Halide Edip Adıvar’ın Yeni Turan Romanının Yapı Unsurları Bakımından İncelenmesi
Halide Edip Adıvar’ın Yeni Turan romanının ilk kez okuyucuya yetişmesi 1912 senesinde Tanin gazetesindeki tefrikasıyla olmuştur. Bilimsel nitelikli araştırmalara bakılırsa tefrikaya 7 Eylül 1912’de başlanmış; yaratı Rûmî 1329’da, kısaca 1913’te müstakil kitap hâlinde basılmıştır.
Bu araştırma, Yeni Turan romanının Arap harfli Osmanlı Türkçesiyle basılmış ilk kitap nüshası esas alınarak hazırlanmıştır. Yararlanılan nüshanın iç kapağında yaratı adı Yeni Turan, yazar adı Halide Edib, baskı kaydı birinci tab‘ı, basım yeri İstanbul, basımevi adı Tanin Matbaası ve basım zamanı 1329 olarak gösterilmektedir. Rumi takvime bakılırsa verilen 1329 zamanı Miladi takvimde 1913 yılına karşılık gelmektedir.
Romanın vaka örgüsü, kişileri, mekânı, zamanı, anlatıcısı, temel çatışmaları ve düşünsel yapısı belirlenirken sonradan hazırlanmış özetler yerine ilk olarak bu emsalsiz nüshanın metni takip edilmiştir. Osmanlıca kelime ve ifadeler anlamları korunarak günümüz Türkçesine aktarılmış; nüshada geçen tarihler Miladi takvime çevrilmiş, açıklanması ihtiyaç duyulan siyasal ve toplumsal kavramlar ise romanın kendi bağlamı içinde değerlendirilmiştir.
Eserin Künyesi
Künyenin bibliyografik vizyonu şöyledir:
Halide Edib, Yeni Turan, birinci tab‘ı, İstanbul, Tanin Matbaası, 1329 [1913].
Romanın Başlangıcı ve Anlatı Çerçevesi
Roman, Yeni Turan ülküsünün hemen hemen bulunamamış bir yurt ve gelecek tasavvuru bulunduğunu özetleyen şu seslenişle adım atar:
“Ey Yeni Turan, sevgili ülke, söyle, sana yol nerede?”
Bu cümle yalnızca eserin başına yerleştirilmiş şiirli bir söz değildir. Roman süresince aranan yeni cemiyet düzenini, yeni insan tipini ve ülkenin geleceğine dair ümidi özetleyen temel bir sorudur.
Peşinden birinci şahıs anlatıcı söz alır. Anlatıcı, 1347 senesinde meydana gelen ve vicdanını uzun süredir rahatsız eden hadiseyi, ölümünün yaklaştığını düşündüğü bir zamanda açıklamaya girişir. Böylece okuyucuya sunulan metnin, geçmişte meydana getirilen hataları açıklamak ve ziyan olan insanlara karşı tinsel bir borcu ödemek amacıyla yazılmış bir itirafname olduğu anlaşılır.
Romanın anlatıcısının hemen sonra Âsım olduğu ortaya çıkar. Âsım, Mekteb-i Mülkiyeden mezun olmuş, genç yaşta siyasete girmiş ve amcası Hamdi Paşa’nın yanında Yeni Osmanlılar Fırkasının çalışmalarına iştirak etmiştir. Başlangıçta kendi siyasal faaliyetlerini vatanperverlik olarak görür. Sadece ölümüne yaklaşırken geçmişte bağlı bulunmuş olduğu siyasal anlayışı, amcasının uyguladığı şekilleri ve kendisinin bu yöntemlere sessiz kalışını sorgulamaya adım atar.
Bu bakımdan romanın vakaları direkt yaşandıkları sırada değil, neticeleri görülmüş ve anlatıcı vicdan muhasebesine yönelmişken aktarılır. Okuyucu, Âsım’ın yalnızca geçmişte yaşanmış olan vakaları değil, kendi siyasal ve etik yanılgılarını da anlatacağını daha ilk sayfalarda öğrenir.
Romanın Bölüm Yapısı
Örneksiz nüsha iki ana kısımdan oluşmaktadır:
Birinci Kısım
Birinci bölümde Âsım’ın siyasete girişi, Hamdi Paşa’nın başlangıcında bulunmuş olduğu Yeni Osmanlılar Fırkası, buna karşı gelişen Yeni Turan hareketi ve iki siyasal anlayış arasındaki temel ayrılıklar tanıtılır.
Yeni Osmanlılar, devletin devamını kuvvetli ve merkezî bir yönetimde görür. Yeni Turan ise Türklerin millî benliklerini kazanmasını; eğitim, sıhhat, hanımefendilerin toplumsal hayata iştirak etmesi ve mahallî yönetimlerin güçlendirilmesi kanalıyla toplumun aşağıdan yukarıya doğru tekrardan kurulmasını amaçlar.
Bu bölümde Kaya, Oğuz, Hamdi Paşa ve Âsım arasındaki ilişkilerin temelleri atılır. Siyasal savaşım, zaman içinde kişisel ihtirasların ve aşk çatışmalarının da etkisiyle ağır bir etik mücadeleye dönüşür.
İkinci Kısım
İkinci bölümde olayların siyasal ve kişisel neticeleri ağırlaşır. Oğuz’un tutuklanması, Hamdi Paşa’nın Kaya üstündeki baskısı, Kaya’nın Yeni Turan ülküsü uğruna yapmış olduğu fedakârlık, seçim mücadelesi ve Oğuz’un ölümü bu bölümde işlenir.
Romanın sonunda Âsım, olayların yalnızca dışarıdan bir şahidi olmadığını; suskunluğu, tarafgirliği ve gerçeği gizlemesi sebebiyle yaşanmış olan trajedinin sorumlularından biri bulunduğunu kabul eder.
—
Açılışta 1347 yılına yer verilmesi, 1913’te piyasaya çıkan romanın vakalarını 1931 civarındaki hayalî bir geleceğe taşıdığını gösterir.
Âsım’ın Hamdi Paşa’nın yeğeni ve onun siyasal faaliyetlerinin ortağı olduğu; romanın da ölüm döşeğinde yazılan bir itirafname biçiminde düzenlenmiş olduğu bilimsel niteliği olan araştırmalarda de doğrulanmaktadır.
—
Roman, “Ey Yeni Turan, sevgili ülke, söyle, sana yol nerede?” şeklindeki bir seslenişle adım atar. Bu sual, eserde anlatılan siyasal ve kişisel olayların ortak noktasını oluşturur: Dağılma tehlikesi yaşayan ülkeyi kurtaracak yeni bir cemiyet ve yönetim düzeni aranmaktadır.
Âsım’ın itirafı
Vakalar, Âsım adlı kişinin hatıraları ve vicdan muhasebesi biçiminde anlatılır.
Âsım, 1347 senesinde meydana gelen ve vicdanını uzun süredir rahatsız eden hadiseleri, ölümünün yaklaştığını hissettiği bir zamanda açıklamaya karar verir. Senelerdir zihnini ve vicdanını rahatsız eden vakaları anlatmadan ölmek istemez.
Âsım, Yeni Osmanlılar Fırkasının başkanı Hamdi Paşa’nın yeğenidir. Ufak yaşından beri amcasının kuvvetli benliğinin ve düşüncelerinin tesiri altında yetişmiştir. Mekteb-i Mülkiyeden mezun olduktan sonrasında siyasete girmiş; amcasının yanında emek vererek Yeni Osmanlılar Fırkasının etkin üyelerinden biri olmuştur.
Âsım, başlangıçta Hamdi Paşa’yı ülkeyi kurtarabilecek tek büyük politika adamı olarak görür. Amcasının görüşlerini sorgulamadan benimser ve onun yürüttüğü siyasal mücadelenin her aşamasında yanında bulunur. Sadece ölümüne yaklaşırken, bu bağlılığının kendi iradesini ve muhakemesini ortadan kaldırdığını anlamaya adım atar.
Yeni Osmanlılar ile Yeni Turan’ın mücadelesi
Romanın vakaları, ülkede iki büyük siyasal fırkanın iktidar mücadelesi yürüttüğü hayalî bir gelecekte geçer.
Yeni Osmanlılar Fırkası, Hamdi Paşa’nın yönetimindedir. Fırka, devletin sadece kuvvetli ve merkezî bir idareyle ayakta tutulabileceğini savunur. Osmanlılık kimliğinin korunmasını, ülkenin tüm unsurlarının merkezden yönetilmesini ve milliyetçilik hareketlerinin bastırılmasını ister.
Buna karşılık Yeni Turan Fırkası, Oğuz’un liderliğinde gelişir. Yeni Turancılar, eski Osmanlı siyasetinin ülkeyi ilerletemediğini düşünür. Halkın eğitim, sıhhat, ziraat, iktisat ve kültür alanlarında geliştirilmesini; yönetimin mahalli ihtiyaçlara bakılırsa düzenlenmesini ve Türklerin kendi millî kimliklerinin bilincine varmasını savunurlar.
Yeni Turan, yalnızca seçimden seçime ortaya çıkan bir siyasal teşkilat değildir. Fırkanın ülkenin değişik yerlerinde:
bulunmaktadır.
Hanımefendiler da bu kurumlarda erkeklerle beraber öğretmen, yönetici, sıhhat görevlisi ve konuşmacı olarak çalışırlar. Böylece Yeni Turan, düşüncelerini yalnızca siyasal nutuklarla değil, direkt halka hizmet ederek yaymaktadır.
Âsım’ın Yeni Turan’la karşılaşması
Yeni Turan hareketinin halk içinde giderek güçlenmesi, Hamdi Paşa’yı ve Yeni Osmanlıları endişelendirir. Âsım da amcasıyla beraber bu yeni hareketi yakından takip etmeye adım atar.
Âsım, Erenköy’deki Yeni Turan Yurdunda düzenlenen bir toplantıya gider. Hamdi Paşa da kimliğini belli etmeden toplantıyı izlemektedir. Âsım burada ilk kez Yeni Turan’ın kurduğu dünyayı yakından görür.
Yurdun mütevazı mimarisi, Selçuklu ve eski Türk sanatından esinlenen süslemeleri, gençlerin davranışları ve hanımlarla adamların beraber emek vermesi Âsım’ı etkisinde bırakır. Görüşmede gençlerin söylediği Yeni Turan şarkısı, onun zihnine yerleşir:
“Ey Yeni Turan, sevgili ülke, söyle, sana yol nerede?”
