İçinde bulunduğumuz devrin atmosferini tanımlamak için VUCA terimi yeni düzgüsel olarak kabul edilmektedir. Bu kavram, akronim biçiminde oluşarak Oynaklık (volatility), Belirsizlik (uncertainty), Karmaşıklık (complexity) ve Muğlaklık (ambiguity) faktörlerinin bir araya gelmesiyle bütünlük kazanmıştır (Bennett ve Lemoine, 2014) Bu dört unsur, artık yalnızca askeri stratejilerin ya da yönetim bilimlerinin kavramsal repertuvarında yer edinen teknik ifadeler olmaktan çıkmış; bireylerin gündelik yaşamını, kurumların işleyişini ve toplumların kolektif psikolojisini belirleyen yapısal gerçeklikler haline gelmiştir.
Türkiye’de VUCA’nın Yansımaları
Türkiye’de VUCA’nın tesirleri fazlaca boyutlu olarak gözlenmektedir. Ekonomik alanda enflasyon ve döviz oynaklığı, yalnızca finansal piyasaları değil, vatandaşların gündelik yaşam pratiklerini de direkt etkilemektedir. Genç nüfus, yüksek işsizlik oranları ve istihdam piyasasındaki güvencesizlik sebebiyle uzun vadeli plan yapma mevzusunda zorlanırken (Akcan, 2018); çalışanlar, giderek karmaşıklaşan vazife tanımları ve performans baskıları karşısında tükenmişlik riskiyle karşı karşıyadır (Karacaoğlu ve Çetin, 2015). Emekliler ise alım güçlerindeki belirsizlikler sebebiyle geleceğe dair kaygı yaşamaktadır (Çakan ve Gök, 2022). Tüm bu dinamikler, bireysel düzeyde süregelen ruhsal baskıların toplumsal itimat erozyonuna dönüştüğünü göstermektedir.
Dünya’da VUCA Yansımaları
Türkiye’nin yaşamış olduğu bu tablo, küresel ölçekteki gelişmelerden bağımsız değildir. Rusya–Ukrayna savaşı, yalnızca bölgesel güvenlik dengelerini değil, hem de Avrupa’da enerji piyasalarını ve dünya genelinde besin arzını etkileyerek küresel ölçekte oynaklığı artırmıştır (Chowdhury vd.,2023) ABD–Çin rekabeti, bilhassa teknoloji ve suni zekâ alanlarında, öngörülemezliği derinleştirmektedir (Kim, 2019). İklim krizi ve iklim krizinin yansımaları (seller, kuraklıklar, deniz seviyesinin yükselmesi, sıcak hava dalgalarına bağlı yangınlar) hem fizyolojik hem de psikososyal düzeyde bir kırılganlık yaratmaktadır (Zadow vd. 2019). Nitekim Dünya Sıhhat Örgütü (WHO), iklim değişikliğini 21. yüzyılın en büyük halk sağlığı ve ruh sağlığı risklerinden biri olarak tanımlamaktadır. Göç hareketleri, artan toplumsal kutuplaşma ve dijital data akışındaki muğlaklık, küresel düzeyde VUCA’nın fazlaca boyutlu etkilerini gözler önüne sermektedir.
Psikososyal Etkisinde bırakır ve Toplumsal Itimat
Yakın dönemde geliştirilen “Algılanan VUCA Maruziyeti Ölçeği (Perceived VUCA Exposure” (Döner ve Efeoğlu, 2023), bireylerin bu koşulları iyi mi algıladığını ölçmeye olanak tanımaktadır. Bu ölçek, değişkenlik ve belirsizliğin bireysel stres düzeyini yükselttiğini; karmaşıklık ve muğlaklığın ise karar alma süreçlerini zorlaştırdığını göstermektedir. İstanbul’da üniversite öğrencisinin iş bulma kaygısıyla, Berlin’de bir ebeveynin enerji faturaları mevzusundaki endişesi, değişik bağlamlarda aynı psikososyal mekanizmaların araya girdiğini kanıtlamaktadır.
