Liyakat Nedir? – Türk Dili ve Edebiyatı

Liyakat nedir? İyi bir yönetim için tek başına liyakat kafi mi? Liyakat sisteminin önemi, eksiklikleri, örnekler ve çözüm önerileri.

Liyakat Nedir? İyi Bir Yönetim İçin Liyakat Kafi midir?

Liyakat Teriminin Tanımı ve Kökeni

Liyakat, en kolay tanımıyla, bir kişinin bir görevi hak etmesi için lüzumlu informasyon, beceri, yetkinlik ve etik değerlere haiz olması anlamına gelir. Latince meritum (hak etmek) kelimesinden türeyen bu kavram, tarih süresince devlet yönetiminden hususi sektöre kadar her alanda belirleyici bir ilke olmuştur.

Etimolojik olarak, Arapça layık kelimesinden türeyen “liyakat”, Türkçede “uygunluk, yeterlik, yeterlilik” şeklinde anlamlara gelir.

Tarihsel bağlamda, liyakat ilkesi; Osmanlı’da “Devlet-i Ebed Müddet” anlayışı içinde, devşirme sistemi ve Enderun Mektebi şeklinde kurumlarla desteklenmiş, çağıl devletlerde ise yazılı sınavlar, performans değerlendirmeleri ve objektif kriterlerle uygulanmaya çalışılmıştır.

Liyakatın Temel Unsurları

Liyakat tek boyutlu bir kavram değildir. Dört ana unsur üstüne oturur:

1. Data ve Uzmanlık – Vazife için lüzumlu kuramsal ve ergonomik bilgiye haiz olmak.
2. Tecrübe – Sahadaki tecrübelerle olgunlaşmış yetkinlik.
3. Etik Değerler – Görevde dürüst, adil ve yansız davranabilme.
4. Performans – Sorumlulukları etkin halde yerine getirme.

Liyakat Sistemi Niçin Önemlidir?

Bir ülkede liyakat sistemi var ise:

• Kamu yönetimi daha adil ve verimli olur.
• Hususi sektörde doğru insan doğru işe getirilir, üretkenlik artar.
• Toplumsal hakkaniyet algısı güçlenir, yurttaş devlete güvenir.

Aksi durumda adam kayırma, yolsuzluk, düşük verimlilik ve beyin göçü kaçınılmaz hale gelir.

Liyakat Olmadan Yönetimin Neticeleri

• Nepotizm: Eş-dost kayırma kültürü yerleşir.
• Kurumsal Çöküş: Liyakatsiz atamalar kurumların itibarını bitirir.
• Beyin Göçü: Yetkin insanoğlu, kıymet gördükleri ülkelere gider.

İyi Bir Yönetim İçin Liyakat Kafi midir?

Liyakat eğer olmazsa olmaz bir unsur olsa da tek başına kafi değildir.

Başarıya ulaşmış yönetim için ek olarak:

• Şeffaflık
• Hesap verebilirlik
• Katılımcı demokrasi
• Hukukun üstünlüğü
• Etkin liderlik
  gereklidir.

Singapur, İskandinav ülkeleri şeklinde örnekler, liyakatin öteki demokratik ve hukuki mekanizmalarla beraber çalıştığında en iyi netice verdiğini gösterir.

Türkiye’de Liyakat Problemi ve Çözüm Önerileri

• Mevcut problem: Siyasal atamaların ön planda olması.
• Çözüm adımları: Saydam imtihan sistemleri, performansa dayalı terfiler, etik kurulların güçlendirilmesi.

Detaylı Izahat:

Liyakat Teriminin Tanımı ve Kökeni

Liyakat, yalnızca bir vazife için lüzumlu becerilere haiz olmak anlamına gelmez; hem de o görevi en yüksek etik sorumlulukla yerine getirebilecek kişisel özellikleri de kapsar. Çağıl dünyada bu kavram, “hak edenin hak etmiş olduğu yere gelmesi” şeklinde özetlenebilir. Sadece liyakat anlayışı, her toplumda aynı halde şekillenmemiştir.

Tarih süresince imparatorluklar, devletler ve firmalar, yönetimlerinde liyakat sistemini uyguladıklarında istikrar ve itimat kazanmış; liyakatin zayıfladığı dönemlerde ise çöküş kaçınılmaz olmuştur. Osmanlı İmparatorluğu’nda Enderun Mektebi, yetenekli ve parlak zeka gençleri keşfederek devletin en üst kademelerine taşımak amacıyla kurulmuştu. Bu sistem, o devrin en gelişmiş liyakat mekanizmalarından biri olarak kabul edilir.
Buna rağmen, liyakatin yerini torpil, akraba kayırma yada siyasal sadakat aldığında yönetim kalitesi hızla düşer.