Âsım, Yeni Osmanlılara bağlı olmasına karşın Yeni Turan’daki içtenlik, emek verme disiplini ve ideal birliği karşısında hayranlık duyar. Bununla beraber amcasının etkisinden kurtulamadığı için bu harekete katılmayı düşünemez.
Oğuz ve Kaya
Görüşmede Yeni Turan’ın lideri Oğuz konuşur. Oğuz, heybetli bir politika adamından fazlaca, tüm yaşamını ülküsüne adamış bir fikir ve savaşım insanı görünümündedir. Konuşmalarında Türk tarihini, Osmanlı Devleti’nin yanlış siyasetlerini, millî kimliği, eğitimi ve yerinden yönetim düşüncesini ele alır.
Oğuz’a bakılırsa Osmanlı Devleti’nin devamlı genişleme ve fetih siyaseti Türk halkının maddi ve tinsel enerjisini tüketmiştir. Ülkenin kurtuluşu, yeni topraklar almakta değil; Anadolu’yu eğitim, ziraat, sıhhat ve iktisat bakımından geliştirmektedir.
Görüşmede konuşan kişilerden biri de Kaya’dır. Kaya, mütevazı giyimli, ciddi, kültürlü ve kuvvetli iradeli bir hanımdır. Yeni Turan’ın hanımlarla, çocuklarla ve halk eğitimiyle ilgili faaliyetlerini yürütmektedir.
Hamdi Paşa, Kaya’yı görünce onun seneler ilkin tanımış olduğu Samiye bulunduğunu anlamış olur.
Samiye, Hamdi Paşa’nın eski arkadaşı Lütfi Bey’in kız evladıdır. Hamdi Paşa onu çocukluğundan beri tanımış ve koruyup kollamıştır. Babasının ölümünden sonrasında Samiye, teyzesinin oğlu Oğuz’un çevresine girmiş ve Yeni Turan hareketine iştirak etmiştir. Yeni hayatında “Kaya” adını kullanmaya adım atmıştır.
Kaya ile Oğuz yalnızca akraba ve siyasal savaşım arkadaşı değildir. Birbirlerini sevmektedirler. Sadece ikisi de kişisel duygularını ülkülerinin önüne geçirmez. Yeni Turan’ın başarısı, onların hayatındaki her şeyden önemlidir.
Hamdi Paşa ile Oğuz’un karşı karşıya gelişi
Yeni Turan’ın güçlenmesiyle Hamdi Paşa ve Oğuz arasındaki siyasal savaşım sertleşir. İki önder, mecliste ve halka açık toplantılarda karşı karşıya gelir.
Hamdi Paşa, milliyetçilik ile yerinden yönetimin imparatorluğu parçalayacağını savunur. Ona bakılırsa çeşitli milletlerden oluşan devlet sadece kuvvetli bir merkez tarafınca bir arada tutulabilir. Mahalli yönetimlere geniş yetkiler verilmesi, değişik unsurların zaman içinde devletten ayrılmasına yol açacaktır.
Oğuz ise milliyetçilik hareketlerinin artık engellenemeyeceğini belirtir. Devletin tüm unsurlarını zorla tek bir merkez altında tutmaya çalışmak, ayrılıkları daha da büyütmektedir. Ona bakılırsa her bölgenin kendi gereksinimlerini karşılayabilmesi ve kendisini yönetebilmesi, insanların devlete olan bağlılığını güçlendirecektir.
Bu münakaşa, yalnızca iki siyasal program arasındaki görüş ayrılığı değildir. Hamdi Paşa gücü, otoriteyi ve merkezî yönetimi; Oğuz ise hizmeti, eğitimi, millî bilinci ve mahalli sorumluluğu temsil eder.
Oğuz’un tutuklanması
Yeni Turan’ın halk arasındaki tesirinin artması ve seçimleri kazanma ihtimalinin ortaya çıkması üstüne Hamdi Paşa, siyasal enerjisini kullanarak hareketi durdurmaya karar verir.
Oğuz, hükûmete karşı kabahat işlediği nedeni öne sürülerek tutuklanır. Onun ağır bir cezaya, hatta ölüme mahkûm edilebileceği söylentileri yayılır. Yeni Turan hareketi liderini yitirme tehlikesiyle karşı karşıya kalır.
Kaya için Oğuz’un tutuklanması hem kişisel hem de siyasal bir felakettir. Oğuz sevilmiş olduğu insan olduğu benzer biçimde Yeni Turan hareketini bir arada tutan liderdir. Onun ortadan kaldırılması, senelerdir kurulan kurumların ve yürütülen çalışmaların dağılmasına yol açabilecektir.
Hamdi Paşa’nın teklifi
Kaya, Oğuz’u kurtarmak için Hamdi Paşa’nın yanına gider. Çocukluğundan beri tanımış olduğu Paşa’dan Oğuz’un özgür bırakılmasını ister.
Hamdi Paşa, Kaya’ya karşı uzun süredir taşımış olduğu duyguları açıklar. Oğuz’un kurtulması için Kaya’nın kendisiyle evlenmesini koşul koşar.
Bu teklif, Hamdi Paşa’nın siyasal enerjisini kişisel isteği için kullanımı anlamına gelir. Kaya, sevmediği ve düşüncelerini paylaşmadığı bir insanla evlenmekle Oğuz’un ölümüne izleyici kalmak içinde bırakılır.
Kaya ilkin bu teklif karşısında sarsılır. Fakat kendi mutluluğunu Yeni Turan’ın geleceğinden üstün tutamaz. Oğuz’un kurtulması ve hareketin devam etmesi için Hamdi Paşa ile evlenmeyi kabul eder.
Kaya’nın sonucu bir aşk tercihi değil, bilgili bir fedakârlıktır. Kendisini, Oğuz’u ve Yeni Turan’ı kurtarmak amacıyla feda eder.
Kaya ile Hamdi Paşa’nın eşiyle olan evliliği
Oğuz özgür bırakılır; Kaya ise verdiği söz üstüne Hamdi Paşa ile evlenir.
Yeni Osmanlıları destekleyen gazeteler bu eşiyle olan evliliği siyasal propaganda malzemesi hâline getirir. Yeni Turan’ın önde gelen hanımlarından birinin rakip fırkanın başkanıyla evlenmesi, Yeni Turan’ın çözülmeye başladığının kanıtı olarak gösterilir.
Kaya, hakkında tartışmaların harekete zarar vermemesi için cemiyet hayatından çekilir. Yeni Turan yurtlarına ve toplantılarına gitmez; evinden fazlaca azca çıkar. Sadece Yeni Turan’ın faaliyetlerini ve Oğuz’un çalışmalarını gazetelerden izlemeyi sürdürür.
Hamdi Paşa Kaya’yı hakkaten sevdiğini düşünür. Ona rahat ve heybetli bir yaşam sunmak ister. Fakat Kaya’nın sessizliği ve içine kapanması, bu evliliğin dışarıdan görüldüğü benzer biçimde mutlu olmadığını açıkça gösterir.
Kaya, Hamdi Paşa’ya bir eş olarak yaklaşmaz. Aynı evde yaşasalar da aralarında aşılması mümkün olmayan bir fikir ve duygu uzaklığı vardır.
Oğuz’un mücadelesine dönmesi
Oğuz, Kaya’nın Hamdi Paşa ile evlendiğini öğrenince büyük bir sarsıntı geçirir. Bir süre ortadan kaybolur. Fakat kişisel acısını siyasal mücadelesinin önüne geçirmez ve tekrardan Yeni Turan’ın başına döner.
Oğuz, Kaya’nın niçin bu şekilde bir evlilik yaptığını bilmemektedir. Kaya’nın kendi iradesiyle Yeni Turan’dan ayrıldığını ve Hamdi Paşa’yı seçtiğini düşünür. Buna karşın Kaya’yı suçlayan açık bir tavır göstermez.
Tüm enerjisini Yeni Turan’ın teşkilatlarını geliştirmeye, halka ulaşmaya ve seçimleri kazanmaya verir. Oğuz’un kişisel acısını gizleyerek çalışmaya devam etmesi, onun ülküsüne bağlılığını gösterir.
Yeni Turan’ın seçim zaferi
Yeni Turan, yürüttüğü eğitim, sıhhat ve toplumsal yardım faaliyetleri yardımıyla halkın büyük desteğini kazanır. Meydana getirilen seçimlerde oyların ortalama dörtte üçünü alarak iktidara gelir.
Oğuz, kurulan hükûmette mühim görevler üstlenir. Eğitim ve içişleri alanlarında Yeni Turan’ın programını uygulamaya girişir. Mahalli yönetimlerin güçlendirilmesi, Anadolu’ya daha çok kaynak ayrılması, okulların yaygınlaştırılması ve Türk halkının ekonomik bakımdan geliştirilmesi için çalışır.
Hamdi Paşa ve Yeni Osmanlılar ise seçim yenilgisini kabullenmez. Yeni hükûmetin uygulamalarını engellemek için sert bir karşıcılık yürütürler. Yeni Turan’ın dinî değerleri zayıflattığını, devleti parçalayacağını ve Türk olmayan unsurlara fazla serbestlik tanıdığını ileri sürerler.
Böylece siyasal savaşım, düşünce tartışmasının sınırlarını aşarak karalama, kışkırtma ve düşmanlığa dönüşür.
Kaya’nın hastalığı
Kaya, Oğuz’un ve Yeni Turan’ın başarılarını uzaktan takip eder. Bir taraftan hareketin iktidara gelmesiyle fedakârlığının boşa gitmediğini düşünür; öteki taraftan Oğuz’dan ayrı ve Hamdi Paşa’nın evinde yaşamak onu ruhen yıpratır.
Kaya’nın sağlığı giderek bozulur. Hamdi Paşa, onu iyileştirmek ve kendisine yaklaştırmak amacıyla Avrupa’ya götürür. Bir süre siyasetten uzak kalır ve tüm dikkatini Kaya’ya verir.
Fakat gezi ve çevre değişikliği Kaya’nın ruhundaki acıyı ortadan kaldırmaz. Bundan dolayı onun hastalığının aslolan sebebi bedensel değil; sevilmiş olduğu insandan, arkadaşlarından ve yaşamını adamış olduğu ülküden koparılmış olmasıdır.
Siyasal mücadelenin tekrardan sertleşmesi
Hamdi Paşa Avrupa’dan döndükten sonrasında tekrardan siyasete yönelir. Yeni Osmanlıların iktidara dönebilmesi için Oğuz’u ve Yeni Turan’ı hedef alan konuşmalar yapar.
