Yörükler, Anadolu’nun ve çevresinin tarihî göçebe ve yarı-göçebe Türk topluluklarından biridir. Kelime, “yürümek” fiilinden türemiştir ve “yürüyen, konar-göçer” anlamına gelir.
Temel özellikler ve tarihsel arka plan:
Kökeni: Yörükler, Oğuz Türklerinin Anadolu’ya ve çevre bölgelere göç eden kollarına dayanır. 11. yüzyıldan itibaren Anadolu’ya yerleşen bu topluluklar, bilhassa Toroslar, Ege, Akdeniz ve Batı Anadolu’nun dağlık bölgelerinde yaşamışlardır.
Yaşam seçimi: Geleneksel olarak göçebe yada yarı-göçebe bir hayata sahiptirler. Yazın yaylalara, kışın kışlaklara göç ederlerdi. Bu yaşam seçimi hayvancılıkla, bilhassa keçi ve koyun yetiştiriciliğiyle yakından ilişkilidir.
Kültür: Dokumacılık (kilim, halı, çul), çobanlık ve hayvancılık başlıca uğraş alanlarıdır. Kendilerine özgü giyim, müzik, türküler, düğün gelenekleri ve yiyecek kültürleri vardır.
Yerleşim alanları: Günümüzde Yörük kökenli insanoğlu Türkiye’nin birçok yerine dağılmıştır; bilhassa Antalya, Mersin, Adana, Muğla, Isparta, Aydın, Balıkesir ve İç Anadolu’nun bazı bölgelerinde Yörük kültürü hâlâ canlıdır.
Günümüzde durum: Modernleşme ve yerleşik hayata geçiş süreciyle beraber eski göçebe yaşam büyük seviyede azalmıştır, sadece Yörük şenlikleri, yayla göçleri ve kültürel etkinliklerle gelenekler yaşatılmaktadır.
Yörük Kimdir?
Yörüklerin yayla göç rotaları ve geleneksel yaşam düzeni
Yörüklerin yayla göç rotaları ve geleneksel yaşam düzeni, mevsimsel hayvancılığa dayalı göçebe kültürün temelini oluşturur.
Göç rotaları (Yayla–Kışlak düzeni):
Yayla: Yazları (çoğu zaman Mayıs–Eylül arası) Yörükler, hayvanlarını serin ve otlak bakımından varlıklı yüksek dağ yaylalarına çıkarır. Mesela; Toroslar’da, Akdeniz kıyısından 1500–2500 metre yükseklikteki yaylalara göç ederler.
Kışlak: Kışın (Ekim–Nisan arası) ise soğuktan korunmak ve karla kaplı yaylalardan inmek için alçak ve ılıman ovalara, kıyı bölgelerine yada dere vadilerine yerleşirler.
Göç yolları çoğu zaman yüzyıllardır kullanılan, hem hayvanlar hem de yük taşımaya uygun patikalar ve dere yataklarıdır. Göç esnasında kervan düzeni içinde deve, at, eşek şeklinde yük hayvanları kullanılır.
Geleneksel yaşam düzeni:
Iktisat: Ana geçim deposu küçükbaş hayvancılık (koyun, keçi), süt ürünleri (yoğurt, peynir, tereyağı), yün ve kıl dokumalarıdır.
Barınma: Yaylada keçe yada kıl çadırlar, kimi zaman de taş/ahşap yayla evleri kullanılır. Kışlakta ise daha korunaklı çadırlar ya da kolay evler tercih edilir.
El sanatları: Hanımefendiler kilim, çul, çadır bezi, heybe şeklinde dokumalar yapar; erkekler hayvancılık ve pazarlama işlerini yürütür.
Kültür: Göç dönemleri, toplu yaşam, düğünler, türküler, halk oyunları ve masallar kültürel hafızayı canlı meblağ.