Liyakatın Temel Unsurları

Liyakat sistemini sağlam temeller üstüne oturtmak için dört ana unsur vazgeçilmezdir:

1. Data ve Uzmanlık
   • Görevle ilgili kuramsal bilgiye başat olmak, vazife tanımını idrak etmek ve yeni gelişmelere ayak uydurmak gerekir.
   • Mesela, bir mühendislik pozisyonu için yalnızca diplomaya haiz olmak yetmez; hem de teknolojideki son yenilikleri kovuşturmak de gerekir.
2. Tecrübe ve Ergonomik Beceriler
   • Kuramsal informasyon, uygulama ile birleşmediğinde tamamlanmamış kalır.
   • Tecrübe, problem çözme hızını ve yaratıcılığı artırır.
3. Etik Değerler ve Hakkaniyet Duygusu
   • Liyakatin ruhu adaletle beslenir. Görevde dürüstlük, şeffaflık ve tarafsızlık esastır.
   • Etik kurallar, kararların tadı değil, nesnel şekilde alınmasını sağlar.
4. Performans ve Netice Odaklılık
   • Görevini yerine getiren şahıs yalnızca görevde bulunmakla kalmamalı, hem de netice üretmelidir.

Liyakat Sistemi Niçin Önemlidir?

Liyakat sistemi kuvvetli olduğunda:

• Kamu yönetimi: Vatandaşlar devlete itimat duyar. İşlemler süratli, adil ve verimli yürür.
• {Özel sektör}: Doğru insan doğru pozisyona getirilir, verimlilik artar.
• Toplumsal seviye: İnsanlar başarıya emekle ulaşabileceklerine inanır, motivasyon yükselir.

Bunun tersi durumda ise şu olumsuzluklar baş gösterir:

• İşe alımda torpil ve nepotizm başat olur.
• Nitelikli bireyler hak ettikleri konumlara gelemez.
• Beyin göçü hızlanır, ülke gelişim potansiyelini kaybeder.

Liyakat Olmadan Yönetimin Neticeleri

Liyakatin olmadığı bir yönetimde ilk olarak nepotizm (akraba yada yakın çevre kayırmacılığı) ortaya çıkar. Bu durum kısa vadede belirli grupları memnun edebilir, fakat uzun solukta tüm sistemi çürütür. Kurumsal çöküş ise bu sürecin kaçınılmaz sonucudur. Bir kurumun başına ehliyetsiz kişiler getirildiğinde yanlış kararlar zincirleme şekilde devam eder ve verimlilik yok olur.

Bununla beraber, liyakatsizlik beyin göçü sorununu tetikler. Yetenekli bireyler kıymet gördükleri ülkelere göç ederek ülkenin entelektüel sermayesini azaltır.

İyi Bir Yönetim İçin Liyakat Kafi midir?

Liyakat, iyi yönetimin temel taşıdır; sadece tek başına kafi değildir.
Bir yönetimin hakkaten başarıya ulaşmış olabilmesi için şu unsurlar da gerekir:

• Şeffaflık: Karar süreçlerinin halk tarafınca görülebilir olması.
• Hesap Verebilirlik: Yöneticilerin icraatlarının denetlenebilmesi.
• Katılımcı Demokrasi: Halkın yönetim sürecine etken olarak dahil olması.
• Hukukun Üstünlüğü: Asla kimsenin hukukun üstünde olmaması.
• Etkin Liderlik: Kriz anlarında süratli ve doğru karar alma becerisi.

Singapur’un ekonomik başarısında yalnızca liyakat değil; hem de kuvvetli hukuk sistemi, düşük yolsuzluk oranı ve stratejik liderlik de rol oynamıştır. İskandinav ülkeleri ise hem liyakat hem de yurttaş iştirakı ile öne çıkar.

Türkiye’de Liyakat Problemi ve Çözüm Önerileri

Türkiye’de liyakat mevzusundaki en büyük sorunlardan biri siyasal atamaların objektif kriterlerin önüne geçmesidir. Bu durum, hem kamu hem de hususi sektörde verimliliği negatif etkisinde bırakır.

