Dil Belası Özeti ve Konusu

Dil Belası – İmam Gazali

Mevzusu

İnsanın diliyle işlediği hataların hem bireysel ahlakı hem de toplumsal ilişkileri iyi mi bozduğunu ele alan bir terbiye ve nefis terbiyesi eseridir. İmam Gazali, sözün kontrolsüz kullanımıyla gıybet, yalan, kibir ve fitnenin iyi mi doğduğunu gösteririr. Susmayı bilmenin, niyeti arındırmanın ve yararlı sözü ölçü edinmenin önemini vurgular. Kitap, esas olarak dili ıslah etmenin aslen kalbi ıslah etmekle mümkün bulunduğunu anlatır.

Dil Belası Özeti

Dil Belası, insanoğlunun en minik fakat tesiri en büyük organı olan dilin, kişiyi hem yüceltebileceğini hem de fark ettirmeden felakete sürükleyebileceğini özetleyen terbiye ve tasavvuf ağırlıklı bir nefis terbiyesi metnidir. Gazali’ye nazaran dil, bir çok vakit kalpteki bozuklukların dışa yansımasıdır. Bu yüzden sorun yalnızca azca konuşmak değil, niyeti temizlemek, sözü ölçülü kullanmak ve gerektiğinde susmayı bir erdem haline getirmektir.

Eserde, dilin yanlış kullanım biçimleri tek tek ele alınır, bu hataların hangi duygulardan beslendiği açıklanır ve her biri için arınma yolları gösterilir. Klasik kaynaklara nazaran Gazali, dilin zararlarını yirmi başlık altında toplar ve en temel çarenin “susmayı bilmek” bulunduğunu vurgular.

Metin çoğu zaman susmanın kıymeti ve konuşmanın tehlikesiyle adım atar. İnsan, bir çok günahı bir tek bir cümleyle işleyebilir, üstelik dilin günahları bir çok vakit basit söyleşi benzer biçimde görünmüş olduğu için kişiye masum gelir. Gazali bu yüzden dil hatalarını, önemsiz benzer biçimde duran davranışlardan başlayarak daha ağır olanlara doğru sıralar. Amaç, kişinin kendini adım adım fark etmesini sağlamaktır.

Gazali’nin bilhassa üstünde durduğu ilk konulardan biri, kişiyi ilgilendirmeyen ve yarar sağlamayan sözler ile ölçüsüz konuşmadır. Ona nazaran dilin faydasız bir akışa bırakılması zaman içinde kalbi katılaştırır. Gereksiz konuşma, dedikoduya, kırıcı laflara, kendini beğenmeye, gösterişe ve kalp incitmeye kapı aralar. Bundan dolayı kitap yalnızca açıkça yasak olan sözleri değil, yarar üretmeyen konuşmanın ruha verdiği ziyanı da mühim bir çekince olarak görür.

Arkasından dilin çatışma çıkaran yönleri ele alınır. Boş ve anlam ifade etmeyen sözler, gereksiz tartışmalar ve bir tek üstün gelmek için meydana getirilen söz yarışlarının kaynağında bir çok vakit kibir, hiddet ve kişilik duygusu vardır. Gazali tartışmayı bütünüyle reddetmez, sadece amaç hakikati bulmak değil de karşı tarafı yenmek olduğunda, dilin bir silaha dönüştüğünü ve insanoğlunun tinsel dünyasını zedelediğini söyler.

Toplumsal ilişkileri bozan dil hataları da geniş yer meblağ. Başkalarının arkasından konuşmak, söz taşımak, alay etmek, hakaret etmek, nalet okumak ve insanların onurunu zedeleyen imalar yalnızca karşı tarafı incitmez ve bu sözleri söyleyen kişinin kalbinde de bir kararma oluşturur. Gazali, bilhassa gıybet ve söz taşımanın toplumları içten içe parçalayan bir dil oluşturduğunu vurgular.

