Filmlerde, romanlarda neden hep iyiler kazanıyor?

Bunun birkaç edebî, ruhsal ve ticarî sebebi var. Aslına bakarsak “iyilerin kazanması” kuralı mutlak değil, fakat oldukça yaygın zira hem seyirci/okur beklentileri hem de hikâye yapısının kökleri buna yönlendiriyor.

1. İnsan psikolojisi ve doyum duygusu

• Bir çok insan, gerçek hayatta adaletin devamlı yerini bulmadığını bilir. Bu yüzden kurguda adaletin tecelli etmesi tatminkar gelir.
• Mutlu son, beynimizde “tamamlanma” hissi yaratır. Hikâye bittiğinde içimizde yarım kalan bir huzursuzluk yerine rahatlama olur.

2. Mitolojik ve masalsı kökenler

• Binlerce senedir anlatılan destanlar, masallar ve mitler genel anlamda “iyilik” temasını yüceltir. Fena karakter yenilir, iyi karakter ödüllendirilir.
• Bu, kültürler arası ortak bir hikâye kalıbıdır (Joseph Campbell’ın “Kahramanın Yolculuğu” modeli benzer biçimde).

3. Ticarî kaygılar

• İzleyicilerin büyük kısmı ümit verici, motive edici sonlar görmek ister.
• Yapımcılar ve yayıncılar, daha çok bilet yada kitap satmak için bu tercihi gözetir.
• Gişe filmlerinin büyük çoğunluğu bundan dolayı “kahraman kazanır” kurgusunu kullanır.

4. Acıklı yapı gereklilikleri

• Klasik 3 perdeli yapıda (başlangıç – çatışma – çözüm) izleyici, kahramanın hedefe ulaşmasını bekler.
• Hedefin gerçekleşmemesi ya da kötünün kazanması, “alternatif” yada “arthouse” beyaz perdede görülse de ana akımda nadirdir.

5. İyinin kazanması ≠ devamlı mutlu son

• Bazı hikâyelerde kahraman kazanır fakat karşılık ağırdır. “Mutlu” sayılmasa da gene de etik olarak iyi taraf galip gelir.
• Mesela Braveheart, Gladiator benzer biçimde filmlerde kahraman ölür fakat fikirleri ve davası kazanır.

6. Kötünün kazanılmış olduğu örnekler niçin azca?

• Se7en, No Country for Old Men, Oldboy benzer biçimde filmler kötünün kazanmasına yakın biter, sadece bu filmler genel anlamda daha niş ve rahatsız edici olarak algılanır.
• Bu şekilde sonlar seyircide huzursuzluk yaratır, bu da geniş kitlelere hitap etmez.

İşin özeti: İyilerin kazanması hem kadim bir anlatı geleneğinin devamı hem de seyirci beklentilerini karşılayan bir formül. Sadece “kötülerin kazanılmış olduğu” anlatılar/hikâyeler de var; bir tek daha diş/ sıradışı, daha “acı gerçekçi” oldukları için popüler kültürde azca yer buluyorlar.

İyilerin kazanmadığı ya da “kötülerin en azından galip geldiği” etkisinde bırakan film ve romanlardan oluşan bir sıralama oluşturacak olursak:

Bu tür yapıtlar genel anlamda seyircide rahatsız edici bir tat bırakır, fakat hem de unutulmaz olurlar.

İyilerin Kazanmadığı Etkisinde bırakan Filmler

1. Se7en (1995) – Cinayetler zincirinin arkasındaki katil, planını neredeyse eksiksiz tamamlar.
2. No Country for Old Men (2007) – Antagonist, hikâye süresince neredeyse asla durdurulamaz.
3. Oldboy (2003) – Kahramanın intikam yolculuğu beklenmedik bir halde etik çöküşe dönüşür.
4. Chinatown (1974) – Hakkaniyet sağlanamaz, kötüler kazançlı çıkar.
5. The Mist (2007) – Finalde, ümit yerini ağlatısal bir ironiye bırakır.
6. Requiem for a Dream (2000) – Karakterlerin yaşamı spiral şeklinde yıkıma gider.
7. The Wicker Man (1973) – Kahramanın çabaları boşunadır, kurban olur.
8. Prisoners (2013) – Hakkaniyet bulanık kalır, kötüler tamamen cezalandırılmaz.
9. Gone Girl (2014) – Manipülatif bir karakter hikâyeyi istediği benzer biçimde yönlendirir.
10. The Departed (2006) – İyilik ve fenalık çizgileri bulanık, hakkaniyet tam olarak sağlanmaz.

