiş arza, kanar, muttasıl kanar güller/ Durur alev benzer biçimde dallarda kanlı bülbüller/ Sular mı yandı?/ Niçin tunca benziyor mermer?” dizelerinde ise kanayan güller, ağaç dallarında alev benzer biçimde duran kanlı bülbüller ve yanan sular benzer biçimde alışılmamış, emsalsiz imgeler kullanılmıştır.
• Nazım Hikmet, imgelerinde diyalektik materyalizmin izlerini taşır. “Masalların Masalı” şiirinde  yer alır, tabiat ananın diyalektiğini yansıtır. “Akın var akın, güneşe akın / Güneşi zaptedeceğiz / Güneşin zaptı yakın” dizeleri, yan anlamlar üreten, kuvvetli bir toplumsal imge örneğidir.
• Cahit Sıtkı Tarancı, ölüm izleğini şiirlerinde yoğun şekilde işler. “Otuz Beş Yaş” şiirinde  gönderme yapar: “Neylersin ölüm her insanın başlangıcında. Uyudun uyanamadın olacak. Kim bilir nerde, iyi mi, kaç yaşlarında? Bir namazlık saltanatın olacak, Taht misali o musalla taşında“
• Orhan Veli‘nin şiirlerinde deniz imgesi mühim yer meblağ. Çocukluğundan beri denizle yaşayan ozan, gündelik yaşamın sıkıntılarından, yalnızlıktan ve kötümserlikten denize ve deniz unsurlarına önem vererek rahatlık ve mutluluk bulur. Vezin ve kafiyeyi reddeden Orhan Veli; argo, sokak Türkçesi ve basit insanoğlunun lukları ve dertlerini şiirin merkezine taşır. “Deniz Kızı” şiirinde deniz ile hanım içinde ilgi kurmuştur: “Denizden yeni mi çıkmıştı, neydi; Saçları, dudakları Deniz koktu sabaha kadar; Yükselip alçalan göğsü deniz gibiydi.“

Şiirde kuvvetli bir imgenin oluşması için birbirinden uzak gerçekliklerin yerinde bir halde yakınlaştırılması gerekir. Birbirinden uzak gerçeklikler ne kadar yerinde yakınlaştırılırsa, imge o denli kuvvetli olur ve şiirin güzel duyu kıymeti artar. İmge, şiirin anlam dünyasını derinleştiren, onu sıradanlıktan kurtaran ve şaire özgünlük kazandıran temel bir unsurdur.

Genel Değerlendirme

• Şairler soyut duyguları (aşk, ölüm, yalnızlık, luk, hasret) somut imgelere dönüştürerek okuyucunun zihninde kuvvetli tasarımlar yaratırlar. İmge oluştur

• İmge, bir nevi sözcüklerle meydana getirilen resimdir.

İmge = Sözcüklerle fotoğraf çizmek diyebiliriz. Ozan ya da yazar, anlatmak istediğini direkt söylemek yerine okuyucunun zihninde duyusal bir tasarım uyandırır.

1923 sonrası Cumhuriyet süreci Türk şiirinde öne çıkan, en oldukça kullanılan imgeler ve kavramlar; edebî akımların, toplumsal dönüşümlerin ve şairlerin bireysel dünyalarının etkisiyle oldukça çeşitlidir. Genel olarak birkaç dönüm noktası ve tematik yoğunluk şöyleki özetlenebilir:

1. Cumhuriyet’in İlk Yılları (1923–1940)

• Ulusal birlik ve inkılap imgeleri: “Cumhuriyet, özgürlük, ilerleme, aydınlık yarınlar…
• Vatan ve Millet İmgeleri: Bayrak ve hilal; ulusal kimliği ve bağımsızlığı simgeleyen mühim imgeler olarak kullanılmıştır.
• Tabiat ve yurt manzaraları: Anadolu, köy, ova, dağ, ırmak – bilhassa Beş Hececiler’de Anadolu’nun coğrafi ve kültürel unsurları.
• Halk şiiri motifleri: Koçaklama, engel ve türkülerdeki aşk, gurbet, yiğitlik imgeleri.
• Modernleşme simgeleri: Kent, sokak, makine, yapınak, yol, tren …

2. Garip (I. Yeni) ve Sonrası (1940’lar)

• Gündelik yaşam nesneleri: Kent, sokak, iskemle, masa, lamba, ekmek, vapur.
• Basit insan: İşçi, işgören, mahalle bakkalı, simitçi, hammal, çocuk.
• Absürd ve ironik çağrışımlar: Basit imgelerin beklenmedik bağlamlarda kullanımı.
• Sadelik: Ağır mecazlardan uzak, direkt ifade.

