Türkiye’deki Kütüphaneler – Türk Dili ve Edebiyatı

Türkiye’deki kütüphaneler hakkında informasyon arıyorsanız doğru yerdesiniz! Bu kapsamlı rehberde tarihçeden dijitalleşmeye kadar her yönüyle Türk kütüphane sistemini ele alıyoruz.

1. Türkiye’de Kütüphane Kültürünün Tarihçesi

Osmanlı Döneminde Kütüphaneler

Osmanlı döneminde kütüphaneler, medreselere ve camilere bağlı olarak kurulmuştur. Bu yapılar daha oldukça el yazması eserleri barındıran, bilim adamlarına hitap eden mekânlardı. En malum örneklerinden biri, İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi’dir. El yazmaları, dini metinler, felsefe, matematik ve astronomiyle ilgili eserlerle doluydu.

Cumhuriyet Periyodu Kütüphane Reformları

Cumhuriyet süreci, Türkiye’de kütüphanecilik alanında mühim reformların ve gelişmelerin yaşandığı bir süreç olmuştur. Osmanlı İmparatorluğu’ndan devralınan kütüphane mirası, çağdaş bir yaklaşımla tekrardan yapılandırılmış ve halka daha erişilebilir hale getirilmeye çalışılmıştır.

Cumhuriyet Periyodu Kütüphane Reformlarının Temel Başlıkları

Cumhuriyet’in ilk yıllarından itibaren kütüphaneler, ulusal eğitimin ve kültürün yaygınlaştırılmasında mühim bir vasıta olarak görülmüştür. Bu dönemdeki reformları şu başlıklar altında özetleyebiliriz:

• Tevhid-i Tedrisat Kanunu ve Kurumsal Tekrardan Yapılanma (1924): Bu kanunla beraber, daha ilkin Vakıflar Nezareti’ne bağlı olan medrese ve okul kütüphaneleri, Maarif Vekaleti’ne (Eğitim Bakanlığı) bağlanmıştır. Bu merkeziyetçi yapı, kütüphanelerin daha organize bir halde yönetilmesinin önünü açmıştır. Hem de, tekke, zaviye ve türbelerin kapatılmasıyla buralardaki kitaplar da kütüphanelere devredilmiştir.
• Ulusal Kütüphane ve Halk Kütüphanelerinin Kurulması: Ankara’da, TBMM Kütüphanesi’nin kurulması (1922) ve arkasından Ulusal Kütüphane’nin temellerinin atılması (1946’da Hazırlık Bürosu olarak, 1950’de müessese kanunu ile) mühim adımlardır. Dr. Hamit Zübeyir Koşay’ın 1925 raporu, devrin kütüphane durumunu gözler önüne sermiş ve çağdaş kütüphanelerin kurulması gerekliliğini vurgulamıştır. Raporda, bilhassa halk kütüphanelerinin yaygınlaştırılması ve bunların eğitici amaçlara yönelmesi gerektiği belirtilmiştir.
• Kütüphanecilik Eğitiminin Başlaması: Kütüphanecilik tekniğini bilen elemanların yetiştirilmesi büyük ehemmiyet taşımıştır. Bu doğrultuda, İstanbul Üniversitesi’nde ve ondan sonra Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi’nde (DTCF) kütüphanecilik kursları ve bölümleri açılmıştır (1952’de Kütüphanecilik Enstitüsü’nün kurulması bu sürecin mühim bir sonucudur). Bu eğitimlerin bir kısmı, Amerikan Ford Vakfı şeklinde internasyonal kuruluşların desteğiyle gerçekleştirilmiştir.
• Derleme Kanunu ve Kaynakça Emek harcamaları: Derleme Kanunu ile yayınların bir araya getirilmesi ve ulusal bir kaynakça oluşturulması mümkün olmuştur. Bu sayede, Türkiye Bibliyografyası tertipli olarak yayımlanmaya başlanmış ve yerli yayınların takip edeni sağlanmıştır. Ek olarak, UNESCO’nun da yardımıyla Ankara Ulusal Kütüphanesi’nde Kaynakça Enstitüsü kurulmuş ve Türkiye Makaleler Bibliyografyası yayımlanmıştır.
• Modernizasyon ve Teknolojik Gelişmeler: Süleymaniye Kütüphanesi’nin çağdaş tesislerle donatılması, mikrofilm ve fotokopi cihazlarının kullanıma girmesi şeklinde gelişmeler, kütüphanecilik hizmetlerinin modernleştiğini göstermektedir. Ek olarak, “self-check” bankoları şeklinde uygulamalarla okuyucuların kitap ödünç alma süreçleri kolaylaştırılmıştır.
• Halkevleri Kütüphaneleri: Cumhuriyetin ilk yıllarında kurulan Halkevleri, kültürel faaliyetlerin yanı sıra kütüphanecilik hizmetlerinin de yaygınlaşmasında mühim rol oynamıştır. Her Halkevi’nin bir kütüphanesi olması zorunluluğu getirilmiştir.
• Koleksiyonların Düzenlenmesi ve Zenginleştirilmesi: Bilhassa yazma ve ender eserlerin yurt dışına kaçırılmasını engellemek, mevcut koleksiyonları düzenlemek ve internasyonal kütüphanelerle mübadele yöntemiyle koleksiyonları zenginleştirmek hedeflenmiştir.