Çözüm önerileri şunlardır:

• Tüm kamu mensubu alımlarının saydam sınavlar ve objektif değerlendirme kriterleri ile yapılması.
• Performansa dayalı terfi sistemlerinin uygulanması.
• Siyasal baskılardan bağımsız etik kurulların oluşturulması.
• Yurt dışındaki başarıya ulaşmış örneklerin mahalli koşullara uyarlanması.

Dünyadan Liyakat Uygulama Örnekleri

Liyakat sistemi değişik ülkelerde çeşitli modellerle uygulanıyor. Başarıya ulaşmış ülkeler, yalnızca liyakati sağlamakla kalmıyor; hem de şeffaflık, hesap verebilirlik ve hakkaniyet ilkelerini de destekleyen kurumsal yapılar kuruyor.

Bu örnekler bizlere şunu gösteriyor: Liyakat sistemi, tek başına değil; hukuk, şeffaflık ve demokratik mekanizmalarla beraber başarı getiriyor.

Liyakatin Güçlendirilmesi İçin Atılabilecek Adımlar

Liyakati hayata geçirmek, yalnızca bir yasa çıkarmakla olmaz. Bunun için kurumsal kültür, eğitim sistemi ve toplumsal şuur beraber çalışmalıdır.

1. Saydam Personel Alım Süreçleri

• İlanların her insana açık olması.
• Imtihan sorularının öncesinden sızdırılmasının önlenmesi.
• Değerlendirme kriterlerinin net ve ölçülebilir olması.

2. Performans Esaslı Terfi Sistemi

• Terfiler kıdeme değil, performansa gore yapılmalı.
• Çalışanlar tertipli olarak bağımsız denetçiler tarafınca değerlendirilmelidir.

3. Etik Kurulların Görevi

• Bağımsız etik kurullar, liyakat dışı atamaları incelemeli.
• Görevini kötüye kullanan yöneticilere ciddi yaptırımlar uygulanmalıdır.

4. Eğitim ve Kültür Boyutu

• Liyakat bilinci, eğitim müfredatına dahil edilmeli.
• Toplumda “tanıdıkla iş bulma” kültürü yerine “hak ederek yükselme” kültürü teşvik edilmelidir.

Netice: Liyakat ve İyi Yönetim Arasındaki Denge

Liyakat, iyi bir yönetimin eğer olmazsa olmaz koşuludur; sadece tek başına kafi değildir.
Kuvvetli bir liyakat sistemi:

• Adaleti sağlar
• Verimliliği artırır
• Toplumsal itimatı pekiştirir

Fakat bu sistem, sadece şeffaflık, hesap verebilirlik, hukuk ve demokrasi ile desteklendiğinde uzun vadeli başarı getirir. Tarih ve günümüz örnekleri, liyakatin yokluğunda toplumların iyi mi gerilediğini, varlığında ise iyi mi yükseldiğini açıkça gösteriyor.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Liyakat nedir?
   Bir kişinin vazife yada pozisyonu informasyon, beceri, tecrübe ve etik değerleriyle hak etmesi anlamına gelir.
2. Liyakat tek başına kafi midir?
   Hayır. İyi yönetim için liyakatin yanı sıra şeffaflık, hukukun üstünlüğü, hesap verebilirlik ve etkin liderlik gerekir.
3. Liyakat olmadan ne olur?
   Nepotizm, yolsuzluk, verimlilik kaybı ve beyin göçü şeklinde ciddi problemler ortaya çıkar.
4. Türkiye’de liyakat iyi mi güçlendirilebilir?
   Saydam sınavlar, objektif değerlendirme, bağımsız etik kurullar ve siyasal etkilerin azaltılmasıyla.
5. Dünyada en iyi liyakat uygulamaları nerede görülür?
   Singapur, İsveç, Kanada ve bazı ABD eyaletleri bu mevzuda önde gelir.
6. Liyakat ile hakkaniyet arasındaki bağ nedir?
   Liyakat, adaletin yönetim ve işe alım süreçlerindeki en somut yansımasıdır.

Türkiye’de Liyakatin Tarihsel Evrimi

1. Osmanlı Süreci: Devşirme Sistemi ve Enderun Mektebi

Osmanlı İmparatorluğu’nda liyakat terimi, bilhassa devşirme sistemi ve Enderun Mektebi üstünden kurumsallaşmıştı.