Oğuz’un fikirleri halka tehlikeli, dinsiz yada bölücü bir hareket benzer biçimde gösterilmeye çalışılır. Bu propaganda, siyasal tartışmayı kişisel düşmanlığa dönüştürür. Oğuz, bazı çevrelerin gözünde ortadan kaldırılması ihtiyaç duyulan bir şahıs hâline gelir.
Oğuz tüm tehditlere karşın toplantı ve konuşmalarına devam eder. Kendi güvenliğini düşünmek yerine Yeni Turan’ın çalışmalarını sürdürmeyi tercih eder.
Oğuz’un vurulması
Oğuz, Fatih Camii çevresinde bulunmuş olduğu sırada akıl sağlığı yerinde olmadığı belirtilen bir şahıs tarafınca vurulur. Sadece romanda saldırganın içinde bulunmuş olduğu ortamın, uzun süredir yürütülen kışkırtıcı propagandadan bağımsız olmadığı sezdirilir.
Oğuz’un vurulmuş olduğu haberi Hamdi Paşa’nın evine ulaşır. Âsım ve Hamdi Paşa, Kaya’nın ağır hasta olması sebebiyle haberi ondan saklamaya çalışırlar.
Oğuz, ölüm döşeğindeyken bile ilk olarak Yeni Turan’ın geleceğini düşünür. Hareketin kendisinden sonrasında kim tarafınca yönetilmesi gerektiğine dair yönerge verir.
Ondan sonra Âsım’a Kaya’nın Hamdi Paşa ile kendisini kurtarmak için evlenip evlenmediğini sorar. Âsım gerçeği bilmesine karşın açıkça söylemesi imkansız. Amcasına bağlılığı ve vakalar karşısındaki iradesizliği, son kez gerçeğin önüne geçer.
Oğuz, Kaya’nın kendisini isteyerek terk ettiğini düşünerek ölür.
Kaya’nın gerçeği öğrenmesi
Hamdi Paşa ve Âsım’ın tüm çabalarına karşın Kaya, Oğuz’un vurulduğunu ve peşinden öldüğünü öğrenir.
Kaya, Hamdi Paşa ile yüzleşir. Oğuz’un ölümünden onu direkt yada dolaylı halde görevli meblağ. Hamdi Paşa’nın Oğuz’a karşı yürüttüğü siyasal savaşım ve düşmanlaştırıcı konuşmalar, saldırının meydana gelebileceği ortamı hazırlamıştır.
Kaya, Hamdi Paşa’ya kendisiyle niçin evlendiğini de açıklar. Onu hiçbir süre sevmediğini; yalnızca Oğuz’un yaşamını ve Yeni Turan’ın geleceğini kurtarmak için bu eşiyle olan evliliği kabul ettiğini söyler.
Böylece Hamdi Paşa, Kaya’yı siyasal gücüyle kendisine bağlamış olsa da onun sevgisini hiçbir süre kazanamadığını anlamış olur.
Kaya, Hamdi Paşa’nın evini terk eder. Bu ayrılış, yalnızca mutsuz bir evliliğin sona ermesi değildir. Kaya’nın kendisini esir eden siyasal ve kişisel otoriteye karşı iradesini tekrardan ortaya koymasıdır.
Âsım’ın vicdan muhasebesi
Romanın sonunda Âsım, olayların yalnızca yansız bir şahidi olmadığını kabul eder. Hamdi Paşa’nın yanında bulunmuş, onun siyasal gücünden yararlanmış ve yanlışlarını bilmiş olduğu hâlde açıkça karşı çıkmamıştır.
Yeni Turan’ın çalışmalarını takdir etmiş, Oğuz’un büyüklüğünü ve Kaya’nın fedakârlığını görmüş; fakat amcasının etkisinden kurtulup doğru bilmiş olduğu tarafta yer alamamıştır.
Bilhassa Oğuz’un ölüm döşeğindeyken sordurulmuş olduğu soruya gerçeği söylememesi, Âsım’ın vicdanında kapanmayan bir yara hâline gelir. Ölümünün yaklaştığını anlayınca tüm hadiseyi yazmasının sebebi de bu suskunluğun ve kabahat ortaklığının tinsel yükünden kurtulmak istemesidir.
Bu yüzden roman yalnızca Yeni Osmanlılar ile Yeni Turan arasındaki siyasal mücadeleyi anlatmaz. Bununla birlikte gerçeği görmüş olduğu hâlde güç karşısında susan insanoğlunun etik sorumluluğunu da sorgular.
Romandaki Tarihler Hakkında Izahat
Örneksiz nüshada iki mühim yıl bulunmaktadır:
Romanın girişindeki cümle günümüz Türkçesiyle şu anlama gelir:
“Bugün yazmaya kendimi zorunlu gördüğüm vaka 1931 senesinde meydana geldi.”
Bu yüzden romanın vaka zamanı için:
Romanın ana vakaları 1931 senesinde geçmektedir.
ifadesini kullanmakta fayda vardır.
Yaratı 1913’te yayımlandığı hâlde olayların 1931 senesinde geçmesi, yazarın ülkenin ortalama on sekiz yıl sonraki siyasal ve toplumsal durumunu hayal ettiğini gösterir. Bu yönüyle Yeni Turan, geleceğe dönük siyasal ve toplumsal bir tasarı ortaya koyan ütopik nitelikli bir romandır.
Yeni Turan’da kişiler yalnızca bireysel özellikleriyle değil, temsil ettikleri siyasal düşünceler ve etik değerlerle de ehemmiyet kazanırlar. Romanın anlatıcısı Âsım olmakla beraber düşünsel merkezinde Oğuz ile Kaya, çatışmanın merkezinde ise Hamdi Paşa bulunmaktadır.
Âsım
Âsım, romanın birinci şahıs anlatıcısıdır. Vakaları onun hatıraları, gözlemleri ve vicdan muhasebesi vasıtasıyla öğreniriz. Yeni Osmanlılar Fırkasının başkanı Hamdi Paşa’nın yeğenidir.
Mekteb-i Mülkiyeden mezun olduktan sonrasında amcasının yanında siyasete girer. Çocukluğundan beri Hamdi Paşa’nın kuvvetli benliğinin tesiri altında yetiştiği için onun düşüncelerini uzun süre sorgulamadan benimser.
Âsım’ın temel özellikleri şunlardır:
Âsım, Yeni Turan’ın kurumlarını, gençlerini ve halka hizmet anlayışını gördüğünde bu hareketten etkilenir. Oğuz’un fikirlerine ve Kaya’nın kişiliğine karşı içinde bir saygı oluşur. Fakat Hamdi Paşa’ya duyduğu bağlılık, görmüş olduğu gerçeklere bakılırsa hareket etmesini engeller.
Onun en mühim kusuru direkt fenalık yapması değil, kötülüğü ve haksızlığı görmüş olduğu hâlde susmasıdır. Hamdi Paşa’nın siyasal enerjisini kişisel çıkarları için kullanmasına engel olmaz. Oğuz ölüm döşeğindeyken sordurulmuş olduğu soruya da gerçeği açıkça söylemesi imkansız.
Bu yüzden Âsım’ın itirafı yalnızca geçmişte meydana gelen vakaları anlatma amacı taşımaz. O, kendi suskunluğunu ve etik zayıflığını da yargılar.
Roman süresince en belirgin değişimi yaşayan şahıs Âsım’dır. Başlangıçta Hamdi Paşa’yı sorgulamadan izleyen bir siyasal yandaş iken sonunda kendi sorumluluğunu kabul eden vicdanlı bir anlatıcıya dönüşür.
Âsım’ın romandaki işlevi
Âsım:
Onun şahsında roman, yalnızca haksızlık yapanları değil, haksızlık karşısında susanları da sorgular.
Hamdi Paşa
Hamdi Paşa, Yeni Osmanlılar Fırkasının başkanı ve romanın başlıca çatışma yaratan kişisidir. Âsım’ın amcasıdır. Kuvvetli iradeli, etkisi altına alan, tecrübeli ve ihtiraslı bir politika adamıdır.
Devletin sadece güçlü ve merkezî bir yönetimle korunabileceğine inanır. Ülkenin değişik unsurlarına geniş yönetim hakları verilmesini devletin parçalanmasına yol açacak bir çekince olarak görür.
Hamdi Paşa’nın siyasal anlayışının temelinde:
bulunmaktadır.
Bu bakımdan Hamdi Paşa’nın tüm düşünceleri kişisel çıkara dayanmaz. O da ülkenin geleceği mevzusunda kaygı duyar. Sadece kendi düşüncesini tek doğru kabul etmesi, değişik görüşleri birer düşmanlık ve tehdit olarak değerlendirmesine neden olur.
Hamdi Paşa’nın temel kişilik özellikleri şunlardır:
Hamdi Paşa’nın en büyük etik hatası, Oğuz’un tutuklanmasını ve siyasal enerjisini Kaya’yla evlenebilmek için kullanmasıdır. Kaya’yı serbestçe karar verebileceği bir insan olarak değil, elde edilmesi ihtiyaç duyulan bir varlık olarak görür.
Kaya’nın kendisini sevmediğini bilmiş olduğu hâlde, onun Oğuz’u kurtarmak için yapmış olduğu fedakârlıktan yararlanır. Bu yüzden Hamdi Paşa’nın Kaya’ya duyduğu duygu gerçek bir sevgi olmaktan fazlaca, sevgiyle karışmış bir haiz olma tutkusudur.
Hamdi Paşa, Kaya’yı evine ve hayatına dâhil edebilir; fakat onun ruhunu, düşüncelerini ve sevgisini kazanamaz.
Hamdi Paşa’nın trajedisi
Hamdi Paşa, siyasal ve kişisel gücü yardımıyla istediği pek fazlaca şeyi elde eder. Sadece gücün sevgiyi ve gönüllü bağlılığı sağlayamayacağını anlayamaz.
Kaya’yı Oğuz’dan ayırmakla onu kazanmış olmaz. Tam tersine, Kaya’nın sessizliği ve hastalığı Hamdi Paşa’nın etik yenilgisini devamlı olarak görünür hâle getirir.
Romanın sonunda Kaya’nın gerçeği açıklamasıyla Hamdi Paşa:
öğrenir.
Böylece dışarıdan kuvvetli görünen Hamdi Paşa, kişisel ve etik bakımdan yenilmiş olur.
Hamdi Paşa’nın romandaki işlevi
Hamdi Paşa:
temsil eder.