Cumhuriyet süreci kütüphane reformları, Türkiye’de çağdaş kütüphanecilik anlayışının yerleşmesini elde etmiş, kütüphaneleri halkın bilgiye erişiminde ve kültürel gelişiminde merkezi bir rol oynamaya adım atmıştır. Bu zamanda atılan temeller, günümüzdeki kütüphanecilik hizmetlerinin şekillenmesinde büyük tesir yaratmıştır.

2. Kütüphane Türleri ve Özellikleri

Türkiye’deki kütüphaneler yapısal ve işlevsel olarak çeşitli kategorilere ayrılır:

Kütüphaneler, bilgiye erişim ve bilginin korunması amacıyla çeşitli türlerde hizmet veren kurumlardır. Her kütüphane türünün kendine özgü özellikleri, kullanıcı kitlesi ve koleksiyonları bulunur. İşte başlıca kütüphane türleri ve özellikleri:

1. Halk Kütüphaneleri

Halk kütüphaneleri, belirli bir coğrafi bölgedeki tüm halka açık olan, yaş, cinsiyet, ırk, din yada sosyoekonomik durum ayrımı yapmaksızın hizmet veren kütüphanelerdir.

Özellikleri:

• Kapsayıcılık: Her insanın kullanımına açıktır.
• Çeşitli Koleksiyonlar: Geniş bir mevzu yelpazesini kapsayan kitaplar, dergiler, gazeteler, filmler, müzik CD’leri ve e-kaynaklar şeklinde materyaller barındırır.
• Toplumsal Hizmetler: Okuma yazma kursları, ufaklıklara yönelik etkinlikler, yazar söyleşileri, sergiler ve seminerler şeklinde toplumsal etkinlikler düzenler.
• Bilgiye Erişim: İnternet erişimi, bilgisayar kullanımı ve çeşitli veritabanlarına ulaşım imkanları sunar.
• Boş Süre Değerlendirme: Eğlence ve kişisel gelişim için kaynaklar sağlar.

2. Bilimsel niteliği olan Kütüphaneler – Üniversite Kütüphaneleri

Bilimsel niteliği olan kütüphaneler, üniversiteler, kolejler ve öteki yüksek öğretim kurumlarının öğrencileri, öğretim üyeleri ve araştırmacılarının informasyon gereksinimlerini karşılamak suretiyle kurulmuş kütüphanelerdir.

Özellikleri:

• Uzmanlaşmış Koleksiyonlar: Belirli bilimsel niteliği olan disiplinlere odaklanmış kitaplar, dergiler, tezler, araştırma raporları ve elektronik veritabanları şeklinde bilimsel materyaller ihtiva eder.
• Araştırma Destekli: Bilimsel niteliği olan emekler ve araştırmalar için kapsamlı kaynaklar ve hizmetler sunar.
• E-Kaynak Yoğunluğu: Büyük seviyede elektronik mecmua, e-kitap ve bilimsel veritabanı aboneliklerine haizdir.
• Kütüphanecilik Hizmetleri: Literatür tarama, referans yönetimi ve gösterim etiği şeklinde mevzularda eğitim ve destek sağlar.
• Disiplinlerarası Yaklaşım: Çeşitli bilimsel niteliği olan birimlerin gereksinimlerine yönelik koleksiyonlar geliştirir.

Üniversite Kütüphaneleri:

Üniversite kütüphaneleri, öğrencilerin, akademisyenlerin ve araştırmacıların bilgiye erişimini elde eden ve bilimsel niteliği olan başarılarını destekleyen mühim kurumlardır. Geleneksel kitap koleksiyonlarının ötesine geçerek, günümüzde dijital kaynaklara, araştırma veri tabanlarına ve çeşitli öğrenme hizmetlerine ev sahipliği yaparlar.