• Devşirme Sistemi: Balkanlar’dan ve Anadolu’dan toplanan yetenekli gayrimüslim çocuklar, sıkı bir eğitim sürecinden geçirilerek devlet kademelerinde vazife alırlardı.
• Enderun Mektebi: Saray içinde, yalnız seçilmiş öğrencilerin alındığı bu okul, askeri ve yönetimsel liderler yetiştirirdi. Burada terfi, kişinin kabiliyetine ve başarısına bağlıydı.
  Pozitif yanları: Kabile, aile yada siyasal bağlantılardan bağımsız, beceri odaklı bir sistemdi.
  Dezavantajı: Sistemin son dönemlerde bozulması, liyakat yerine saray çevresine yakınlığın ön plana çıkması.

2. Tanzimat ve Islahat Fermanları (1839–1856)

1. yüzyılda Batı ile ilişkilerin artmasıyla beraber, Osmanlı bürokrasisinde çağıl devlet kadroları oluşmaya başladı.

• Işgören alımlarında yazılı sınavlar uygulanmaya başlandı.
• Askeri ve sivil okullar kuruldu (Mekteb-i Mülkiye şeklinde).
• Yabancı dil ve teknik informasyon ehemmiyet kazanmıştır.

Sadece bu reformlar, merkezi otoritenin zayıflaması ve siyasal müdahaleler sebebiyle tam olarak istenilen etkiyi yaratamadı.

3. II. Meşrutiyet Süreci (1908–1918)

• Parlamenter sistem ile beraber kamu görevlilerinin seçiminde liyakat ilkesi daha fazlaca kritik edilmeye başlandı.
• Basın özgürlüğü yardımıyla liyakat dışı atamalar kamuoyu tarafınca eleştirildi.
• Sadece cenk yılları, muhteşem koşullar ve siyasal kutuplaşmalar sebebiyle sistemde süreklilik sağlanamadı.

4. Erken Cumhuriyet Süreci (1923–1950)

Cumhuriyet’in ilanıyla beraber liyakat anlayışı, çağıl devlet memurluğu kavramıyla tekrardan tanımlandı:

• 1926 Memurin Kanunu, memuriyet için objektif kriterler getirdi.
• Köy Enstitüleri ve Mekteb-i Mülkiye şeklinde kurumlar, liyakatli kadrolar yetiştirdi.
• Terfiler, kıdem ve performans esasına dayandırıldı.

Bu dönem, Türkiye’de liyakatin en kuvvetli olduğu dönemlerden biri olarak kabul edilir.

5. Fazlaca Partili Hayata Geçiş ve Siyasal Etkisinde bırakır (1950–1980)

• Demokrat Parti döneminden itibaren, seçimle gelen hükümetlerin bürokrasiye kendi kadrolarını yerleştirme eğilimi başladı.
• Liyakat yerine siyasal sadakat kısmen öne çıktı.
• 1970’lerde artan siyasal kutuplaşma, kamu kadrolarında ideolojik ayrışmayı artırdı.

6. 1980 Sonrası ve Neoliberal Reformlar (1980–2000)

• 1980 darbesi sonrası merkeziyetçi yönetim güçlendi, liyakat sistemi sıkı denetime bağlandı.
• 1990’larda kamu personel sistemi tekrardan düzenlendi, KPSS şeklinde merkezi imtihan sistemleri devreye girdi.
• Bu zamanda imtihan güvenliği liyakatin mühim bir aracı haline geldi.

7. 2000 Sonrası: Reformlar ve Tartışmalar

• KPSS, personel alımında ana kriter haline geldi.
• Sadece 2010’lardan sonrasında mülakat sisteminin ağırlığının artması, liyakat tartışmalarını tekrardan gündeme taşıdı.
• Siyasal atamaların artması, bazı kurumlarda imtihan güvenliği skandalları (mesela KPSS sorularının sızdırılması) kamuoyunda itimat yitirilmesine yol açtı.
• 2020’lere gelindiğinde, liyakat talebi bilhassa genç kuşaklar içinde kuvvetli bir toplumsal beklenti haline geldi.

Tarihsel Seyri Gösteren Tablo

Genel Değerlendirme:
Türkiye’de liyakat sistemi, ara sıra altın çağlar yaşamış olsa da, siyasal etkisinde bırakır ve kurumların bağımsızlığının zayıflaması, bu sistemin sürdürülebilirliğini zorlaştırmıştır. Günümüzde toplumun büyük kesimi, liyakatin tekrardan kuvvetli halde tesis edilmesini talep etmektedir.