Üç Kutuplu Türkiye Konusu ve Özeti

Üç Kutuplu Türkiye – Zülfü Livaneli

Mevzusu

Kitap, Türkiye’nin artık klasik sağ-sol ayrımıyla açıklanamayacağını, toplumun ve siyasetin üç büyük çekim alanı çevresinde parçalandığını savunur. Bu üç alan kaynaklarda çoğunlukla siyasal İslam/din eksenli politika, Türk milliyetçiliği ve Kürt hareketi/etnik kimlik meselesi olarak anlatılır. Cemiyet refahı bu 3 kutuplaşmadaki insanların ayrışmadan bir araya gelmesiyle mümkündür.

Üç Kutuplu Türkiye Özeti

Kitabın çıkış noktası, Zülfü Livaneli’nin hem sanat hem de siyasal anlamda çalışmalarını ilgiyle takip eden Selçuk Avar’ın 1990’lı yıllarda tertipli olarak kutuplaşma üstüne yazdığı köşeyazılarını toparlama isteğidir. Köşeyazılarından meydana getirilen bu seçkiyle, onun Üç Kutuplu Türkiye öngörüsünü, bu doğrultuda yapmış olduğu tespitleri ve ikazları içeren yazıları bir araya getirir. Avar, ortalama 35 yıl süresince bu mevzunun getireceği tehlikeleri devamlı olarak vurgulayan Zülfü Livaneli’nin yazılarını gazete arşivlerinden kurtarıp yeni kuşaklara kalıcı olarak aktarmak istediğini belirtir.

Livaneli’ye nazaran Türkiye’de uzun süre politika, kabaca sağ ve sol ekseninde düşünülmüştür. Sağ ve sol ayrımı ekonomik tercihler, dış siyaset, kültür politikaları, devletin görevi, özgürlükler ve toplumsal hakkaniyet şeklinde çağdaş politika başlıkları üstünden yürüyebilirdi. Sadece 1990’lardan itibaren bu eksen zayıflamış; yerine daha sert, daha kalıcı ve daha duygusal kimlik alanları geçmiştir.

Livaneli, bu değişimi “üç kutup” fikriyle açıklar. Birinci kutup din/siyasal İslam eksenidir. Bu kutup, toplumun inanç dünyasını ve muhafazakâr hassasiyetlerini siyasal bir kimlik haline getirir. İkinci kutup milliyetçilik eksenidir. Bu kutup, devlet, millet, güvenlik, vatan ve birlik kavramlarını merkeze alır. Üçüncü kutup ise Kürt meselesi ve Kürt hareketidir. Bu alan, etnik kimlik, kültürel haklar, dil, temsil, eşit yurttaşlık ve bölgesel problemler çevresinde şekillenir. Livaneli’nin temel iddiası, Türkiye’nin bu üç alan içinde sıkıştığı ve ortak bir demokratik zemin kurmakta zorlandığıdır.

Kitapta Livaneli, bu kutuplaşmanın yalnızca parti siyasetiyle açıklanamayacağını vurgular. Siyasal partiler bu kutupların görünen yüzleridir; aslolan sorun toplumun zihinsel ve duygusal olarak ayrışmasıdır. İnsanlar artık yalnızca değişik politik görüşlere haiz değildir; birbirlerini “diğeri”, “tehdit”, “hain”, “bölücü”, “gerici”, “dinsiz”, “milliyetçi”, “Kürtçü” şeklinde keskin etiketlerle görmeye adım atmıştır. Böylece siyasal münakaşa rasyonel bir düşünce alışverişi olmaktan çıkar, kimliklerin savunulduğu sert bir cepheleşmeye dönüşür.

Ona nazaran bu durumun tehlikesi, sağ-sol ayrımından değişik olarak daha derin tarihsel damarlara dayanmasıdır. Sağ ve sol, demokratik sistemlerde birbirini dengeleyebilir; iktidar değişimleriyle sistem içinde var olabilir. Fakat dinî, etnik ve milliyetçi ayrışmalar oldukça daha köklü duygulara yaslandığı için ülkenin birliğini ve toplumsal barışı zedeleyebilir. Yazar, bu yüzden üç kutuplu yapıyı yalnızca bir çözümleme değil, bununla beraber bir erken uyarı olarak sunar.

Kitabın mühim yönlerinden biri, Livaneli’nin geçmişe dönük bir “ben söylemiştim” tavrından oldukça, Türkiye’nin bu noktaya iyi mi geldiğini anlamaya çalışmasıdır.

1990’lardan beri yapmış olduğu gözlemleri, köşe yazılarını ve konuşmalarını bir araya getirerek şunu göstermeye çalışır: Toplumdaki büyük kırılmalar aniden ortaya çıkmaz; seneler içinde birikir, işaretler verir, sonrasında siyasal krizlerde görünür hale gelir. Livaneli, Türkiye’deki kutuplaşmanın da bu şekilde geliştiğini savunur. Ona nazaran problemler zamanında demokrasi, hukuk, insan hakları ve eşit yurttaşlık temelinde çözülebilseydi, bugün üç kutbu bir araya getirmek bu kadar zor olmayabilirdi.