Üniversite Kütüphanelerinin Temel Görevleri

Üniversite kütüphaneleri, birçok değişik görevi yerine getirerek kampüs yaşamının ayrılmaz bir parçası olurlar:

• Informasyon Deposu Sağlama: Basılı kitaplar, dergiler, tezler, ansiklopediler şeklinde geleneksel kaynakların yanı sıra, e-kitaplar, e-dergiler, veri tabanları ve multimedya içerikleri şeklinde dijital kaynakları da kullanıcılara sunarlar.
• Bilimsel niteliği olan Araştırmayı Destekleme: Araştırma sürecinde öğrencilere ve akademisyenlere rehberlik ederler. Referans hizmetleri, kaynak bulma stratejileri, intihalden kaçınma ve bilimsel gösterim etiği mevzularında destek sağlarlar.
• Informasyon Okuryazarlığını Geliştirme: Öğrencilere bilgiyi iyi mi etkili bir halde bulacakları, değerlendirecekleri ve kullanacakları mevzusunda eğitimler ve imalathane emekleri düzenlerler. Bu, eleştirel düşünme becerilerinin gelişmesine destek sunar.
• Emek verme Alanları Sunma: Bireysel emek verme odalarından grup emek verme alanlarına, sessiz okuma köşelerinden teknolojik donanımlı emek verme istasyonlarına kadar çeşitli öğrenme ortamları sunarlar.
• Kültürel ve Toplumsal Katkı: Sergiler, seminerler ve etkinlikler düzenleyerek üniversite topluluğunun kültürel gelişimine katkıda bulunurlar.

Dijitalleşme ve Üniversite Kütüphaneleri

Günümüz üniversite kütüphaneleri, dijitalleşmenin getirmiş olduğu yeniliklere uyum sağlayarak hizmetlerini dönüştürmektedir:

• Elektronik Kaynaklara Erişim: Bir çok kütüphane, abonelik tabanlı veri tabanları vesilesiyle binlerce bilimsel niteliği olan dergiye ve e-kitaba çevrimiçi erişim imkanı sunar.
• Uzaktan Erişim: Öğrenciler ve akademisyenler, kampüs haricinde olsalar bile kütüphane kaynaklarına uzaktan erişebilirler.
• Kurumsal Arşivler: Üniversite kütüphaneleri, üniversitenin yayınladığı tezleri, araştırma makalelerini ve öteki bilimsel niteliği olan çıktıları dijital olarak arşivleyerek erişilebilir kılarlar.
• Kütüphanelerarası İşbirliği: Ulusal ve internasyonal düzeyde öteki kütüphanelerle ortaklık yaparak, kendi koleksiyonlarında bulunmayan kaynaklara ulaşım sağlarlar.

3. Okul Kütüphaneleri

Okul kütüphaneleri, ilk, orta ve lise düzeyindeki öğrencilerin ve öğretmenlerin eğitim ve öğretim faaliyetlerini desteklemek amacıyla oluşturulan kütüphanelerdir.

Özellikleri:

• Eğitim Odaklı: Ders müfredatını destekleyen kitaplar, referans kaynakları ve eğitim materyalleri bulundurur.
• Okuma Alışkanlığı Geliştirme: Öğrencilerin okuma sevgisini ve alışkanlığını geliştirmeyi hedefler.
• Informasyon Okuryazarlığı: Bilgiye erişim, bilgiyi değerlendirme ve kullanma becerilerini kazandırma mevzusunda eğitimler verir.
• Yaş Grubuna Uygun Koleksiyon: Öğrencilerin yaş ve gelişim seviyelerine uygun materyaller seçilir.
• Öğretmenlere Destek: Öğretmenlerin ders materyali geliştirme ve araştırma yapma gereksinimlerini karşılar.

4. Hususi Kütüphaneler ve Dijital Kütüphaneler

Hususi kütüphaneler, belirli bir kurum, şirket, dernek, hastane yada araştırma merkezinin hususi informasyon gereksinimlerini karşılamak suretiyle kurulmuş kütüphanelerdir. Bu kütüphaneler çoğu zaman halka açık değildir ve belirli bir uzmanlık alanına odaklanmıştır.

SALT Araştırma şeklinde hususi kurumlara ilişkin kütüphaneler koleksiyonlarını dijitalleştirerek çevrim içi erişim sağlar. Bu tür kütüphaneler, mimarlık, sanat, şehircilik şeklinde tematik alanlarda uzmanlaşmıştır.

Özellikleri:

• Dar Mevzu Alanı: Fazlaca spesifik ve derinlemesine bir mevzuda uzmanlaşmış koleksiyonlara haizdir.
• Kurumsal İhtiyaçlar: Kurumun hedefleri, araştırmaları yada iş süreçlerini destekleyen informasyon ve belgeleri barındırır.
• Hız ve Doğruluk: Kullananların (çalışanların) süratli ve doğru bilgiye ulaşmasını sağlar.
• Gizlilik ve Güvenlik: Duyarlı yada tescilli bilgilere erişimi denetim eder.
• Uzman Kütüphaneciler: İlgili alanda uzmanlaşmış kütüphaneciler tarafınca yönetilir.