Toplumsal yapı: Aile ve oba düzeni hâkimdir; oba, akrabalık ve yardımlaşma esasına dayalıdır.
Yörükler Alevi mi?
Yörükler tek bir inanç grubuna ilişik değildir; hem Sünni hem de Alevi/Bektaşi inançlı Yörük toplulukları vardır.
Sünni Yörükler: Bilhassa Anadolu’nun cenup ve batı bölgelerindeki birçok Yörük, Hanefi yada Şafii mezhebine mensuptur. Toroslar, Ege ve İç Anadolu’daki yerleşimlerde bu daha yaygındır.
Alevi/Bektaşi Yörükler: Bazı Yörük grupları ise Alevi-Bektaşi inanç sistemine bağlıdır. Bu durum bilhassa Batı Toroslar, İç Batı Anadolu ve kısmen Akdeniz’in iç kesimlerindeki obalarda görülür.
Tarihsel niçin: Oğuz boylarının Anadolu’ya göçü esnasında değişik dini yorumlar ve tarikatlar benimsenmiş, zaman içinde bazı obalar yerleşik hayata geçerken inanç farklılıkları da korunmuştur.
Doğrusu “Yörük” kelimesi, bir etnik-kültürel yaşam biçimini ifade eder; tek bir dini kimliği değil. Bu yüzden “Yörükler Alevi midir?” sorusunun tek cevabı yoktur — Yörükler içinde hem Aleviler hem Sünniler hem de geçmişte değişik tarikatlara bağlı olanlar olmuştur.
YÖRÜKLER VE EDEBİYAT
Yörükler, göçebe kültürleri, doğayla iç içe yaşam biçimleri ve kuvvetli sözlü geleneği yardımıyla Türk edebiyatına hem mevzu hem de kaynak olmuşlardır. Bu tesir, bilhassa halk edebiyatı, destanlar, türkülerve âşık edebiyatı alanlarında belirgindir.
Halk Edebiyatında Yörükler
Anonim türler:Maniler, ninniler, atasözleri ve deyimlerde Yörük yaşamı, hayvancılık, yayla-kışlak düzeni, göç yolları ve tabiat sıkça yer alır.
Halk hikâyeleri: Yörük köylerinde anlatılan hikâyeler, bir çok süre aşk, gurbet, kahramanlık ve doğayla savaşım temalarını işler.
Destanlar: “Bozoklar”, “Avşar Destanı” şeklinde Oğuz boylarına ilişik destanlar Yörük kültürünün izlerini taşır.
Âşık Edebiyatında Yörük Tesiri
Göç yollarında, yaylalarda saz çalıp türkü söyleyen âşıklar, hem eğlence hem de sözlü tarih görevini üstlenmiştir.
Dadaloğlu (Avşar boyundan), Karacaoğlan (Toroslar ve Çukurova Yörükleri) şeklinde ozanlar, Yörüklerin yaşamını, gurbeti ve özgürlük tutkusunu dizelerine işlemiştir.
Karacaoğlan (17.yüzyıl): Sevda, doğa ve gurbet temaları, Yörük yaşamının duygusal yönünü yansıtır.
Dadaloğlu: Osmanlı’nın yerleşik hayata geçirme politikalarına karşı Yörüklerin özgürlük mücadelesini destansı bir üslupla anlatır: “Buyrultu padişahınsa, dağlar bizimdir” mısrası bu ruhun sembolüdür.
Kalktı Göç Eyledi Avşar İlleri
Kalktı göç eyledi Avşar illeri Ağır ağır giden iller bizimdir Arap atlar yakın eyler ırağı Yüce dağlar aşan yollar bizimdir
Belimizde kılıncımız kirmanı Taşı deler mızrağımın termanı Hakkımızda devlet etmiş fermanı Buyrultu padişahın dağlar bizimdir
Dadaloğlu yarın kavga kurulur Öter tüfenk davulbazlar vurulur Nice koç yiğitler yere serilir Ölen ölür kalan sağlar bizimdir
Dadaloğlu
Çağıl Türk Edebiyatında Yörükler
Roman ve öykülerde Yörükler, bir çok süre doğayla savaşım eden, göçebe kültürün temsilcileri olarak işlenir.