Oğuz
Oğuz, Yeni Turan Fırkasının lideridir. Romanın düşünsel ve ülküsel merkezinde yer alır. Tüm yaşamını ülkenin eğitim, sıhhat, iktisat ve kültür kanalıyla tekrardan kurulmasına adamıştır.
Heybetli bir politika adamından fazlaca çalışan, öğreten ve teşkilat kuran bir ideal insanıdır. Yeni Turan’ın halk içinde güçlenmesini yalnızca konuşmalarıyla değil, kurduğu kurumlarla sağlar.
Oğuz’un düşüncesine bakılırsa ülkenin kurtuluşu:
değildir.
Aslolan kurtuluş:
aranmalıdır.
Oğuz’un temel özellikleri şunlardır:
Oğuz, Kaya’yı derinden sever. Sadece bu sevgi, Kaya’yı yönetme yada ona haiz olma isteğine dönüşmez. Hamdi Paşa ile Oğuz arasındaki en mühim farklardan biri burada ortaya çıkar.
Hamdi Paşa, sevilmiş olduğu hanımı siyasal gücüyle kendisine bağlamak isterken Oğuz, Kaya’nın sonucuna saygı gösterir. Kaya’nın evliliğinin gerçek sebebini bilmediği hâlde onu kamuoyu önünde suçlamaz.
Oğuz’un kişisel acısına karşın Yeni Turan’ın başına dönmesi, ülküsüne duyduğu bağlılığın göstergesidir.
Oğuz’un idealize edilmesi
Oğuz, romanda büyük seviyede idealize edilmiş bir kişidir. Onun şahsında olması ihtiyaç duyulan yeni politika adamının özellikleri gösterilir:
Bu yüzden Oğuz, yalnızca bir roman kişisi değil, yazarın geleceğin Türkiye’si için düşündüğü ideal yönetici tipidir.
Oğuz’un ölümü
Oğuz’un öldürülmesi, yalnızca bir insanoğlunun yaşamını kaybetmesi değildir. Siyasal düşmanlığın, kışkırtıcı propagandanın ve fikirlerin sertlik kanalıyla bastırılmasının sonucudur.
Oğuz ölüm döşeğindeyken bile ilk olarak Yeni Turan’ın geleceğini düşünür. Bu tutumu, onun kişisel yaşamını bütünüyle ülküsüne adadığını gösterir.
Kaya – Samiye
Kaya, romanın merkezî hanım kişisidir. Aslolan adı Samiye’dir. Yeni Turan hareketine katıldıktan sonrasında “Kaya” adını kullanmaya adım atar.
Bu ad onun kişiliğini yansıtır. Kaya:
bir hanımdır.
Çocukluğunda Hamdi Paşa’nın çevresinde bulunmuş, babasının ölümünden sonrasında Oğuz ve Yeni Turan hareketiyle yakınlaşmıştır. Oğuz’un hem yakın akrabası hem ideal arkadaşıdır.
Kaya, Yeni Turan içinde yalnızca liderin sevilmiş olduğu hanım olarak bulunmaz. Hareketin hanım, çocuk, eğitim ve toplumsal yardım faaliyetlerinde etkin halde vazife alır. Konuşmalar yapar, yurtlarda çalışır ve Yeni Turan’ın hanım anlayışını yaşayışıyla temsil eder.
Kaya’nın hanım anlayışı
Kaya, geleneksel ev hayatına kapatılmış hanım tipinden farklıdır. Bununla beraber Batılı yaşamı yalnızca giyim, eğlence ve gösteriş olarak benimseyen hanım tipini de temsil etmez.
Onun kadınlığı:
üstüne kuruludur.
Kaya erkeklerle beraber çalışır; fakat kişiliğini görünüşü yada kadınlığı üstünden değil, yapmış olduğu iş ve taşımış olduğu ideal üstünden ortaya koyar.
Kaya ile Oğuz’un ilişkisi
Kaya ile Oğuz arasındaki ilişki karşılıklı sevgiye, saygıya ve ortak ülküye dayanır. Onları birbirine bağlayan yalnızca kişisel aşk değildir. İkisi de Yeni Turan’ı kendi mutluluklarından daha mühim görür.
Bu yüzden Kaya, Oğuz’u kurtarmak için kendi hayatından vazgeçebilir. Hamdi Paşa ile evlenmeyi kabul etmesi, Oğuz’dan vazgeçmiş olduğu yada Hamdi Paşa’yı sevilmiş olduğu anlamına gelmez.
Kaya’nın eşiyle olan evliliği üç amacı taşır:
Kaya’nın fedakârlığı
Kaya’nın fedakârlığı romandaki en büyük kişisel özveridir. Sadece bu fedakârlığın ağır neticeleri olur.
Kaya:
Kaya’nın sessizliği zayıflık değildir. O, verdiği kararın yükünü bilgili halde taşır. Bununla beraber içinde bulunmuş olduğu ruhsal baskı zaman içinde sağlığını bozar.
Kaya ile Hamdi Paşa’nın ilişkisi
Kaya, Hamdi Paşa’ya karşı evlilik görevlerini yerine getirmeye çalışan fakat ona duygusal olarak yaklaşmayan bir hanımdır. Hamdi Paşa’nın sağlamış olduğu rahatlık ve zenginlik onun için anlam taşımaz.
Kaya’nın hayatında kıymetli olan:
Bu yüzden Hamdi Paşa’nın evi, Kaya için bir yuva değil, fedakârlığının bedelini ödediği kapalı bir mekâna dönüşür.
Oğuz’un ölümünü öğrendikten sonrasında Hamdi Paşa’nın evinden ayrılması, Kaya’nın iradesini tekrardan ele geçirmesidir.
Kaya’nın romandaki işlevi
Kaya:
temsil eder.
Oğuz Yeni Turan düşüncesinin siyasal lideriyse Kaya onun toplumsal ve etik yüzüdür.
Lütfi Bey
Lütfi Bey, Kaya’nın babası ve Hamdi Paşa’nın eski arkadaşıdır. Romanın ana vakaları başladığında hayatta değildir; sadece Kaya’nın geçmişinin açıklanmasında mühim bir yere haizdir.
Hamdi Paşa’nın Samiye’yi çocukluğundan tanıması, Lütfi Bey’le olan eski dostluğuna dayanır. Lütfi Bey’in ölümünden sonrasında Samiye’nin yaşamı değişmiş ve Oğuz’un çevresine katılmasıyla Kaya kimliğini kazanmıştır.
Lütfi Bey direkt vakaları yöneten bir şahıs değildir. Daha fazlaca Kaya’nın eski hayatıyla Yeni Turan içindeki yeni kimliği içinde bağlantı kurar.
Yeni Turan’ın Gençleri ve Bayanları
Romanda bazı kişiler tek tek adlandırılmaktan fazlaca toplu bir kimlikle anlatılır. Yeni Turan yurtlarında çalışan gençler, öğretmenler, bayanlar ve sıhhat görevlileri bu topluluğu oluşturur.
Bu kişiler:
Onlar, Yeni Turan düşüncesinin yalnızca Oğuz ve Kaya’ya bağlı olmadığını gösterirler. Hareket, ülkenin çeşitli bölgelerine yayılmış geniş bir insan topluluğu tarafınca yaşatılmaktadır.
Bu topluluk bununla birlikte romandaki geleceğin cemiyet modelidir.
Yeni Osmanlılar
Yeni Osmanlılar da romanda toplu bir siyasal kişilik olarak yer alır. Hamdi Paşa’nın çevresindeki siyasetçiler, gazeteciler ve taraftarlar bu gruba dâhildir.
Bu çevre:
Yeni Osmanlıların tamamı şahsen fena kişiler olarak gösterilmez. Sadece iktidarı koruma arzusu, onları giderek sertleşen ve etik sınırları aşan bir siyasete yöneltir.
Oğuz’u Vuran Şahıs
Oğuz’u vuran şahıs romanda bireysel özellikleri detaylı halde işlenmiş bir karakter değildir. Akli dengesinin yerinde olmadığı belirtilir.
Bununla beraber saldırının yalnızca tek bir kişinin davranışı olmadığı sezdirilir. Uzun süredir sürdürülen:
saldırının meydana geldiği ortamı hazırlamıştır.
Bu yüzden saldırgan, romanda siyasal nefretin ve kışkırtılmış kalabalık psikolojisinin aracı durumundadır.
Kişiler Arasındaki Temel İlişkiler
Âsım – Hamdi Paşa
Bu ilişki, yeğen-amca ilişkisinden fazlaca otorite ve bağlılık ilişkisidir. Âsım uzun süre kendi iradesini amcasının iradesine bırakır. Romanın sonunda bu bağlılığın etik neticelerini sorgular.
Hamdi Paşa – Oğuz
İki şahıs birbirine karşıt siyasal düşünceleri temsil eder:
Aralarındaki savaşım düşünce tartışması olarak adım atar; zaman içinde kişisel düşmanlık ve siyasal baskıya dönüşür.
Oğuz – Kaya
İlişkileri aşk, saygı, akrabalık ve ortak ideal üstüne kuruludur. Birbirlerini severler; fakat Yeni Turan’ın geleceğini kendi mutluluklarından üstün tutarlar.
Hamdi Paşa – Kaya
Bu ilişki sevgiyle özgür irade arasındaki çatışmayı gösterir. Hamdi Paşa Kaya’yı sevdiğini düşünür; fakat onun özgürce karar vermesine izin vermez. Kaya ise Hamdi Paşa’yla kendi isteğiyle değil, Oğuz’u kurtarmak için evlenir.
Âsım – Oğuz ve Kaya
Âsım, Oğuz ile Kaya’nın büyüklüğünü ve fedakârlığını zaman içinde anlamış olur. Sadece onlar hayattayken gerçeğin yanında yeterince kuvvetli halde durması imkansız. Onun geç kalmış itirafı, Oğuz ile Kaya’ya karşı duyduğu tinsel borcun sonucudur.
Kişilerin Romanın Yapısındaki Temsil Değerleri
Bu dört merkezî şahıs arasındaki ilişkiler, romanın hem siyasal hem de duygusal yapısını oluşturur. Oğuz ile Hamdi Paşa arasındaki siyasal savaşım, Kaya üstünden kişisel bir çatışmaya dönüşür; Âsım ise bu çatışmaya tanıklık eden ve sonunda kendi sorumluluğunu kabul eden kişidir.
Yeni Turan romanının temel mekânı İstanbul’dur. Sadece İstanbul yalnızca olayların geçmiş olduğu kent değildir; ülkedeki değişik siyasal düşüncelerin, eski yönetim anlayışıyla yeni cemiyet tasarısının karşı karşıya geldiği merkezdir.