5. Ulusal Kütüphaneler

Ulusal kütüphaneler, bir ülkenin kültürel ve entelektüel mirasını toplamak, korumak ve gelecek nesillere aktarmakla görevli en üst düzeydeki kütüphanelerdir. Çoğu zaman yasayla belirlenmiş derleme yapıt (yasal depozito) hakkına sahiptirler.

Özellikleri:

• Derleme Yapıt Hakkı: Ülkede piyasaya çıkan her türlü yayının bir kopyasını yasal olarak toplama yetkisine haizdir.
• Ulusal Koleksiyon: Ülkenin tüm yazılı, basılı, görsel ve işitsel kültürel mirasını barındırır.
• Kültürel Koruma: Eski ve ender eserleri, el yazmalarını ve zamanı belgeleri korur.
• Bibliyografik Denetim: Ülke genelinde piyasaya çıkan eserlerin bibliyografik kayıtlarını meblağ.
• Araştırma ve Bilimsel Destek: Geniş ve kapsamlı koleksiyonlarıyla ulusal ve internasyonal araştırmalara destek verir.
• Internasyonal İşbirliği: Öteki ülkelerin ulusal kütüphaneleriyle ortaklık yapar.

3. Ulusal Kütüphane: Türkiye’nin Belleği

Ulusal Kütüphane, Ankara’da yer edinen ve Türkiye’nin en büyük informasyon arşivi olan kütüphanedir.

Zamanı Gelişimi: 1946 senesinde kurulan Ulusal Kütüphane, resmi yayınların toplanması ve arşivlenmesinden mesuldür.

Arşiv ve Koleksiyonlar: Ortalama 3 milyondan fazla gösterim barındırır. Kitap, süreli yayınlar, haritalar, ses kayıtları ve gazete arşivleri bulunmaktadır.

Dijital Hizmetler: “Kütüphaneler Arası Ödünç Verme” şeklinde hizmetler haricinde, e-kitaplara da erişim sağlar. Ek olarak TÜBİTAK ve Ulusal Sav Merkezi veritabanlarına da bağlantı sunar.

4. İl ve İlçe Halk Kütüphaneleri

Erişim ve Kullanım Koşulları

Türkiye genelinde 1200’den fazla halk kütüphanesi bulunmaktadır. Bu kütüphaneler, T.C. Kültür ve Gezim Bakanlığı’na bağlı olarak parasız hizmet verir. Her yurttaş, kimlik kartıyla üye olup kitap ödünç alabilir. Ödünç süresi çoğu zaman 15 gündür ve uzatma yapılabilir.

Hizmet Alanları ve Etkinlikler

Halk kütüphanelerinde yalnızca kitap değil, web erişimi, görsel-işitsel materyaller, eğitim seminerleri ve ufaklıklara yönelik hikâye saatleri şeklinde etkinlikler de yer alır. Bilhassa kırsal bölgelerde bu kütüphaneler mühim birer kültürel buluşma noktası haline gelmiştir.

5. Üniversite Kütüphanelerinin Görevi

Bilimsel niteliği olan Kaynaklar

Üniversite kütüphaneleri, öğrencilerin ve akademisyenlerin bilimsel emekleri için vazgeçilmezdir. Veri tabanları, tezler, kitaplar, dergiler ve elektronik kaynaklara erişim sağlar. Bazı üniversitelerde 7/24 açık kütüphane hizmeti de sunulmaktadır.

Talebe ve Akademisyen Destek Hizmetleri

Kütüphaneler, danışma hizmetleriyle öğrencilere kaynak bulma, atıf yapma ve intihal önleme şeklinde mevzularda destek sunar. Ek olarak grup emek verme salonları ve bireysel emek verme alanları da mevcuttur.

6. Mobil ve Gezici Kütüphane Projeleri

Taşra Bölgelerinde Hizmet

Taşra ve köylerde yaşayan vatandaşlara kitap ulaştırmak amacıyla mobil kütüphane projeleri hayata geçirilmiştir. Bilhassa okul çağındaki çocuklar için bu hizmet büyük ehemmiyet taşır.

Mobil Kütüphane Araçları

Otobüs yada minibüs şeklinde tasarlanan bu araçlar, belirli rotalarla köylere ulaşır. İçlerinde raflı sistemler, bilgisayarlar ve hatta okuma alanları yer alır.

7. Dijitalleşme ve e-Kütüphaneler

Türkiye’de e-Kütüphane Gelişimi

e-Devlet sistemi üstünden erişilebilen e-Kütüphane hizmeti, kullanıcılara binlerce dijital yayını parasız sunmaktadır. Üniversiteler ve Ulusal Kütüphane’nin yanı sıra belediyeler de dijital içerikler sağlamaktadır.