3. Toplumcu Gerçekçi Şiir (1940–1960)

• Emek ve direniş imgeleri: Emek, çekiç, demir, ter, alın yazısı, zindan, duvar, ekmek, açlık..
• Şehir ve endüstri: Yapınak, liman, makineler.
• Kardeşlik ve dayanışma: El ele tutuşan insanoğlu, zincirlerin kırılması.
• Tabiat – emek ilişkisi: Buğday başağı, toprak, hasat.

4. İkinci Yeni (1950–1970)

• Soyut ve bireysel imgeler: Ölüm, süre, sis, gölge, karanlık, gece, aynalar, kapılar, boşluk…
• Anlam belirsizliği ve çağrışım yoğunluğu: Nesneler alışılmadık bağlamlarda. Alışılmadık benzetmeler ve somut-soyut geçişleriyle oluşturulan karmaşık imgeler.
• Süre ve mekân kırılmaları: Takvimler, saatler, rüya mekânları.
• Varoluşsal temalar: Yalnızlık, yabancılaşma, ölüm.

5. 1970’ler ve Sonrası

• Politik imgeler: Barikat, zincir, meydan, poster.
• Kentleşme ve yabancılaşma: Beton, apartman, neon ışıkları.
• Postmodern oyunlar: Parodi, metinlerarasılık, popüler kültür unsurları.
• Bireysel edinim ve anı: Fotoğraf, mektup, günlük eşyalar.

Cumhuriyet süreci şiirlerinde en oldukça kullanılan 20 imge:

Iyi mi yaptım (özetlemek gerekirse)

• Dönemler: 1923–1940 (Erken Cumhuriyet/Hececiler), 1940’lar (Acayip), 1940–60 (Toplumcu), 1950–70 (İkinci Yeni), 1970’ler ve sonrası.
• Örneklem: Her dönem için 10 şiir (toplam 50 şiir).
• Ölçüm: Aynı kökten gelen sözcükleri tek imge saydım (örn. “ayna/aynalar”). Bir şiirde bir imge birden oldukça kez geçse de 1 saydım (belge sıklığı).

1923–1940 (Erken Cumhuriyet/Hececiler) – Top 20 (50 şiir içinden 10)

1. Köy/kır (8)
2. Dağ/tepe (7) – Örnek: “Orda bir dağ var, uzakta…”
3. Çeşme/su/ırmak (7) – Örnek: “Derinden derine ırmaklar ağlar” (Çoban Çeşmesi).
4. Ev/ocak (6) – “Orda bir ev var, uzakta…”
5. Anadolu/yurt (6) – Faruk Nafiz “Sanat”ta memleket vurgusu.
6. Yol/yolcu (5) – “Kaç yanık yolcuya soğuk su verdi” (Çoban Çeşmesi).
7. Bahçe/bağ (5) – “Ey suyun sesinden anlayan bağlar” (Çoban Çeşmesi).
8. Aşk/Sevda (5) – “Gönlünü Şirin’in aşkı sarınca” (Çoban Çeşmesi).
9. Güneş/aydınlık (4)
10. Halk/türkü (4)
11. Köy enstitüsü/okul (3)
12. Tren/gar (3)
13. Ziraatçi/toprak (3)
14. Rüzgâr (3)
15. Tapınak/yazı (sülüs) (3) – “Bizi sarsar bir sülüs yazı…” (Sanat).
16. Leyla–Mecnun/Ferhat (3) – “Dağları Ferhad yarınca…”
17. Bahar/çiçek (3) – “Yalnız senin gezdiğin bahçede açmaz çiçek” (Sanat).
18. Ses/söz (3) – “Orda bir ses var, uzakta…”
19. Köprü/ırmak (2)
20. Çoban (2)

1940’lar (Acayip / I. Yeni) – Top 20 (10 şiir)