Romandaki mekânlar, kişilerin düşüncelerini ve temsil ettikleri değerleri ortaya koyacak halde kullanılmıştır.
İstanbul
Siyasal mücadelenin merkezi İstanbul’dur. Yeni Osmanlılar Fırkası ile Yeni Turan Fırkası arasındaki tartışmalar, seçim emek harcamaları, toplantılar ve propaganda faaliyetleri burada yürütülür.
İstanbul romanda iki değişik görünüşe haizdir:
Bu bakımdan İstanbul, yalnızca fizyolojik bir kent değil, eski ile yeninin karşılaşmış olduğu simgesel bir mekândır.
Erenköy’deki Yeni Turan Yurdu
Romanın en mühim mekânlarından biri Erenköy’de bulunan Yeni Turan Yurdudur. Âsım ile Hamdi Paşa, Yeni Turan hareketini yakından tanımak amacıyla buradaki bir toplantıya katılırlar.
Yeni Turan Yurdu:
ile Âsım üstünde kuvvetli bir tesir bırakır.
Yurdun gösterişten uzak oluşu, Yeni Turan’ın yalnızca siyasal iktidarı ele geçirmek isteyen bir fırka olmadığını gösterir. Burası, hareketin düşündüğü yeni toplumun minik bir örneğidir.
Âsım, Yeni Turan şarkısını ve Kaya’nın konuşmasını ilk kez bu çevrede dinler. Bu yüzden Erenköy Yurdu, onun zihninde Yeni Turan’a karşı ilk ciddi hayranlığın doğduğu mekândır.
Yeni Turan Yurtları ve Kurumları
Roman süresince ülkenin değişik bölgelerine yayılmış Yeni Turan yurtlarından söz edilir. Bunlar yalnızca siyasal toplantı bölgeleri değildir.
Bu kurumlarda:
Yeni Turan’ın aslolan gücü, seçim dönemlerinde ortaya çıkan siyasal propagandadan değil, bu devamlı toplumsal çalışmalardan doğar.
Bu mekânlar, romandaki ütopik cemiyet tasarısının uygulama alanlarıdır.
Meclis ve Siyasal Toplantı Bölgeleri
Hamdi Paşa ile Oğuz arasındaki fikir çatışması, mecliste ve halka açık siyasal toplantılarda görünür hâle gelir.
Bu mekânlarda:
tartışılır.
Meclis, ideal bir uzlaşma ortamı olmaktan fazlaca siyasal rekabetin ve iktidar mücadelesinin yaşandığı bir alandır. Tartışmalar zaman içinde düşünce seviyesinden çıkarak kişisel suçlama ve düşmanlığa dönüşür.
Hamdi Paşa’nın Evi
Hamdi Paşa’nın evi, siyasal gücü ve yüksek toplumsal konumu temsil eder. Kaya, Oğuz’u kurtarmak için Hamdi Paşa ile evlendikten sonrasında bu eve yerleşir.
Dışarıdan bakıldığında ev:
bir yaşam sunmaktadır.
Fakat Kaya için burası bir yuva değildir. Sevilmiş olduğu insandan ve Yeni Turan’daki arkadaşlarından ayrılmış olduğu için ev, onun ruhsal yalnızlığını artıran kapalı bir mekâna dönüşür.
Hamdi Paşa, Kaya’ya maddi rahatlık sağlayabilir; fakat onun düşüncelerini, sevgisini ve gönüllü bağlılığını elde edemez. Bu yüzden evde aynı yaşamı paylaşan iki şahıs içinde aşılması mümkün olmayan bir uzaklık vardır.
Hamdi Paşa’nın evi, romanda iktidarın insan bedenini ve dış yaşamını denetim edebileceğini, fakat insanoğlunun iç hayatına hükmedemeyeceğini gösterir.
Kaya’nın Odası
Kaya’nın içine çekilmiş olduğu oda, onun sessizliğini, yalnızlığını ve ruhsal çöküşünü yansıtır. Kaya dış dünyadan, Yeni Turan yurtlarından ve arkadaşlarından uzaklaşmıştır.
Bu kapalı mekân:
sembolize eder.
Kaya’nın hastalığının yalnızca bedensel olmadığı, yaşamış olduğu mekânla kurduğu ilişki yardımıyla daha açık halde anlaşılır.
Avrupa
Hamdi Paşa, sağlığı bozulan Kaya’yı iyileştirebilmek amacıyla Avrupa’ya götürür. Avrupa yolculuğu bir süreliğine siyasal mücadeleden uzaklaşmalarını sağlar.
Sadece mekân değişikliği Kaya’yı iyileştirmez. Bundan dolayı onun aslolan hastalığı:
sebebiyle meydana gelen ruhsal yıkımdır.
Böylece Avrupa, bir kurtuluş mekânı olmaktan fazlaca, insanoğlunun kendi içindeki acıdan uzaklaşamayacağını gösteren geçici bir kaçış alanıdır.
Fatih Camii ve Çevresi
Oğuz’un vurulması, Fatih Camii çevresinde gerçekleşir. Fatih, tarihî ve dinî çağrışımları bulunan bir mekândır.
Oğuz’un burada saldırıya uğraması, siyasal propagandanın ve dinî suçlamaların ulaşmış olduğu tehlikeli sonucu gösterir. Uzun süredir Oğuz’un ve Yeni Turan’ın din karşıtı bir hareket benzer biçimde gösterilmesi, saldırının meydana geldiği toplumsal ortamı hazırlamıştır.
Bu yüzden Fatih Camii çevresi, yalnızca olayın geçmiş olduğu yer değil; dinî duyguların siyasal düşmanlık amacıyla kullanılmasının doğurduğu trajedinin mekânıdır.
Anadolu ve Taşra
Romanın tüm vakaları Anadolu’da geçmez; fakat Anadolu, Yeni Turan düşüncesinin temel hedefidir.
Oğuz’a bakılırsa ülkenin kurtuluşu:
değil; Anadolu halkını eğitim, sıhhat ve iktisat bakımından geliştirmektedir.
Bu yüzden Anadolu, romanda detaylı halde gezilip görülen bir mekândan fazlaca, gelecekte kurulması amaçlanan toplumun temel coğrafyasıdır.
Mekânların Genel İşlevi
Romandaki başlıca mekânlar iki temel gruba ayrılabilir:
Açık ve toplumsal mekânlar
Bu mekânlar emek verme, eğitim, siyasal savaşım ve toplumsal değişimi temsil eder.
Kapalı ve kişisel mekânlar
Bu mekânlarda kişisel acılar, vicdan çatışmaları, baskı ve yalnızlık öne çıkar.
Böylece romanın siyasal çatışması açık ve toplumsal alanlarda; aşk, fedakârlık ve vicdan çatışması ise daha fazlaca kapalı mekânlarda gelişir.
İlk Baskı Zamanı
Örneksiz nüshanın iç kapağında ilk kitap baskısının zamanı 1329 olarak verilmiştir. Bu tarih Miladi takvimde 1913 yılına karşılık gelir.
Eserin künyesinde tarih şu şekilde gösterilebilir:
Halide Edib, Yeni Turan, İstanbul, Tanin Matbaası, 1329 [1913].
Vaka Zamanı
Romanın başlangıcında Âsım, anlatacağı temel olayın 1347 senesinde meydana geldiğini belirtir.
Rumi 1347, Miladi takvimde 1931 yılına karşılık gelmektedir.
Dolayısıyla:
Romanın ana vakaları 1931 senesinde geçmektedir.
Yaratı 1913’te yayımlandığı hâlde olayların 1931 senesinde geçmesi, yazarın ülkenin ortalama on sekiz yıl sonraki durumunu hayal ettiğini gösterir.
Bu yönüyle Yeni Turan, gelecekte kurulabilecek bir siyasal ve toplumsal düzeni özetleyen ütopik özellikli bir romandır.
Anlatma Zamanı
Âsım, vakaları meydana geldikleri anda anlatmaz. Yaşananların üstünden süre geçtikten ve neticeleri ortaya çıktıktan sonrasında geçmişe dönerek anlatır.
Bu yüzden romanda iki ayrı süre vardır:
Anlatma zamanı ile vaka zamanı arasındaki mesafe, Âsım’ın geçmişteki davranışlarını eleştirmesine imkân verir. Olayların içindeyken doğru görmüş olduğu yada sorgulamadığı davranışları, hemen sonra kabahat ve hata olarak değerlendirmeye adım atar.
Olayların Süresi
Metinde olayların tüm aşamaları gün, ay ve yıl belirtilerek verilmez. Bu yüzden olayların toplam süresini kati bir takvimle göstermek mümkün değildir.
Sadece vaka örgüsü içinde:
benzer biçimde uzun bir gelişim bulunmaktadır.
Dolayısıyla vakalar birkaç günlük dar bir süre içinde değil, siyasal ve kişisel değişimlerin gerçekleşmesine kafi gelecek geniş bir süreçte meydana gelir.
Kronolojik Süre ve Geriye Dönüşler
Romanın ana vakaları genel olarak neden-sonuç sırasıyla anlatılır. Sadece ifade bütünüyle düz bir kronolojiye bağlı değildir.
Âsım ara sıra geçmişe dönerek:
anlatır.
Bu geriye dönüşler, kişilerin bugünkü davranışlarının geçmişteki sebeplerini açıklamaktadır.
Tarihsel Zamandan Hayalî Geleceğe
Romanın yayımlandığı 1913 yılı, Osmanlı Devleti’nin siyasal ve toplumsal bakımdan büyük problemler yaşamış olduğu bir dönemdir. Yazar, kendi dönemindeki meseleleri direkt anlatmak yerine vakaları 1931 yılına taşır.
Böylece:
imkânı bulur.
Gelecek zamanı, yalnızca bilimsel yada teknolojik yenilikleri göstermek için kullanılmamıştır. Romanın aslolan gelecek tasarısı siyasal, eğitimsel, kültürel ve toplumsaldır.
Birinci Şahıs Anlatıcı
Roman, büyük seviyede birinci şahıs anlatımıyla kaleme alınmıştır. Vakaları özetleyen şahıs Âsım’dır.
Âsım:
Bu yüzden Âsım yalnızca dışarıdan gözlem icra eden bir anlatıcı değildir. Olayların içinde bulunan ve bazı sonuçlardan görevli olan bir kişidir.
Onu birinci şahıs tanık-kahraman anlatıcı olarak değerlendirmek mümkündür. Romanın aslolan ülküsel kahramanları Oğuz ile Kaya’dır; fakat onların hikâyesi Âsım’ın bakış açısından anlatılır.