Kitap Okuma Uygulamaları

Türkiye’de popüler hâle gelen mobil uygulamalar (Kitap Yurdu, Storytel, Kobo, vb.) yardımıyla dijital ortamda kitap okuma alışkanlığı artmaktadır. Ek olarak Kültür Bakanlığı’nın sunmuş olduğu “Kütüphanem Cepte” uygulaması da büyük ilgi görmektedir.

8. Kütüphanelerde Sunulan Hizmetler

• Kitap ödünç alma ve iade hizmeti
• Parasız web erişimi
• Kopyalama ve yazdırma olanakları
• E-kitap, sesli kitap ve veri tabanı erişimi
• Çocuklar ve engelliler için hususi alanlar

Bu hizmetlerin birçoğu hem fizyolojik hem dijital platformlarda sunulmaktadır.

9. Çocuk ve Gençlik Kütüphaneleri

Pedagojik Kütüphane Yaklaşımları

Küçüklere hususi olarak tasarlanan kütüphaneler, hem görsel açıdan dikkat çekici hem de pedagojik anlamda uygun materyallerle donatılmıştır. Masal saatleri, drama etkinlikleri ve interaktif kitaplar ufaklıklara okuma alışkanlığı kazandırır.

Okuma Alışkanlığını Teşvik

“Bir Kitap, Bir Gelecek” şeklinde kampanyalarla evlatların minik yaşta kütüphane ile tanışması sağlanır. Ailelerin de sürece dâhil edilmesiyle okuma kültürü yaygınlaşır.

10. Türkiye’de Kütüphane Kullanım İstatistikleri

İstatistik	Veri (2024)
Toplam Kütüphane Sayısı	1.280+
Kitap Sayısı	25 milyon+
e-Kitap/Erişim	500.000+
Etken Üye Sayısı	2.5 milyon+
En Yoğun Kullanım Yaşı	18-25 yaş arası

Bu veriler, Kültür ve Gezim Bakanlığı tarafınca senelik olarak yayımlanmaktadır.

11. En Malum ve Örnek Kütüphaneler

Rami Kütüphanesi (İstanbul)

Rami Kütüphanesi, İstanbul’un Eyüpsultan ilçesinde bulunan ve 2023 senesinde hizmete oluşturulan devasa bir kültür ve informasyon merkezidir. Ortalama 250 senelik zamanı Rami Kışlası’nın restore edilmesiyle tekrardan yaşam kabul eden bu kütüphane, hem büyüklüğü hem de sunmuş olduğu imkanlarla dikkat çekiyor.

Tarihçe ve Konum

Rami Kütüphanesi, 18. yüzyılda Sultan III. Mustafa döneminde inşa edilen ve uzun seneler askeri kışla olarak kullanılan Rami Kışlası‘nın dönüştürülmesiyle oluşturuldu. Kışlanın kütüphaneye dönüştürülmesi fikri, İstanbul’un 2010 Avrupa Kültür Başkenti emekleri esnasında ortaya çıktı ve restorasyon süreci 2014 senesinde başlayıp 2023’te tamamlandı. Kütüphane, Yeni Rami Mahallesi, Rami Kışla Caddesi No: 98/1, Eyüpsultan adresinde yer almıştır. Toplu taşıma ile (otobüs, metro, tramvay, minibüs) kolayca ulaşım sağlanabilmektedir.

Özellikleri ve İmkanları:

Rami Kütüphanesi, bir tek bir kütüphane olmanın ötesinde, oldukça yönlü bir yaşam ve öğrenme alanı sunmaktadır:

• Büyüklük ve Kapasite: İstanbul’un en büyük kütüphanesi olan Rami Kütüphanesi, 220.000 metrekarelik devasa bir alana yayılmıştır. 36.000 metrekare kapalı alanı ve 51.000 metrekarelik yeşil alanıyla dünyanın en büyük kapalı peyzaj alanına haiz kütüphanesidir. Ortalama 4.200 kişilik oturma kapasitesi ve 2,5 milyon tane kitap kapasitesi bulunmaktadır.
• Koleksiyon ve İhtisas Alanları: Her yaştan okuyucunun ihtiyacına yanıt veren geniş bir koleksiyona haizdir. İçerisinde Beyazıt Devlet Kütüphanesi kitap koleksiyonu, Derleme Müdürlüğü hizmet alanları, Mustafa Kemal Atatürk Araştırmaları İhtisas Kütüphanesi ve yazma eserleri onarım bölümleri şeklinde hususi alanlar bulunmaktadır. Bilhassa Mustafa Kemal Atatürk Araştırmaları İhtisas Kütüphanesi, 20.000’den fazla eserle Türkiye’nin en büyük Mustafa Kemal Atatürk uzmanlık kütüphanesi olma hususi durumunu taşır.
• “Yaşayan Kütüphane” Konsepti: Rami Kütüphanesi, klasik kütüphane anlayışının dışına çıkarak bir “yaşayan kütüphane” olarak tasarlanmıştır. Bu kapsamda amfiler, görüntüler, özgür etkinlik bölgeleri, sergi ve okuma alanları, ortak emek verme odaları, çocuk oyun alanları, kafeler, suni gölet, yürüyüş ve bisiklet parkurları şeklinde birçok toplumsal ve kültürel alan mevcuttur.
• 7/24 Hizmet: Okuyucu ve araştırmacılara günün her saatinde hizmet veren 7/24 açık okuma salonları bulunmaktadır.
• Sürdürülebilirlik: Türkiye’nin ilk Biosphere Sürdürülebilir Müze Sertifikası‘na haiz olan Rami Kütüphanesi, restorasyon tekniklerinden altyapı sistemlerine kadar her yönüyle sürdürülebilirlik prensiplerine uygun olarak inşa edilmiştir. Tabiat ile iç içe bir ortam sunan kütüphane, hem de kadim bilginin korunması ve gelecek nesillere aktarılması amacıyla Şifahane adlı bir kitap restorasyon merkezine de ev sahipliği yapmaktadır.