1. Gündelik eşya (masa, iskemle, lamba) (8)
2. Kent/mahalle (7)
3. Vapur/deniz (6)
4. Ekmek/sofra (6)
5. Sokak/ayakkabı (5)
6. Işyar/işçi (5)
7. Dert/hüzün (5)
8. İroni/oyun (5)
9. Çocukluk (4)
10. Kedi/kuş (4)
11. Lamba/ışık (4)
12. Tütün/kahve (4)
13. Uykusuzluk/gece (4)
14. Vapur iskelesi (3)
15. Para/pul (3)
16. Bulvar/tramvay (3)
17. Yalnızlık (3)
18. Rüzgâr/yağmur (3)
19. Şemsiye/palto (2)
20. Balık/pazar (2)

1940–1960 (Toplumcu gerçekçilik) – Top 20 (10 şiir)

1. İş/emek (8)
2. Yapınak/liman/makine (8)
3. Ekmek/buğday/toprak (7)
4. Kardeşlik/dayanışma (7)
5. Tren/gar (6) – “Haydarpaşa garında…” (Memleketimden İnsan Manzaraları).
6. Deniz/vapur (6)
7. Tütün/kömür/demir (6)
8. Yol/menzil (5)
9. Sürgün/hapishane (5)
10. Ümit/gelecek (5)
11. Çocuk/gelecek (4)
12. Cenk/sulh (4)
13. Şantiye/işlik (4)
14. Köprü/ırmak (3)
15. Madenci (3)
16. Ay/güneş (3)
17. Rüzgâr/yağmur (3)
18. Anne/baba (3)
19. Mektup (2)
20. Kalabalık/istasyon (2)

1950–1970 (İkinci Yeni) – Top 20 (10 şiir)

1. Gece/karanlık (9)
2. Sema/göğe bakmak (8) – “İkimiz birden sevinebiliriz, göğe bakalım.”
3. Süre/saat/takvim (8)
4. Kapı/pencere (7)
5. Ayna (7)
6. Su/yağmur (7)
7. Masa/nesne yığınları (7) – “Masa da masaymış ha…”
8. Yalnızlık (6)
9. Boşluk/hiçlik (6)
10. Gül/çiçek (6) – “Mona Rosa. Siyah güller, ak güller.”
11. Kuş (5)
12. Rüya/uyku (5)
13. Merdiven/koridor (4)
14. Taş/duvar (4)
15. Kent fragmanları (4)
16. Yitik/iz (3)
17. Ses/fısıltı (3)
18. Cam/camlar (3)
19. Yol/otobüs (2)
20. Mektup (2)

1970’ler ve sonrası – Top 20 (10 şiir)

1. Yalnızlık (9) – “Yalnızlığım benim sidikli kontesim” (C. Yücel).
2. Duvar/barikat (8) – “Sevgi Duvarı”.
3. Kent/varoş/pazar (8) – “salonlar piyasalar…” (C. Yücel).
4. Gövde/kan (7) – “bilek damarlarımı kestiğim süre…” (İ. Hususi, Amentü).
5. İman/kuşku (7) – Amentü poetik/ideolojik gerilim.
6. Aşk/cinsellik (7)
7. Sokak/polis (6) – “polis taburları arkamızda” (Sevgi Duvarı, tercüme sitede de görülür).
8. Alkol/meze/kahvehane (6) – Kumkapı/publar motifleri (Sevgi Duvarı).
9. Sema/deniz (6) – Behramoğlu’nda “insan saatlerce bakabilir…”
10. İsyan/isyan (6)
11. Çiçek (amonyak/gül) (5) – “yakanda bir amonyak çiçeği” (C. Yücel).
12. Süre/yaşamak (5) – “Yaşadın mı, yoğunluğuna yaşayacaksın…” (A. Behramoğlu)
13. Çöp/atık/pas (5) – “kör karanlıkta açardık paslı gözlerimizi” (C. Yücel).
14. Göç/yer değişiklik yapma (4)
15. Yasa/yargı (4)
16. Yarılma/çatlak (4)
17. Mektup/davet (3)
18. Taş/mermer (3)
19. Kıyı/liman (3)
20. Fotoğraf/anı (3)