İyilerin Kazanmadığı Etkisinde bırakan Romanlar

1. 1984 – George Orwell
   • Direniş tamamen ezilir, totaliter seviye güçlenir.
2. Körlük – José Saramago
   • Toplumun çürümesi karşısında bireysel çabalar yetersiz kalır.
3. Fareler ve İnsanlar – John Steinbeck
   • Karakterlerin hayalleri ağlatısal şekilde son bulur.
4. Bülbülü Öldürmek – Harper Lee
   • Masumiyet savunulsa da hakkaniyet sağlanamaz.
5. Bir İdam Mahkûmunun Son Günü – Victor Hugo
   • Toplumsal adaletsizlik sert şekilde yansıtılır.
6. Amerikan Sapığı – Bret Easton Ellis
   • Psikopat karakter, cemiyet içinde cezasız kalır.
7. Yürekli Yeni Dünya – Aldous Huxley
   • Distopik seviye sarsılmaz, fert sisteme boyun eğer.
8. Karamazov Kardeşler – Dostoyevski
   • Hakikat bulanık kalır, hakkaniyet duygusu doyum olmaz.

İyilerin Kazanmadığı Filmler – Kısa Özetler

1. Se7en (1995)
   • İki dedektif, etik sınırlarını zorlayan bir katliam serisini çözmeye çalışırken karanlık bir aklın oyunuyla karşılaşır.
2. No Country for Old Men (2007)
   • Tesadüfen büyük bir para çantasına haiz olan bir adam, acımasız bir takipçiden kaçmaya çalışırken vakit ve kaderle yarışır.
3. Oldboy (2003)
   • Senelerce sebebini bilmeden hapsedilen bir adam, özgür bırakıldığında geçmişin gölgeleriyle yüzleşir.
4. Chinatown (1974)
   • Hususi bir dedektif, bayağı görünen bir davanın arkasındaki karmaşık yolsuzluk ağını araştırırken, şehrin karanlık yüzüyle tanışır.
5. The Mist (2007)
   • Ufak bir kasaba, gizemli bir sisin içinden gelen bilinmeyen bir tehdide karşı hayatta kalmaya çalışır.
6. Requiem for a Dream (2000)
   • Dört karakter, değişik hayallere sahipken, bağımlılıkların onları iyi mi yavaşça tükettiğini görür.
7. The Wicker Man (1973)
   • Bir polis, yitik bir evladı bulmak için gittiği izole adada garip ve rahatsız edici bir toplulukla karşılaşır.
8. Prisoners (2013)
   • Ufak bir kasabada iki çocuğun kaybolması, aileleri ve dedektifleri etik sınırları kontrol eden bir arayışa iter.
9. Gone Girl (2014)
   • Evlilik yıldönümünde karısı kaybolan bir adam, medyanın ve toplumun baskısı altında gerçeği ortaya çıkarmaya çalışır.
10. The Departed (2006)
    • Polis teşkilatı ve kabahat örgütü arasındaki köstebek harbinde, hepimiz kimliğini gizleyerek hayatta kalmaya çalışır.

İyilerin Kazanmadığı Romanlar – Kısa Özetler

1. 1984 – George Orwell
   • Distopik bir dünyada yaşayan bir adam, baskıcı bir rejimin karşısında bireysel özgürlüğünü korumaya çalışır.
2. Körlük – José Saramago
   • Ansızın yayılan gizemli bir körlük salgını, toplumsal düzeni çökertir ve insan doğasının en karanlık yanlarını açığa çıkarır.
3. Fareler ve İnsanlar – John Steinbeck
   • Büyük Bunalım döneminde iki göçmen işçi, daha iyi bir yaşam kurma hayaliyle yola çıkar.
4. Bülbülü Öldürmek – Harper Lee
   • Ufak bir kasabada bir avukat, toplumun önyargılarına karşın adaleti savunmaya çalışır.
5. Bir İdam Mahkûmunun Son Günü – Victor Hugo
   • Ölüm cezası almış bir mahkûm, infaz günü yaklaşırken içsel hesaplaşmalar yaşar.
6. Amerikan Sapığı – Bret Easton Ellis
   • Yüzeyde başarıya ulaşmış bir iş insanı benzer biçimde görünen bir insanın, lüks yaşamının arkasındaki rahatsız edici gerçekleri ortaya çıkarır.
7. Yürekli Yeni Dünya – Aldous Huxley
   • Muhteşem benzer biçimde görünen teknolojik bir toplumda, fert olmanın bedeli sorgulanır.
8. Karamazov Kardeşler – Dostoyevski
   • Karmaşık aile ilişkileri ve felsefi tartışmalar, bir cinayetin gölgesinde şekillenir.