Rami Kütüphanesi, sunmuş olduğu bu geniş imkanlarla İstanbul’da bilgiye erişimi kolaylaştıran, kültürel etkinliklere ev sahipliği icra eden ve ziyaretçilerine rahat bir emek verme ve dinlenme ortamı sunan mühim bir merkezdir.

Beyazıt Devlet Kütüphanesi (İstanbul)

Beyazıt Devlet Kütüphanesi, Türkiye’de devlet eliyle kurulan ilk kütüphane olma hususi durumunu taşır ve varlıklı koleksiyonuyla mühim bir araştırma merkezi konumundadır.

Tarihçesi

Beyazıt Devlet Kütüphanesi, II. Bayezid Külliyesi’nin imaret kısmında yer alır. II. Abdülhamid döneminde, 1880’lerde süregelen emekler sonucunda 27 Haziran 1884 tarihinde “Kütüphane-i Umum-i Osmanî” adıyla hizmete açılmıştır. Adı, 1961 senesinde Beyazıt Devlet Kütüphanesi olarak değiştirilmiştir.

Koleksiyonları

Kütüphane, ortalama bir milyona yakın doküman barındırmaktadır. Bu koleksiyonun mühim bir kısmını kitaplar oluştururken, 11.000 adedi yazma yapıtdir. Bilhassa 2003 senesinde Hakkı Tarık Us Koleksiyonu’nun kütüphaneye devredilmesinden sonrasında gazete-dergi kısmı, Türkiye’nin en mühim arşivlerinden biri haline gelmiştir.

Kütüphanede İslami İlimler haricinde, tarih, coğrafya, edebiyat, tıp, astronomi, matematik, felsefe, mantık ve musiki şeklinde birçok değişik alanda yazma ve basılı eserler bulunmaktadır. Ek olarak, görme engelli okuyucular için kabartma eserler ve dinleyebilecekleri materyallerin bulunmuş olduğu “konuşan kitaplık” kısmı de mevcuttur.

Emek verme Saatleri: Beyazıt Devlet Kütüphanesi, okuyucularına haftanın her günü 24 saat hizmet vermektedir.

SALT Araştırma

Sanat, mimarlık ve toplumsal bilimler alanında uzmanlaşmış dijital ağı kuvvetli bir kütüphanedir.

SALT Araştırma, Güvence BBVA tarafınca 2011 senesinde İstanbul ve Ankara’da kurulan, kâr amacı gütmeyen, kamu hizmetinde bir kültür kurumudur. Temel amacı, sanat, mimarlık, tasarım pratikleri ile toplumsal ve ekonomik tarih incelemelerine odaklanarak disiplinler arası araştırma projeleri yürütmek, sergiler düzenlemek, yayınlar çıkarmak, dijitalleştirme projeleri yapmak ve çeşitli programlar (söyleşiler, konferanslar, gösterimler, atölyeler) vesilesiyle informasyon ve münakaşa ortamları yaratmaktır.

Ne İş Yapar?