Geriye Dönük Ifade
Âsım geçmiş vakaları, neticelerini bilmiş olduğu bir zamanda anlatır. Bu yüzden anlatımı iki değişik Âsım şekillendirir:
Genç Âsım, amcasının etkisinden kurtulamaz ve görmüş olduğu haksızlıklara yeterince karşı çıkamaz. Anlatıcı Âsım ise bu suskunluğun yanlışlığını kabul eder.
Bu durum, romana kuvvetli bir vicdan muhasebesi özelliği kazandırır.
İtirafname Niteliği
Âsım, hatıralarını yalnızca tarihî bir vakası kaydetmek amacıyla yazmaz. Kendisini uzun süredir rahatsız eden gerçeği açıklamak ve tinsel sorumluluğunu kabul etmek ister.
Bilhassa:
Âsım’ın vicdanında ağır bir yük oluşturur.
Bu yüzden romanın anlatımı bir hatıradan fazlaca itirafname niteliği taşır.
Sınırı olan Bakış Açısı
Âsım yalnızca:
vakaları aktarabilir.
Kaya’nın, Oğuz’un yada Hamdi Paşa’nın iç dünyasını direkt ve eksiksiz halde bilmesi imkansız. Onların düşüncelerini davranışlarından, konuşmalarından ve kendi gözlemlerinden çıkarmaya çalışır.
Bu yüzden romanın görüş açısı sınırlıdır.
Öznel Bakış Açısı
Âsım olayların başlangıcında Hamdi Paşa’ya büyük bir hayranlık duyar. Amcasını kuvvetli ve olmazsa olmaz bir devlet adamı olarak görür.
Bu bağlılık, onun vakaları değerlendirme biçimini etkisinde bırakır. Yeni Turan’ın başarılarını görmüş olduğu hâlde uzun süre bu hareketi rakip ve tehlikeli bir siyasal çevre olarak değerlendirmeye devam eder.
Roman ilerledikçe Âsım’ın bakışı değişmiş olur:
Dolayısıyla anlatıcının görüş açısı durağan(durgun) değildir; vakalarla beraber değişmiş olur ve gelişir.
Anlatıcının Güvenilirliği
Âsım, vakaları anlatırken kendi hatalarını gizlememeye çalışır. Bu durum onun itirafını kıymetli kılar. Sadece geçmişte Hamdi Paşa’nın tesiri altında bulunması ve bazı gerçekleri geç anlaması, anlattıklarını dikkatle değerlendirmeyi gerektirir.
Bilhassa olayların yaşandığı sırada:
onun sınırı olan ve ara sıra yanılan bir anlatıcı bulunduğunu gösterir.
Bununla beraber Âsım’ın sonradan kendi yanlışlarını kabul etmesi, anlatıcının etik bakımdan güvenilirlik kazanmaya çalıştığını gösterir.
Anlatıcının Romandaki İşlevi
Âsım, iki siyasal çevre içinde bir köprü görevi görür.
Hamdi Paşa’nın yanında bulunmuş olduğu için Yeni Osmanlıların:
yakından bilir.
Yeni Turan toplantılarına katılmış olduğu ve Oğuz ile Kaya’yı tanımış olduğu için Yeni Turan’ın:
de gözlemleyebilir.
Böylece okuyucu iki siyasal tarafı da Âsım’ın yaşamış olduğu değişiklik üstünden karşılaştırır.
Romanda başlıca şu ifade tekniklerinden yararlanılmıştır:
Âsım’ın geçmişi, Kaya’nın çocukluğu ve Hamdi Paşa’yla eski ilişkileri geriye dönüşlerle anlatılır.
İç çözümleme
Âsım’ın vicdan azabı, kararsızlığı ve pişmanlığı kendi değerlendirmeleri vasıtasıyla verilir.
Diyalog
Oğuz, Hamdi Paşa, Kaya ve Âsım arasındaki konuşmalar kişilerin düşüncelerini direkt ortaya koyar.
Siyasal söylev ve münakaşa
Oğuz ile Hamdi Paşa’nın görüşleri uzun konuşmalar ve siyasal tartışmalar kanalıyla açıklanır. Bu konuşmalar romanın düşünsel yapısında mühim bir yer meblağ.
Tasvir
Yeni Turan yurtlarının mimarisi, insanların giysileri, toplantı ortamları ve kişilerin fizyolojik görünüşleri tasvir edilir.
Özetleme
Uzun siyasal gelişmeler, seçim emek harcamaları ve Yeni Turan’ın ülke genelindeki faaliyetleri bazı bölümlerde özetlenerek aktarılır.
Sahneleme
Kaya’nın Hamdi Paşa’dan Oğuz’u kurtarmasını istemesi, Oğuz’un ölüm döşeğindeki konuşmaları ve Kaya’nın gerçeği açıklamış olduğu yüzleşme bölümleri detaylı görüntüler hâlinde sunulur.
Anlatıcının Değişiminin Önemi
Romanın başlangıcında Âsım, Hamdi Paşa’nın siyasal çevresine bağlı bir kişidir. Romanın sonunda ise aynı çevrenin yanlışlarını açıklayan bir itirafçıya dönüşür.
Bu değişiklik yardımıyla romanın temel etik düşüncelerinden biri ortaya çıkar:
Haksızlığı görmek kafi değildir; insanoğlunun doğru bildiğini zamanında savunması gerekir.
Âsım gerçeği sonunda açıklar; fakat bu izahat Oğuz’u ve Kaya’yı kurtarmak için fazlaca geç kalmıştır. Onun anlatısı, geç kalmış bir vicdan uyanışının belgesidir.
Yeni Turan romanında, 1931 yılının hayalî siyasal ortamında Yeni Osmanlılar Fırkası ile Yeni Turan Fırkası içinde yaşanmış olan iktidar ve fikir mücadelesi anlatılır.
Hamdi Paşa’nın yönettiği Yeni Osmanlılar, devletin kuvvetli ve merkezî bir yönetimle korunabileceğini savunur. Oğuz’un liderliğindeki Yeni Turan ise ülkenin eğitim, sıhhat, iktisat, kültür ve mahalli yönetim alanlarında aşağıdan yukarıya doğru tekrardan kurulmasını amaçlar.
Bu siyasal çatışmanın içinde Oğuz, Kaya ve Hamdi Paşa içinde ağlatısal bir ilişki gelişir. Oğuz’a âşık olan ve Yeni Turan hareketinde etkin halde çalışan Kaya, tutuklanan Oğuz’u kurtarmak için Hamdi Paşa’yla evlenmeyi kabul eder. Oğuz özgür kalır ve siyasal mücadelesine devam eder; fakat Kaya’nın niçin bu şekilde bir evlilik yaptığını öğrenemez.
Yeni Turan’ın seçimleri kazanmasının peşinden siyasal savaşım daha da sertleşir. Oğuz, düşmanlaştırıcı propagandanın etkisiyle meydana gelen bir hücum sonucunda öldürülür. Kaya, Oğuz’un ölümünü öğrendikten sonrasında Hamdi Paşa’yla yüzleşir ve onu terk eder.
Tüm vakalar, Hamdi Paşa’nın yeğeni ve Yeni Osmanlılar taraftarı olan Âsım’ın hatıraları ve geç kalmış itirafı kanalıyla aktarılır. Âsım, gerçeği görmüş olduğu hâlde zamanında karşı çıkmadığı için kendisini de yaşanmış olan trajedinin sorumluları içinde görür.
Romanın mevzusu kısa halde şöyleki ifade edilebilir:
Yeni Turan, ülkenin geleceği mevzusunda birbirine karşıt iki siyasal hareketin mücadelesini; bu mücadelenin içinde Oğuz ile Kaya’nın aşkını, Kaya’nın fedakârlığını ve iktidar hırsının yol açmış olduğu kişisel ve toplumsal yıkımı anlatır.
Romanın temel teması toplumsal yenilenme ve ideal seviye arayışıdır.
Halide Edip, ülkenin hangi siyasal, toplumsal ve etik esaslar üstünde tekrardan kurulması icap ettiğini Yeni Osmanlılar ile Yeni Turan arasındaki çatışma üstünden tartışır.
Bu temel temayı destekleyen öteki temalar şunlardır:
Toplumsal yenilenme
Yeni Turan hareketi, değişimi yalnızca devlet yöneticilerinden yada kanunlardan beklemez. Toplumun eğitim, sıhhat, üretim ve dayanışma kanalıyla içeriden değiştirilmesini amaçlar.
Yeni Turan yurtlarının, okullarının, sıhhat kurumlarının ve toplumsal yardım çalışmalarının romanda detaylı halde anlatılması bu düşünceden doğar.
Siyasal terbiye
Roman, siyasal fikirlerin doğruluğu kadar bu fikirlerin hangi yollarla savunulduğunu da sorgular.
Hamdi Paşa ülkenin bütünlüğünü korumak istediğini söylese de siyasal enerjisini rakiplerini susturmak ve Kaya’yı kendisiyle evlenmeye zorlamak için kullanır. Böylece devlet menfaati adına süregelen politika, kişisel ihtirasın aracına dönüşür.
Oğuz ise iktidarı kişisel çıkar amacıyla değil, cemiyet programını gerçekleştirmek için ister. Hamdi Paşa ile Oğuz arasındaki aslolan fark, yalnızca siyasal görüşlerinde değil, iktidara ve insana yaklaşımlarındadır.
Kadının toplumsal konumu
Yeni Turan’da bayanlar yalnızca ev içinde yaşayan kişiler değildir. Eğitim, sıhhat, toplumsal yardım ve kültür çalışmalarında erkeklerle beraber vazife alırlar.
Kaya, romanın ideal hanım anlayışını temsil eder. O:
Sadece roman bununla birlikte kadının adam iktidarı karşısındaki durumunu da gösterir. Hamdi Paşa, Kaya’nın sevgisini kazanmak yerine siyasal enerjisini kullanarak onun yaşamı üstünde söz sahibi olmaya çalışır.
Aşk ve fedakârlık
Kaya ile Oğuz arasındaki aşk, yalnızca iki şahıs içinde yaşanmış olan duygusal bir ilişki değildir. Ortak bir ülküye dayanır.
Kaya, Oğuz’u kurtarmak için kendi mutluluğundan vazgeçer. Oğuz ise Kaya’yı kaybettiğini düşündüğü hâlde Yeni Turan mücadelesini bırakmaz. Her iki şahıs de bireysel duygularını toplumsal görevlerinden üstün tutmaz.