Örnekler:
Yaşar Kemal – Yer Demir Gök Bakır, Fırat Suyu Kan Akıyor Baksana: Toros Yörüklerinin yaşamı ve dramı.
Fakir Baykurt – Anadolu köy ve Yörük kültürünü toplumsal boyutlarıyla ele alır.
Abbas Sayar – Yörük yaşamını pastoral bir üslupla işler.
Temalar
Özgürlük: Dağ ve yayla metaforlarıyla simgelenir.
Tabiat sevgisi: Hayvanlar, bitkiler, mevsimler ve göç yolları anlatıların merkezinde.
Gurbet ve hasret: Göç esnasında bırakılan bölgeler, ayrılıklar.
Dayanışma: Oba kültürü, yardımlaşma, akrabalık bağları.
YÖRÜK FESTİVALLERİ
Yörük festivalleri, hem geçmişin konargöçer kültürünü yaşatmak hem de topluluk bilincini pekiştirmek amacıyla düzenlenen, renkli ve oldukca yönlü etkinliklerdir. Türkiye’nin değişik bölgelerinde değişik adlarla yapılır, fakat ortak paydaları göç, yayla, geleneksel giysiler, müzik ve yiyecek çevresinde toplanır.
Amaç ve Özellikler
Kültürel hafızayı canlı tutmak: Kıl çadır, keçecilik, kilim dokuma, deve yada atla göç canlandırmaları yapılır.
Toplumsal buluşma: Yörük aşiretlerinin, derneklerinin ve köylerin bir araya gelmiş olarak kaynaşması.
Tanıtım: Bölge turizmine katkı sağlamak ve mahalli ürünleri tanıtmak.
Öne Çıkan Yörük Festivalleri
a) Internasyonal Yörük Türkmen Toyu (Antalya, Manavgat ve Alanya çevresi)
Türkiye’nin dört bir yanından ve hatta yurt dışından Yörük-Türkmen toplulukları katılır.
Göç canlandırmaları, halk oyunları, mehter gösterileri yapılır.
b) Fethiye Yörük Şenlikleri (Muğla)
Deve kervanı yürüyüşü, bölgesel yiyecek yarışmaları, kıl çadır sergileri.
Fethiye ve çevresindeki Yörük derneklerinin organizasyonu.
c) Salihli Geleneksel Yörük Şenlikleri (Manisa)
Ege Yörük kültürünün mühim temsilcilerinden; deve güreşleri bu festivalin öne çıkan etkinliklerinden biridir.
d) Korkuteli Altın Kiraz ve Yörük Festivali (Antalya)
Ziraat ve kültürün birleştiği bir festival; hem ürün pazarı hem de halk konserleri, göç canlandırmaları yapılır.
Festivallerde Görebileceğin Etkinlikler
Kıl çadır kurma ve iç dekorasyonu
Geleneksel giyim defileleri (üç etek, al yazma, yelek, aba)
Yayla göçü temsili: Deve yada atlarla eşyaların taşınması
Türkü ve bozlak dinletileri: Karacaoğlan, Dadaloğlu, Âşık Veysel şeklinde halk ozanlarının eserleri
Güreşler ve at yarışları
Yörük Festivalleri Ne Vakit Yapılıyor?
Yörük festivalleri çoğu zaman ilkbahar sonu ile güz başı içinde yapılır. Bunun sebebi hem göç geleneğinin mevsimi (yaylaya çıkış–dönüş) hem de hava koşullarının uygunluğudur.