Kitapta bilhassa Kürt meselesi, eşit yurttaşlık ve kültürel haklar mühim bir yer meblağ. Livaneli, ülkenin bölünmesine karşı olmanın, değişik kimliklerin haklarını reddetmek anlamına gelmediğini savunur. Tam tersine, her insanın birinci derslik yurttaş sayıldığı, yargının her insana eşit uygulanmış olduğu, kültürel hakların tanındığı ve dil-kültür taleplerine saygı gösterildiği bir Türkiye’nin daha bütünleşmiş bir ülke yaratacağını belirtir. Yayınevi tanıtımında da bu yaklaşımın geçmişte “bölücülük” olarak suçlandığı, sadece aslına bakarsak demokratik ve modern bir Türkiye arayışı olduğu vurgulanır.

Bir başka ana tema, Cumhuriyet, laiklik ve demokrasi ilişkisidir. Livaneli, Cumhuriyet’in kurucu değerlerini önemser; fakat bu değerlerin sadece demokrasi, hukuk devleti, insan hakları ve toplumsal uzlaşmayla beraber yaşatılabileceğini ima eder. Ona nazaran yalnızca yasaklarla, baskıyla yada güvenlikçi reflekslerle toplumsal problemler çözülemez. Aksine, baskı arttıkça kimlikler daha da sertleşir, insanoğlu kendi kamplarına daha çok kapanır.

Kitapta Livaneli’nin yalnızca güncel siyasetle değil, tarihsel ve kültürel arka planla da ilgilenilmiş olduğu görülür. Türkiye’nin bugünkü ayrışmalarını idrak etmek için Osmanlı mirası, Cumhuriyet’in modernleşme deneyimi, Ortadoğu’daki sınırlar, etnik-dinî kimliklerin tarihsel ağırlığı ve Anadolu’nun oldukça kültürlü yapısı şeklinde geniş bir çerçeve kullanır. Bazı tanıtımlarda kitapta Henry Kissinger ile meydana getirilen görüşmelere, Ortadoğu’ya dair değerlendirmelere ve Yaşar Kemal’le ilgili anekdotlara da yer verildiği belirtilir.

Livaneli’nin üslubu, bilimsel niteliği olan bir politika bilimi kitabından oldukça, bir aydının, sanatçının ve köşe yazarının uzun yıllara yayılan gözlemlerine dayanır. Bundan dolayı kitapta veri kadar sezgi, tarihsel bellek kadar kişisel tanıklık da önemlidir. Livaneli, toplumların geleceğini anlamada yalnızca istatistiklerin değil, kültürel işaretlerin, duygusal yönelimlerin ve sanatçı sezgisinin de kıymetli bulunduğunu savunur. Gazete Oksijen’de piyasaya çıkan aynı başlıklı yazıda da geleceği anlama çabasının veri, sezgi ve toplumsal dinamiklerle bağlantılı olduğu anlatılır.

Kitabın merkezindeki en kuvvetli uyarı “duygusal bölünme”dir. Livaneli’ye nazaran bir ülke yalnızca sınırları çizili olduğundan bir arada kalmaz; ortak ilinti, ortak hakkaniyet duygusu ve beraber yaşama iradesi gerekir. Eğer toplumun değişik kesimleri birbirini düşman şeklinde görmeye başlarsa, siyasal birlik kâğıt üstünde kalsa bile toplumsal birlik zedelenir. Bu yüzden üç kutuplu yapı, yalnızca bugünün siyasal gerilimi değil, geleceğin toplumsal barışı açısından da riskli bir tablodur.

Kitabın çözüm önerisi ise tek bir partiye, lidere yada geçici formüle dayanmaz. Livaneli’nin işaret etmiş olduğu çözüm, demokratikleşme, hukukun üstünlüğü, insan hakları, eşit yurttaşlık, kültürel hakların tanınması, Cumhuriyet’in kurucu değerlerinin özgürlükçü yorumlanması ve Anadolu’nun uzlaşma kültürünün tekrardan canlandırılmasıdır.

Başka bir deyişle, üç kutbu bastırarak değil, bu kutupların temsil etmiş olduğu gerçek toplumsal talepleri demokratik bir çatı altında bir araya getirerek aşmak gerekir.

Üç Kutuplu Türkiye – Kitap Açıklaması

“Bugün gelinen noktada, Türkiye’nin derin bir kutuplaşma yaşamış olduğu ve duygusal olarak üçe bölündüğü açıkça görülmektedir. Bu durumun taşımış olduğu temel çekince, iktisat politikaları, dış siyaset ve kültür şeklinde çağdaş politika alanlarında farklılaşabilecek iki yapının (sağ ve sol) yerini, binlerce yıla dayanan dini, etnik ve milliyetçi ayrımların almasıdır. Bu tür ayrışmalar, ülkenin bütünlüğünü tehdit ederek potansiyel bir bölünmeye yol açabilir.

Hepimiz, ülkenin bölünmesine karşı çıkarak, Türkiye’de yaşayan her kesimin insan haklarına uygun şekilde birinci derslik yurttaş muamelesi görmesini, yargının her insana eşit uygulanmasını ve kültürel haklarının tanınarak diline ve kültürüne saygı duyulmasını savunduk. Zamanında ‘bölücülük’ olarak vasıflandırılan ve suçlandığımız bu yaklaşım, aslına bakarsak demokratik, daha bütünleşmiş, modern, gelişmiş ve her insanın refahına yönelik bir Türkiye inşa etme çabasıydı.

Son dönemlerde Türkiye üç kutbu bir araya getirmenin formülleri ile çalkalanıyor. Fakat bu geçmişe nazaran daha zor ve karmaşık yollardan geçmeyi gerektiriyor. Oysa iş asla bu noktalara gelmeyebilirdi.”

(Tanıtım Bülteninden)