Bu yüzden romandaki aşk, kişisel mutlulukla toplumsal mesuliyet arasındaki çatışmanın da temelidir.
Romanın temel düşüncesi şöyleki ifade edilebilir:
Bir ülke; baskı, zor kullanma ve kişisel iktidar ihtirasıyla değil; halkın eğitilmesi, toplumsal dayanışmanın güçlendirilmesi, hanımefendilerin hayata iştirak etmesi, mahalli sorumluluğun geliştirilmesi ve siyasetin hukukî, etik esaslara dayanmasıyla yenilenebilir.
Romanın ikinci mühim düşüncesi ise Âsım’ın yaşamış olduğu vicdan azabında ortaya çıkar:
Haksızlığı görmek ve içten içe gerçeği kabul etmek kafi değildir; insan doğru bilmiş olduğu şeyi zamanında savunmadığı takdirde meydana gelen kötülüğün sorumluluğundan bütünüyle kurtulamaz.
Âsım, Hamdi Paşa’nın yanlışlarını görmüş; Oğuz’un idealizmini ve Kaya’nın fedakârlığını anlamıştır. Buna karşın amcasına karşı çıkmamış ve Oğuz ölüm döşeğindeyken gerçeği açıklayamamıştır. Seneler sonrasında yapmış olduğu itiraf, artık yaşananları değiştiremez.
Bu bakımdan roman yalnızca iyi ve fena siyasal düşünceleri karşılaştırmaz. Aydının, tanığın ve susan kişinin etik sorumluluğunu da sorgular.
Yeni ile eski çatışması
Romanın en geniş çatışması, Yeni Turan’ın cemiyet anlayışıyla Yeni Osmanlıların yönetim anlayışı arasındadır.
Yeni Osmanlılar mevcut devlet düzenini kuvvetli merkezî yönetimle korumak isterken Yeni Turan, toplumu yeni kurumlarla tekrardan oluşturmayı amaçlar.
Bu çatışmada “eski”, yalnızca geçmişe ilişkin olmak anlamına gelmez. İktidarı merkezde toplayan, halkı edilgen kabul eden ve değişimi yukarıdan dayatan anlayışı ifade eder.
“Yeni” ise eğitim, emek verme, halkın iştirakı, hanımefendilerin etkinliği ve mahalli mesuliyet üstüne kurulan cemiyet modelidir.
Merkezî yönetim ile yerinden yönetim çatışması
Hamdi Paşa, değişik bölgelerin ve toplulukların merkezin kuvvetli yönetimi altında tutulması icap ettiğini savunur. Ona bakılırsa mahalli yönetimlere geniş yetkiler verilmesi devletin parçalanmasına yol açabilir.
Oğuz ise merkezî baskının ayrılıkları ortadan kaldırmadığını, aksine artırdığını düşünür. İnsanların yaşadıkları yerin sorunlarını çözme sorumluluğuna iştirak etmesi icap ettiğini savunur.
Bu münakaşa romanın başlıca siyasal tezlerinden biridir.
Osmanlılık ile Türk millî kimliği çatışması
Yeni Osmanlılar, tüm unsurları Osmanlılık üst kimliği altında tutmak ister. Yeni Turan ise Türklerin kendi dil, tarih ve kültürlerinin bilincine varması icap ettiğini savunur.
Bununla beraber romandaki Yeni Turan düşüncesi yalnızca soy yada geçmiş övgüsüne dayanmaz. Millî bilinci:
ile birleştirir.
İktidar ile hizmet çatışması
Hamdi Paşa için siyasal güç, devlet düzenini korumanın temel aracıdır. Oğuz için ise iktidarın anlamı, hazırlanan cemiyet programını uygulayabilmektir.
Hamdi Paşa’nın siyaseti yukarıdan yönetmeye; Oğuz’un siyaseti halka hizmet etmeye dayanır.
Bu yüzden romandaki çatışma, yalnızca iktidarı hangi fırkanın ele geçireceği değil, iktidarın ne için ve iyi mi kullanılacağı meselesidir.
Bireysel irade ile otorite çatışması
Hamdi Paşa, Kaya’yla evlenmek için siyasal enerjisini kullanır. Kaya’nın Oğuz’u kurtarmak amacıyla yapmış olduğu seçimi, gönüllü bir aşk tercihi benzer biçimde görmek ister.
Kaya ise dışarıdan Hamdi Paşa’nın karısı olsa da düşüncelerini ve sevgisini ona teslim etmez. Bu durum, fizyolojik ve hukuki hâkimiyetle insanoğlunun iç dünyası arasındaki farkı gösterir.
Hamdi Paşa Kaya’nın yaşam şartlarını belirleyebilir; fakat onun iradesini ve sevgisini elde edemez.
Aşk ile vazife çatışması
Kaya ve Oğuz birbirlerini sevmelerine karşın Yeni Turan’ın geleceğini kişisel mutluluklarından üstün tutarlar.
Kaya’nın Oğuz’u kurtarmak için Hamdi Paşa’yla evlenmesi, aşk ile vazife çatışmasının en ağır sonucudur.
Oğuz da Kaya’nın kendisini terk ettiğini düşündüğü hâlde siyasal mücadelesini sürdürür. Böylece iki şahıs de aşklarını görevlerine feda eder.
İdealizm ile kişisel tutku çatışması
Oğuz, kişisel yaşamını ve rahatını ülküsüne feda eder. Hamdi Paşa ise başlangıçta devletin geleceğini düşündüğünü söylese de zaman içinde siyasetini kişisel ihtiraslarıyla birleştirir.
Kaya’yı elde etme arzusu ile Oğuz’u siyasal rakip olarak ortadan kaldırma isteği birbirine karışır. Bu durum Hamdi Paşa’nın siyasal mücadelesini etik bakımdan geçersizleştirir.
Gerçek ile suskunluk çatışması
Âsım, birçok olayın gerçek yüzünü bilmektedir. Sadece amcasının otoritesi karşısında susar.
Oğuz ölüm döşeğindeyken Kaya’nın kendisini kurtarmak için Hamdi Paşa’yla evlenip evlenmediğini sorar. Âsım gerçeği açıkça söylemesi imkansız. Bu suskunluk, onun yaşamı süresince taşımış olduğu vicdan azabının temelidir.
Roman, yalan söylemek kadar gerçeği lüzumlu zamanda söylememeyi de etik bir kabahat olarak gösterir.
Siyasal fikir ile siyasal sertlik çatışması
Oğuz ve Hamdi Paşa arasındaki savaşım başlangıçta düşünce ve program tartışmasıdır. Fakat düşmanlaştırıcı propaganda sonucunda siyasal rekabet şiddete dönüşür.
Oğuz’un vurulması, sözlerin ve siyasal kışkırtmanın gerçek hayatta doğurabileceği neticeleri gösterir.
Romanın adı olan Yeni Turan, eserde hem bir siyasî hareketin hem de gelecekte kurulması kabul edilen ideal toplumun adıdır.
“Turan” kelimesi tarihî ve millî bir çağrışım taşır. Sadece romanda bu kavram, yalnızca geniş coğrafyaları ele geçirmeye yada tüm Türkleri tek bir siyasal sınır altında toplamaya dayanan yayılmacı bir fikir olarak kullanılmaz.
Yeni Turan’ın temel hedefi ilk olarak mevcut ülkeyi içeriden güçlendirmektir:
Bu yüzden eserin adındaki “yeni” kelimesi büyük ehemmiyet taşır. Yeni Turan, geçmişteki bir devleti aynen tekrardan oluşturmak değildir. Tarihî ve millî mirastan yararlanarak dönemin gereksinimlerine uygun yeni bir cemiyet meydana getirmektir.
Romanın başındaki:
“Ey Yeni Turan, sevgili ülke, söyle, sana yol nerede?”
sorusu, eserin bütününe yayılan arayışı özetler. Yeni Turan hemen hemen bütünüyle mevcud bir ülke değildir; ulaşılmaya çalışılan bir ideal ve gelecek tasarısıdır.
Roman süresince bu probleminin cevabı:
aranır.
Dolayısıyla eserin adı, yalnızca romanda geçen bir fırkanın adı değil, tüm vakaları ve düşünceleri bir araya getiren ana kavramdır.
Yeni Turan, siyasal ve toplumsal bir gelecek tasarısı ortaya koyduğu için ütopik özellikler taşıyan bir romandır.
Yaratı 1913 senesinde yayımlanmış, ana vakalar ise 1931 senesinde geçecek halde kurgulanmıştır. Yazar, kendi döneminden ortalama on sekiz yıl sonrasını hayal ederek geleceğin cemiyet düzenini anlatmıştır.
Gelecek dönemin kullanılması
Olayların geleceğe taşınması, yazara mevcut siyasal ve toplumsal sorunları değişik bir süre içinden münakaşa imkânı verir.
1931 yılı, romanın yazıldığı devrin direkt devamı değildir. Halide Edip’in eğitim, hanım, yönetim ve millî kimlik mevzusundaki düşüncelerini uygulama alanına dönüştürdüğü hayalî bir zamandır.
Alternatif cemiyet kurumları
Yeni Turan’ın yalnızca bir siyasal programı değil, uygulanmış kurumları vardır:
Bu kurumlar, ideal toplumun günlük hayatta iyi mi işleyeceğini göstermektedir.
Yeni insan tipi
Ütopik seviye yalnızca kurumlarla kurulmaz. Roman bununla birlikte yeni insan tipleri meydana getirir.
Oğuz:
ideal yöneticidir.
Kaya:
ideal hanımdır.
Yeni Turan gençleri ise disiplinli, çalışkan ve cemiyet yararını kişisel menfaatlerinden üstün tutan gelecek nesli temsil eder.
Hanımefendilerin yeni toplumdaki yeri
Hanımefendilerin erkeklerle beraber eğitim, sıhhat ve toplumsal yardım alanlarında emek vermesi, romanın yazıldığı dönem açısından ileriye dönük mühim bir tasarıdır.
Hanımefendiler Yeni Turan’da yalnızca yardım eden yada destekleyen kişiler değil, toplumun kurulmasında direkt vazife üstüne alan bireylerdir.
Yeni mimari ve yaşayış
Yeni Turan yurtlarının sadeliği, eski Türk ve Selçuklu sanatından yararlanması ve gösterişten uzak oluşu da gelecek cemiyet tasarısının parçasıdır.
Yeni seviye yalnızca siyasal kurumları değil:
da değiştirmektedir.