Aşağıda öne çıkan bazı festivaller ve tipik tarihlerinin özeti:
İlkbahar – Yaylaya Çıkış Süreci (Nisan–Haziran)
Bu dönem, tarihsel olarak Yörüklerin kışlaktan yaylaya göç etmiş olduğu zamandır.
Fethiye–Seki Yörük Şenlikleri (Muğla) → Çoğu zaman Mayıs sonu
Manavgat Internasyonal Yörük Türkmen Toyu (Antalya) → Haziran başı
Korkuteli Altın Kiraz ve Yörük Festivali (Antalya) → Haziran ortası
Yaz – Yayla Yaşamı (Temmuz–Ağustos)
Yayla yaşamının en canlı olduğu zamanlar. Festivaller genel anlamda yaylalarda yapılır.
Sarıkeçili Yörük Şenlikleri (Mersin) → Temmuz başı
Gömbe Yayla Şenlikleri (Antalya–Kaş) → Temmuz ortası
Bozdağ Yörük Şenliği (İzmir–Ödemiş) → Ağustos başı
Güz – Yayladan Dönüş Süreci (Eylül–Ekim)
Göçün tamamlanıp kışlaklara dönüldüğü zamandır.
Salihli Yörük Festivali (Manisa) → Eylül ortası
Alanya Yörük Şenlikleri (Antalya) → Eylül sonu
Toroslar Yörük Festivali (Mersin) → Ekim başı
TÜRKİYEDE YÖRÜK NÜFUSU
Türkiye’de yaşayan Yörük nüfusu hakkında sıhhatli ve güncel verilere ulaşmak zor; zira resmi nüfus sayımlarında “Yörük” kimliği etnik bir kategori olarak yer almıyor. Sadece bilimsel niteliği olan kaynaklar ve tarihî kayıtlar üstünden elde edilmiş bazı tahminler mevcut:
Tahmini Yörük Nüfusu
1970’li yıllara ilişik bir kaynak, Türkiye’de Yörük olarak tanımlanan topluluğun sayısını 1 milyonun üstünde göstermektedir.
Bir başka kaynak, Türkiye’de Yörük kökenli kişilerin sayısını 2 ila 2,3 milyon aralığında tahmin etmektedir.
Göçebe Yaşayan Yörüklerin Güncel Durumu
Tarihsel olarak göçebe yada yarı göçebe yaşam tarzına haiz olan Yörüklerin sayısı geçmişte oldukça fazlaydı. 1960’larda, göçer çadırlı ortalama 7–8 bin aile, bunların oluşturduğu nüfusun ise yaklaşı 100 bin şahıs olduğu tahmin edilir.
Mesela Antalya civarında, 1933 nüfus sayımına gore ortalama 2,668 göçer çadır ailesi kayıtlıydı. Sadece günümüzde göçebe yaşamı sürdüren Yörük sayısı oldukça azalmış durumda.
Özet Tablo
Kategori
Tahmini Sayı
Toplam Yörük kökenli nüfus
1 milyon – 2,3 milyon
1960’lı yıllardaki göçebe nüfus
~100 bin şahıs (7–8 bin aile)
Günümüzde etken göçebe Yörük sayısı
Fazlaca sınırı olan seviyede
Yörükler, Türkiye’nin etnik ve tarihsel çeşitliliğinin mühim bir bileşenidir. Büyük çoğunluğu günümüzde yerleşik hayata geçmiş olsa da, “Yörük kökenli” kimlik, kültürel-tarihsel bağlamda hâlâ kuvvetli şekilde varlığını koruyor.
YÖRÜK NÜFUSUNUN COĞRAFİ DAĞILIMI
Türkiye’de Yörük nüfusunun coğrafi dağılımı, geçmişten günümüze değişimi ve hangi bölgelerde yoğun olarak yaşadıklarıyla ilgili mevcut bilgiler:
Coğrafi Dağılım: Nerelerde Yoğunlar?