Bunun yanında dili gösteriş aracına çeviren hastalıklara da dikkat çeker. Yapmacık ve süslü konuşma, bilgili görünme isteği, söz cambazlığı, kendini olduğundan üstün gösterme, aşırı övgü ya da övülme isteği, sözün özünü değil kişinin kendisini öne çıkarır. Bu durumda dil, hakikati aktaran bir vasıta olmaktan çıkar ve kalbi ikiyüzlülükle besler.

Kitapta yalan, karacılık, mesnetsiz vaatler ve insanları aldatan sözler benzer biçimde ağır dil suçları da ele alınır. Gazali bu aşamada yalnızca yasakları saymakla yetinmez ve insanı yalana iten korku, çıkar beklentisi ve onay arayışı benzer biçimde iç sebepleri de açıklar ve çözümü bu köklerde arar.

Eserin çözüm kısmında Gazali üç temel yol önerir. İlki, susmayı öğrenmek ve konuşmayı “ya yararlı söz söyle ya sus” ölçüsüne bağlamaktır. İkincisi, konuşmadan ilkin niyeti sorgulamaktır: Bu söz yarar sağlıyor mu, kırıyor mu, fitneye yol açıyor mu, beni mi öne çıkarıyor yoksa gerçeği mu? Üçüncüsü ise dil hatalarının deposu olan kalp hastalıklarıyla savaşım etmektir.

Kibir, haset, hiddet ve gösteriş temizlenmeden dilin tam anlamıyla düzelmeyeceğini söyler. Bu yüzden Dil Belası, bir tek bir konuşma adabı kitabı değil, bununla birlikte insanoğlunun iç dünyasını inceleyen bir ahlâk metni olarak okunması mümkün.

Netice olarak kitap, dili susturmayı değil, dili bir emanet bilinciyle doğru yerde kullanmayı öğretir. Söz doğru kullanıldığında yakarma, nasihat, ilim ve sulh üretir, yanlış kullanıldığında ise hem kalbi hem toplumu yıpratır. Gazali, okuyucuya devamlı şu suali sordurur: “Bu söz beni ve karşımdakini iyiliğe mi yaklaştırıyor, yoksa nefsimi mi büyütüyor?”

Dil Belası – Kitap Açıklaması

Dil Belası, İmam Gazali’nin insanoğlunun dilini doğru kullanmasının önemini vurgulayan derin bir eserdir. Bu kitap, dilin doğru bir halde kullanılmasının hem bireysel hem de toplumsal dünyadaki etkilerini irdeler. Dil, insanoğlunun en kuvvetli kontakt aracıdır, sadece yanlış kullanımında büyük felaketlere yol açabilir. İmam Gazali, insanları dilin belalarından, doğrusu yalan, dedikodu, söz kalabalığı benzer biçimde zararlardan korumak amacıyla, dilin temiz ve doğru kullanılması gerektiği mevzusunda uyarılarda bulunur.
 
Gazali, dilin, insanoğlunun kalp ve niyetleriyle sıkı bir bağlantı içinde bulunduğunu ve dilin fena kullanımının insanoğlunun ruhsal yaşamına zarar verdiğini anlatır. Kitap, bir tek dilin fena kullanımını değil, bununla birlikte dilin bir hikmet ve hikmetli bir halde kullanılmasının insanoğlunun tinsel gelişimine iyi mi katkı sunduğunu da ele alır. Yazar, okuyucuya dilin denetim altına alınmasının, insanoğlunun etik ve tinsel hayatındaki dengeyi iyi mi sağladığını örneklerle açıklamaktadır.
 
Dil Belası, günümüz dünyasında da büyük bir öneme haizdir, zira dijital iletişimin ve süratli mesajlaşmaların arttığı bir dönemde dilin enerjisini ve sorumluluğunu unutmamak gereklidir. İmam Gazali, bu eserinde bir tek fertleri değil, toplumları da dilin yanlış kullanımından korumak için derin bir öğreti sunar.
 
Yaratı, dilin kontrolünü elinde tutmak isteyen, tinsel hayatına kıymet veren her insana mühim bir rehberdir.

(Tanıtım Bülteninden)