SALT, geniş kapsamlı bir yaklaşımla, Türkiye ve yakın coğrafyasının kültürel ve toplumsal hafızasına katkıda bulunmayı hedefler. Bu doğrultuda şu alanlarda etkinlik gösterir:

• Araştırma Projeleri: Sanat, mimarlık, tasarım, şehircilik, toplumsal ve ekonomik tarih şeklinde mevzularda araştırmaları destek sunar ve yürütür. Bilhassa göz ardı edilmiş tarihleri, moderniteyi ve hafıza politikalarını inceleyen projelere fon desteği de sağlar.
• Arşiv ve Kütüphane: Geniş bir gösterim koleksiyonu (kitaplar, süreli yayınlar) ile fiziki ve dijital dokümanları içeren kapsamlı arşivleri kamuya açık hale getirir. Bu arşivler, Türkiye’nin ve bölgenin son yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu’ndan günümüze uzanan toplumsal, coğrafi, sanatla alakalı ve tasarım dönüşümüne dair görsel ve metinsel kaynakları barındırır.
• Dijital Erişim: saltresearch.org adresi üstünden iki milyonu aşkın dijitalleştirilmiş belgeye çevrimiçi erişim imkanı sunar. Bu sayede araştırmacılar dünyanın her yerinden koleksiyonlara ulaşabilir.
• Sergi ve Programlar: Çeşitli sergiler, konuşmalar, konferanslar, film gösterimleri, performanslar ve imalathane emekleri düzenleyerek informasyon paylaşımını ve kamusal tartışmayı teşvik eder.
• Yayınlar: Yapmış olduğu araştırmaların ve programların çıktılarını yayınlar vesilesiyle geniş kitlelere ulaştırır.

Koleksiyonları

SALT Araştırma’nın koleksiyonları oldukça çeşitlidir ve seneler içinde bağışlar ve alımlarla genişlemiştir. Başlıca koleksiyonları şunlardır:

• Fotoğraf Koleksiyonları: Sanat, mimarlık, tasarım, şehir, cemiyet ve iktisat zamanı odaklı dijital ve basılı fotoğraf kaynakları ihtiva eder. Osmanlı ve Türkiye kentlerinin görsel ipuçlarını, geç Osmanlı ve erken Cumhuriyet süreci toplumsal yaşamını gözler önüne serer.
• Mimarlık ve Tasarım Arşivi: Mimarların tasarımları, uygulanan yapıları, eğitim materyalleri, mesleki gezilerden fotoğraflar ve mimari fotoğrafçıların seçkilerini barındırır.
• Sanat Arşivi: 1950 sonrası Türkiye sanat geçmişine odaklanarak sanatçıların işlerinden, zamanı sergilerden ve devrin kültür ortamına dair görsel malzemelerden oluşur.
• Gösterim Koleksiyonu: 45.000’den fazla kitap ve 60.000’den fazla süreli yayını içeren geniş bir kütüphaneye haizdir. Osmanlıca, Türkçe, Fransızca ve İngilizce başta olmak suretiyle değişik dillerde basılı ve ender eserler bulunur. Annuaire Oriental/Doğu Tecim Yıllıkları şeklinde mühim kaynaklar da mevcuttur.

Erişilebilirlik

SALT’ın tüm binalarına, proje, program ve kaynaklarına erişim parasızdır.

• Mekansal Erişim: SALT Galata ve SALT Beyoğlu’ndaki araştırma mekanları Salı-Cumartesi günleri 11.00-19.00 saatleri içinde açıktır.
• Dijital Erişim: saltresearch.org adresi üstünden online arşivlere ve yayınlara ücretsiz bir şekilde erişilebilir. Bazı hususi koleksiyonlara erişim için kullanıcı kaydı yada hususi izin gerekebilir.

SALT, Avrupa Müzeler Konfederasyonu (L’Internationale) üyesidir ve internasyonal işbirliklerine de ehemmiyet verir.

12. Kütüphanelerde Gönüllülük ve Toplumsal Mesuliyet

Kitap Bağışı ve Etkinlikler

Türkiye’de birçok kütüphane, bireylerden ve kurumlardan kitap bağışı kabul eder. Bu bağışlar, bilhassa kırsal bölgelerdeki kütüphanelerin zenginleşmesine katkı sağlar. Ek olarak okuma günleri, söyleşiler, şiir dinletileri şeklinde toplumsal etkinliklerle kütüphaneler bir tek kitap alma yeri olmaktan çıkarak toplumsal buluşma alanlarına dönüşür.

Okuma Grupları

Gönüllü bireyler, kütüphanelerde çocuklar ve yetişkinler için okuma grupları kurarak, beraber okuma alışkanlığı oluşturur. Bilhassa emekliler, öğretmenler ve gençler bu faaliyetlerde etken rol alır.

13. Kitap Okuma Alışkanlığı ve Kütüphanelerin Görevi

Toplumsal Etkisinde bırakır

Kütüphaneler, bireylerin bilgiye ulaşmasını kolaylaştırarak demokratik toplumların inşasında mühim rol oynar. Okuma alışkanlığı ise ferdin eleştirel düşünmesini, empati kurmasını ve kontakt becerilerini artırır. Bilhassa gençlerde kütüphane kültürünün yaygınlaştırılması, eğitim standardını direkt etkisinde bırakır.