Psikoloji literatürü, bu koşulların bireysel düzeyde kaygı, tükenmişlik ve motivasyon yitirilmesine yol açtığını ortaya koyarken; sosyoloji, bu bireysel kırılganlıkların toplumsal itimatı aşındırdığını, kurumsal meşruiyeti sorgulattığını ve dayanışma ağlarını zayıflattığını vurgulamaktadır (Woodward, 2017). Dolayısıyla VUCA yalnızca ferdin iyi olma hali ve ruh sağlığı ile değil, toplumların kolektif dayanıklılığıyla da direkt bağlantılıdır.
Dayanıklılık ve Stratejik Uyum
Bununla beraber, VUCA’yı yalnızca tehdit olarak okumak tamamlanmamış bir görüş açısı olur. Zira belirsizlik hem de yaratıcılık, bilişsel esneklik ve toplumsal dayanışma reflekslerinin gelişebildiği bir iklim yaratmaktadır. Türkiye’de krizler karşısında ortaya çıkan genç girişimcilik girişimleri, Avrupa’da hız kazanan yeşil enerji dönüşümü ya da Asya’da dijitalleşmeye verilen stratejik yanıtlar, belirsizlik koşullarında doğan yenilikçi uyarlama örnekleridir.
Bu aşamada, siyaset yapıcıların önceliği bireysel ruhsal sağlamlığı ve toplumsal dayanıklılığı artıracak stratejilere yönelmek olmalıdır. Eğitim sistemlerinde eleştirel ve esnek düşünme becerilerinin geliştirilmesi, iş dünyasında esnek ve kapsayıcı emek harcama modellerinin teşvik edilmesi, kamu yönetiminde saydam yazışma ve öngörülebilirlik mekanizmalarının güçlendirilmesi, VUCA’nın yıpratıcı etkilerini azaltacak başlıca stratejiler olarak öne çıkmaktadır.
Netice
Sonunda, VUCA çağlarında Türkiye ve dünya aynı yapısal dinamiklerle yüz yüzedir. Ekonomik dalgalanmalar, siyasal kırılganlıklar, teknolojik belirsizlikler ve iklim krizinin fazlaca katmanlı tesirleri, yalnızca fertleri değil, toplumların kolektif bağışıklığını da sınamaktadır.
Aslolan ana para, naturel kaynaklar ya da teknolojik araçlar değil; ferdin zihinsel dayanıklılığı ve toplumun itimat duygusudur. Bu ana para güçlendirildiğinde, belirsizlik çağının yalnızca riskleri değil, hem de sunmuş olduğu fırsatlar da görünür hale gelecektir.
REFERANSLAR
Akcan, A. T. (2018). Türkiye’de genç işsizlik problemi ve çözüm önerileri. Gençlik Araştırmaları Dergisi, 6(14), 35-54.
Bennett, N., & Lemoine, G. J. (2014). What a difference a word makes: Understanding threats to performance in a VUCA world. Business horizons, 57(3), 311-317.
Chowdhury, P. R., Medhi, H., Bhattacharyya, K. G., & Hussain, C. M. (2023). Severe deterioration in food-energy-ecosystem nexus due to ongoing Russia-Ukraine war: A critical review. Science of The Total Environment, 902, 166131.
Çakan, S., & Gök, B. (2022). Türkiye’de emekli bireylerin iş yaşamlarına tekrardan dönmelerine ilişkin sosyoekonomik nedenler. Journal of Awareness, 7(3), 97-110.
Döner, E., & Efeoğlu, İ. E. (2023). Being Affected By VUCA Factors? Developing The “Perceived VUCA Exposure” Scale. GAB Akademi, 3(2), 28-53.
Karacaoğlu, K., & Çetin, İ. (2015). İş yükü ve rol belirsizliğinin çalişanlarin tükenmişlik düzeyleri üstüne tesiri: afad örneği. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 5(1), 46-69.
Kim, M. H. (2019). A real driver of US–China trade conflict: The Sino–US competition for global hegemony and its implications for the future. International Trade, Politics and Development, 3(1), 30-40.
Woodward, M. (2017). How to thrive in a VUCA world: the psychology of navigating volatile, uncertain, complex, and ambiguous times. Psychology Today, 31.
Zadow, A., Dollard, M. F., Parker, L., & Storey, K. (2019). Psychosocial safety climate: a review of the evidence. Psychosocial safety climate: A new work stress theory, 31-75.