Tam bir ütopya olmaması
Bununla beraber Yeni Turan, bütünüyle kusursuz ve mutlu bir toplumun anlatıldığı klasik bir ütopya değildir.
Romanda:
bulunmaktadır.
Yeni Turan hareketi ideal bir cemiyet programı sunsa da bu ideal hemen hemen tam anlamıyla gerçekleşmemiştir. Eski politika anlayışı ve kişisel ihtiraslar yeni düzenin önünde engel oluşturmaktadır.
Bu yüzden eseri:
Ütopik unsurlar taşıyan siyasal ve tezli bir roman olarak değerlendirmek daha doğrudur.
Roman, kurulmuş kusursuz bir toplumdan fazlaca, bu şekilde bir topluma erişme mücadelesini anlatır.
Osmanlı Türkçesi ve söz varlığı
Yaratı, Arap harfli Osmanlı Türkçesiyle kaleme alınmıştır. Dilinde devrin siyasal, toplumsal ve felsefi tartışmalarına ilişkin fazlaca sayıda kelime bulunmaktadır.
Metinde bilhassa şu alanlara ilişkin kavramlar öne çıkar:
Arapça ve Farsça kelime ve tamlamaların yoğunluğu, günümüz okuyucusu için bazı bölümlerin anlaşılmasını zorlaştırabilir. Bununla beraber konuşma bölümlerinde dil daha canlı ve doğrudandır.
Tezli ifade
Yeni Turan, belirli bir siyasal ve toplumsal düşünceyi tartıştığı için tezli bir romandır.
Oğuz ve Hamdi Paşa’nın konuşmaları vasıtasıyla:
benzer biçimde meseleler detaylı halde tartışılır.
Bazı bölümlerde fikir ve siyasal program, vakadan daha çok öne çıkar. Bu durum eserin roman olmasının yanında bir düşünce ve münakaşa metni niteliği taşımasını sağlar.
Hatıra ve itiraf biçimi
Roman, Âsım’ın geçmişe dönerek anlattığı bir hatıra ve itiraf biçiminde düzenlenmiştir.
Bu yöntem:
Âsım yalnızca başkalarını anlatmaz; kendisini de yargılar. Bu yüzden anlatının duygusal temelini vicdan muhasebesi oluşturur.
Siyasal konuşmalar ve tartışmalar
Romanda uzun konuşmalar mühim yer meblağ. Oğuz ve Hamdi Paşa, düşüncelerini çoğunlukla toplantılarda, mecliste yada hususi konuşmalarda açıklarlar.
Bu konuşmalar kişilerin yalnızca siyasal görüşlerini değil, karakterlerini de gösterir:
öne çıkar.
Diyalog
Bilhassa Kaya, Hamdi Paşa, Oğuz ve Âsım arasındaki konuşmalar vaka örgüsünü hareketlendirir.
Kaya’nın Hamdi Paşa’dan Oğuz’u kurtarmasını istediği sahne ile son yüzleşme kısmı, düşüncelerin uzun açıklamalarından fazlaca karşılıklı konuşmalarla verilir. Böylece kişisel gerilim direkt hissedilir.
Tasvir
Yeni Turan yurtları, toplantı ortamları, giysiler ve kişilerin dış görünüşleri detaylı bir şekilde tasvir edilir.
Bu tasvirler yalnızca çevreyi göstermek amacı taşımaz. Yeni Turan’ın:
okuyucuya somutlaştırır.
Geriye dönüş
Âsım’ın gençliği, Hamdi Paşa’yla ilişkisi, Kaya’nın Samiye adıyla yaşamış olduğu dönem ve Lütfi Bey’in geçmişi geriye dönüşlerle anlatılır.
Bu yöntem, kişiler arasındaki bugünkü ilişkilerin nedenlerini açıklar.
İç çözümleme
Âsım’ın tereddütleri, Hamdi Paşa’ya bağlılığı, Yeni Turan’a duyduğu gizli saklı hayranlık ve sonradan yaşamış olduğu vicdan azabı iç çözümlemelerle aktarılır.
Kaya’nın iç dünyası bütünüyle kendi bakış açısından verilmez; fakat sessizliği, hastalığı ve davranışları üstünden ruhsal yıkımı gösterilir.
Simgesel ifade
Romandaki bazı adlar ve mekânlar simgesel anlam taşır:
Açılıştaki Yeni Turan şarkısı da roman süresince devam eden ideal ülke arayışının simgesidir.
Anlatımın genel niteliği
Romanın dili ve anlatımı üç temel özelliği bir araya getirir:
Bu üç unsur yardımıyla yaratı, yalnızca siyasal bir program metni olmaktan çıkar; insan ilişkilerini, etik sorumluluğu ve iktidarın kişilik üstündeki tesirini de anlatır.
a) Roman gelecekte geçmektedir
Eserin ilk kitap baskısı 1913 senesinde yapılmıştır; ana vakalar ise 1931 senesinde geçmektedir.
Yazar böylece kendi periyodunun sorunlarını geleceğe taşıyarak alternatif bir siyasal ve toplumsal seviye tasarlamıştır. Bu özellik, eserin ütopik yönünün temelidir.
b) Yeni Turan yalnızca bir siyasal fırka değildir
Yeni Turan’ın okulları, yurtları, sıhhat hizmetleri, toplumsal yardım kurumları ve hanım teşkilatları bulunmaktadır.
Dolayısıyla hareketin gücü yalnızca Oğuz’un konuşmalarından yada seçim propagandasından kaynaklanmaz. Yeni Turan, iktidara ulaşmadan önce cemiyet içinde çalışmaya başlamış bir yaşam ve hizmet hareketidir.
c) Roman karşıt fırkaya mensup bir anlatıcının itirafıdır
Romanı Yeni Turan taraftarı bir şahıs değil, Hamdi Paşa’nın yeğeni ve Yeni Osmanlılar mensubu Âsım anlatır.
Âsım’ın zaman içinde Yeni Turan’ın haklı taraflarını görmesi ve kendi suskunluğunu sorgulaması, anlatıya yalnızca siyasal değil, etik bir derinlik kazandırır.
Romanın sonunda aslolan yargılanan kişilerden biri de gerçeği bilmiş olduğu hâlde zamanında konuşmayan Âsım’dır.
Yeni Turan, yalnızca iki siyasal fırkanın iktidar mücadelesini özetleyen bir roman değildir. Yaratı, bir ülkenin iyi mi yönetilmesi, halkın iyi mi eğitilmesi ve geleceğin toplumunun hangi değerler üstünde kurulması icap ettiğini tartışır.
Halide Edip’in tasarladığı Yeni Turan düzeninde:
Romanın siyasal düşünceleri Oğuz’un kişiliğinde, toplumsal ve etik değerleri ise Kaya’nın kişiliğinde somutlaşır.
Oğuz ideal yöneticiyi; Kaya ideal hanımı ve fedakâr ideal insanını temsil eder. Hamdi Paşa, ülkeyi koruma iddiasıyla yola çıkan fakat siyasal gücü kişisel ihtiraslarıyla birleştiren otoriter politika adamıdır. Âsım ise gerçeği fark etmiş olduğu hâlde zamanında harekete geçemeyen aydındır.
Eserin en kuvvetli taraflarından biri, siyasal mücadeleyi kişisel bir trajediyle birleştirmesidir. Kaya’nın Oğuz’u kurtarmak için Hamdi Paşa’yla evlenmesi, yalnızca aşk hikâyesinin dönüm noktası değildir. Siyasal iktidarın kişinin hususi hayatına müdahalesini ve bir ideal uğruna ödenen ağır bedeli gösterir.
Oğuz’un ölümü de tek bir saldırganın işlediği münferit bir vaka olarak kalmaz. Siyasal rakibi düşmanlaştıran, onun düşüncelerini tehlikeli gösteren ve toplumsal öfkeyi besleyen propagandanın sonucudur.
Romanın düşünsel yönünün ağır basması, bazı bölümlerde kişilerin siyasal görüşlerin temsilcilerine dönüşmesine ve konuşmaların uzamasına niçin olur. Buna karşılık Kaya’nın fedakârlığı, Oğuz’un idealizmi, Hamdi Paşa’nın ihtirası ve Âsım’ın vicdan azabı esere kuvvetli bir insani ve ağlatısal boyut kazandırır.
Yeni Turan, geleceği yalnızca hayal eden bir yaratı değildir. Geleceğin kurulabilmesi için lüzumlu görmüş olduğu ilkeleri de sıralar:
Romanın açılışındaki:
“Ey Yeni Turan, sevgili ülke, söyle, sana yol nerede?”
sorusu, eserin sonunda bütünüyle cevaplanmış değildir. Oğuz ölmüş, Kaya ağır bir yıkım yaşamış ve Âsım gerçeği fazlaca geç açıklamıştır.
Bununla beraber Yeni Turan’ın yolu, bu kişilerin bıraktığı fikir ve kurumlarda gösterilir. Roman, ideal ülkenin tek bir kahraman tarafınca kurulamayacağını; eğitimli, ahlaklı, çalışan ve mesuliyet üstüne alan bir cemiyet gerektirdiğini düşündürür.
Bu bakımdan Yeni Turan, Türk edebiyatında politika, hanım, eğitim, millî kimlik ve gelecek tasarısını bir arada ele alan; ütopik, tezli ve ağlatısal özellikleri bulunan mühim bir romandır.
Mississippi’de Yaşam – Mark TwainTür:RomanYazar:Mark TwainYayınlanma Zamanı:2016Yayınevi:Alfa YayıncılıkISBN:9786051713465KarakterlerSamuel Clemens (Anlatıcı): Kitabın en mühim kişisi anlatıcının…
Seviyye Talip – Halide Edip Adıvar Seviyye Talip, Halide Edip Adıvar‘ın ilk kez 1910 senesinde…
Doğu-Batı Çatışması Türk romanının en kalıcı temalarından biri Doğu-Batı çatışmasıdır. Bu çatışma yalnızca iki değişik…
2026 AYT Türk Dili ve Edebiyatı Soruları 2026 AYT Türk Dili ve Edebiyatı testinde öğrencilerin…
Hanımefendi Ming’in Asla Olmayan On Evladı – Eric Emmanuel SchmittTür:RomanYazar:Eric Emmanuel SchmittYayınlanma Zamanı:2015Yayınevi:Doğan KitapçılıkISBN:9786050931426KarakterlerHanımefendi Ming:…
Doğum Zamanı:22 Kasım 1869Doğum Yeri:ParisÖlüm Zamanı:19 Şubat 1951Andre Gide Kimdir?André Paul Guillaume Gide, 22 Kasım…