Eğitimle İlişkisi

Araştırmalar, tertipli kütüphane kullanan öğrencilerin bilimsel niteliği olan başarılarının daha yüksek bulunduğunu göstermektedir. Okullarla iş birliği içinde yürütülen “Kütüphane Haftası” şeklinde projeler, bu farkındalığı artırmayı hedefler.

14. Kütüphanelerin Karşılaşmış olduğu Problemler

Fiziki Yetersizlikler

Bazı bölgelerde kütüphanelerin fiziki yapıları son zamanların gereksinimlerine cevap verememektedir. Eski binalar, kafi okuma alanı yada teknoloji altyapısı sunamamaktadır.

Personel ve Bütçe Eksiklikleri

Yetersiz kadrolar, hizmet standardını düşürmektedir. Kütüphanecilik eğitimi almış personel ihtiyacı karşılanamamakta, ek olarak bütçe kısıtlamaları kitap alımı ve dijitalleşme projelerini sınırlamaktadır.

15. Kültürel Mirasın Korunmasında Kütüphaneler

Yazma Eserler

Osmanlı döneminden kalma yazma eserler, Süleymaniye, Millet, Beyazıt şeklinde kütüphanelerde koruma altına alınmıştır. Bu eserlerin dijitalleştirilmesiyle kültürel miras gelecek nesillere aktarılmaktadır.

Arşiv Belgeleri

Ulusal Kütüphane ve Devlet Arşivleri, Türkiye’nin tarihî hafızasını oluşturan belgeleri saklar. Bu belgeler; haritalar, mektuplar, gazeteler ve resmi yazışmalardan oluşur.

16. Türkiye’de Kütüphanelerin Geleceği

Akıllı Kütüphaneler

QR kodla kitap tanıma, otomatik kitap iade makineleri, online katalog tarama sistemleri şeklinde teknolojiler yaygınlaşmaktadır. Bilhassa büyük şehirlerde bu tür akıllı çözümler devreye alınmıştır.

Teknoloji Entegrasyonu

Artırılmış gerçeklik (AR) destekli okuma deneyimleri, sanal sergiler ve uzaktan erişim sistemleriyle kullanıcılar mekâna bağlı kalmadan bilgiye ulaşabilmektedir. Gelecekte robot kütüphaneciler dahi gündemde.

17. Internasyonal İşbirlikleri ve Projeler

Avrupa Birliği Projeleri

Türkiye’deki birçok üniversite kütüphanesi, AB destekli informasyon ve belge yönetimi projelerine katılmaktadır. Bu projeler vesilesiyle informasyon sistemleri geliştirilmekte ve kaynak paylaşımı sağlanmaktadır.

Kültürel Değişiklik Programları

Yurt dışındaki kütüphanelerle iş birliği içinde yürütülen değişiklik programları yardımıyla hem personel eğitimi hem de informasyon alışverişi gerçekleştirilmektedir. Örnek olarak, IFLA (Internasyonal Kütüphane Dernekleri Federasyonu) üyeliği gösterilebilir.

❓ Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

1. Türkiye’de kaç halk kütüphanesi var?
   2025 itibarıyla Türkiye’de 1200’ün üstünde halk kütüphanesi bulunmaktadır.
2. Kütüphaneden kitap almak ücretli mi?
   Hayır, halk kütüphanelerinden kitap almak tamamen parasızdır.
3. Türkiye’deki en büyük kütüphane hangisidir?
   İstanbul’daki Rami Kütüphanesi, koleksiyon ve alan açısından Türkiye’nin en büyük kütüphanesidir.
4. Dijital kütüphane hizmetlerinden iyi mi yararlanabilirim?
   e-Devlet üstünden Kültür Bakanlığı’nın e-Kütüphane platformuna erişebilirsiniz.
5. Kütüphaneler hafta sonu açık mı?
   Bazı büyük kütüphaneler hafta sonları da hizmet verir. Sadece ilçe halk kütüphanelerinin emek verme saatleri değişkenlik izah edebilir.
6. Kütüphanelerde web hizmeti var mı?
   Evet, bir çok kütüphane parasız Wi-Fi ve bilgisayar erişimi sunar.

Netice: Türkiye’deki Kütüphaneler Hakkında Informasyon ile Geleceğe Yatırım

Türkiye’deki kütüphaneler yalnızca kitap alınan bölgeler değil; bilgiye erişimin, kültürel gelişmenin ve toplumsal etkileşimin merkezleridir. Dijital dönüşümle beraber hizmetlerini çeşitlendiren bu yapılar, informasyon toplumunun temel taşlarını oluşturmaktadır. Her yaştan kişi için fırsat eşitliği sunan bu kurumlar, Türkiye’nin kültürel ve bilimsel geleceğine meydana getirilen en kıymetli yatırımlardan biridir.