Akdeniz Bölgesi ve Toros Dağları: Yörüklerin en yoğun olduğu bölge. Toroslar etrafındaki dağlık yaylalar, geleneksel olarak göçebe yada yarı-göçebe yaşam devam eden Yörük topluluklarının merkeziydi. Buralarda halen “yayla evleri” ve geçici yerleşimler varlığını sürdürür.
Ege ve İç Anadolu: Bilhassa Batı Anadolu’da, Yağcı Bedirli Yörükleri şeklinde aşiretler, Balıkesir, Bergama, Sındırgı, Kepsut şeklinde yerlerde hem kışlak hem yaylak kullanarak yaşamışlardır.
Rumeli (Balkanlar): Osmanlı döneminde Yörükler Balkan coğrafyasına da yayılmıştır. Şimal Makedonya, Bulgaristan, Yunanistan’ın Trakya bölgesi şeklinde yerlerde Yörük kökenli topluluklar bulunmuştur. Sadece zaman içinde bu nüfus oranı azalmıştır.
Çağıl yerleşimler: Mesela, Düzce’de “Yörük” adlı bir köy bulunmaktadır (ortalama 2,387 şahıs—2022 verisi) ve Antalya Gazipaşa’da “Kırahmetler” adlı Yörük aşireti mensuplarının kurduğu bir yerleşim var.
Geçmişten Günümüze Değişiklik
Osmanlı döneminde: Yörükler hem askeri hem toplumsal organizasyonun bir parçasıydı; Yörük Sancağı şeklinde ayrı bir yönetimsel yapı altında örgütlenmişlerdir.
19. yüzyıl: Mesela Yağcı Bedirli Yörükleri Balıkesir çevresinde köylerde ve yaylalarda bulunuyordu. Osmanlı nüfus ve iskân defterleri bu durumu detaylarıyla aktarıyor.
20. yüzyılda ve sonrasında:
Cumhuriyet Süreci’nde göçebelere yönelik yerleşik yaşama teşvik (mecburi iskân) politikaları uygulanmıştır. Sadece gönüllü yerleşik hayata geçme 1950’lerden sonrasında hızlanmıştır.
Bugün Yörüklerin büyük çoğunluğu yerleşik hale gelmiş, yalnız oldukca ufak kısmı (mesela Sarıkeçili Yörükleri şeklinde) hala göçebe yaşamın izlerini korumaktadır.
Bölgesel Yoğunluk ve Temsili Örnekler
Toroslar & Akdeniz Bölgesi:
Toroslar’ın etekleri, bilhassa Mersin–Silifke–Gülnar–Antalya hattında, göçebe Yörük kültürünün en kuvvetli temsilcileri olan Sarıkeçili şeklinde aşiretlerin yayla ve kışlak rotaları hâlâ canlıdır.
Ege – İç Anadolu:
Yağcı Bedirli Yörükleri şeklinde gruplar, Balıkesir ve çevresinde zamanı olarak hem köy hem yayla yaşamı sürdüren mühim örneklerdir.
Balkanlar:
Osmanlı döneminde Rumeli’ye yerleştirilen Yörük toplulukları, Makedonya, Trakya ve Bulgaristan civarında yoğunlaşmıştır; 1970 civarında Türkiye’de Yörük nüfusu 1 milyonu aşarken, Balkanlar’daki nüfus da önemliydi.
YÖRÜKLER İLE İLGİLİ BELGESELLER
Sarıkeçili Yörüklerin Bakış açısından Göçebe Yaşam – Belgesel
Belgesel, Anadolu’da yüzyıllardır süregelen konargöçer Yörük kültürünü, dokudukları geleneksel el dokuması “alaçul” şeklinde detaylarla beraber konu alıyor.
Toroslarda Yörük Yaşamı – Belgesel 4K
Yörükler: Toroslar’da Göçebe Yaşam
Yörükler ve Yörük yaşamı ile ilgili YouTube Video Sıralaması: