Ulusal Eğitim Bakanlığı (MEB) tarafınca 2024-2025 eğitim-öğretim senesinde yürürlüğe konulmuş olan Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli müfredatına ve 2025-2026 eğitim-öğretim yılı 10. Derslik Türk Dili ve Edebiyatı dersi 2. dönem 2. ortak yazılı mevzu sual dağılım tablosuna (Senaryo 1) uygun olarak hazırlanan imtihan soruları ve detaylı yanıt anahtarı aşağıda yer verilmiştir.
Senaryo-1’deki kodlar (TDE4.1, TDE2.3 vb.) yeni müfredatın süreç odaklı, okuma analizi ve yazma atölyesi becerilerini tam olarak yansıtmaktadır. Senaryo 1’de belirtilen sual dağılımına sadık kalınarak 1 Yazma, 3 Okuma (çözümleme ve değerlendirme) olmak suretiyle toplam 4 tane açık uçlu/maddeli sual oluşturulmuştur.
Imtihan Örneği-1
2025-2026 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI 10. SINIF TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI DERSİ
2.DÖNEM 2.ORTAK YAZILI SINAVI (SENARYO 1)
Adı – Soyadı: ……………………………………………………
Sınıfı – Şubesi / No: ……………………. / ……………….
SORULAR
Sual 1 (Yazma Alanı – TDE4.1, 4.2, 4.3, 4.4 / 25 Puan) Fabl türünün özelliklerine uygun olarak oluşturduğu metinlerde yazmayı yönetebilme, içerik oluşturabilme, kaide uygulayabilme ve yansıtabilme.
Sual: Aşağıda serim (giriş) kısmı verilen fablı; türün yapı özelliklerini (düğüm, çözüm ve nasihat/ders bölümlerini) gözeterek mantıksal bir akış içinde tamamlayınız. Yazacağınız metinde minimum bir kişileştirme (teşhis) ve minimum bir konuşturma (intak) sanatına yer vererek yazım ve noktalama kurallarına dikkat ediniz.
“Günün birinde, yüce bir meşe ağacının tepesinde yaşayan, tüyleriyle ve hızıyla gururlanan kibirli bir karganın yolu, ağacın gölgesinde ağır ağır ilerleyen yaşlı bir kaplumbağa ile kesişmiş. Karga, aşağıya doğru süzülerek kaplumbağanın önünü kesmiş ve…”
Sual 2 (Okuma Alanı – TDE2.3 / 25 Puan) “Nesillerin Mirası” temasında ele alınan metinleri çözümleyebilme.
Sual: Aşağıda Dede Korkut Hikâyeleri’nden (Salur Kazan’ın Evinin Yağmalanması) alınan bir kesit verilmiştir:
“Kazan Bey der: ‘Berü gelgil başum bahtı evüm tahtı / Evden çıkup yürüyende serv boylum / Topuğında sarmaşanda kara saçlum / Kurılalar yayım okum sîm endâmum / Kazan beyün hâtûnı boyı uzun Burla hâtun! / Oglum Uruz’ı vurdun mı, kollarını arkasına bağladın mı, kâfir yollarına sürdün mü?’ dedi. Burla Hatun söylemiş, görelim hanım ne söylemiş: ‘Kazan Bey, sana ne oldu? Sağ esen gelseydin mal mülk yağma olsaydı ne çıkardı? Amma yüce yüce kâfirler yurdumuza üşüşmüş, evimizi barkımızı yıkmış, tutsak eylemiş…’ “
Bu parçadan ve “Nesillerin Mirası” temasında edindiğiniz bilgilerden hareketle, Dede Korkut Hikâyeleri’nin dil, ifade ve yapısal özelliklerini (nazım-nesir durumu, dil özellikleri ve geleneğe ilişkin izler) belirterek metni çözümleyiniz. Maddeler halinde minimum 3 özellik yazınız.
Sual 3 (Okuma Alanı – TDE2.4 / 25 Puan) “Nesillerin Mirası” temasında ele alınan metinlere yönelik değerlendirmelerini yansıtabilme.
Sual: Aşağıda Tanzimat Süreci şairi Namık Kemal’in Özgürlük Kasidesi’nden alınan bir beyit ve günümüz Türkçesi verilmiştir:
“Ne efsunkâr imişsin ey dîdâr-ı özgürlük > Esîr-i aşkın olduk gerçi kurtulduk esâretten” > (Ey hürriyetin güzel yüzü, sen ne büyüleyici/efsunlu imişsin! Gerçi esaretten kurtulduk fakat bu sefer de senin aşkının esiri olduk.)
Bu beyitten hareketle, Tanzimat Dönemi şiirinin “Nesillerin Mirası” teması bağlamında geleneksel Türk şiirine (Divan şiirine) getirmiş olduğu tematik yenilikleri ve toplumsal zihniyetteki değişimi kendi cümlelerinizle değerlendiriniz.
Sual 4 (Okuma Alanı – TDE2.4 / 25 Puan) “Nesillerin Mirası” temasında ele alınan metinlere yönelik değerlendirmelerini yansıtabilme.
Sual: Kuşaktan kuşağa sözlü dönemden itibaren aktarılarak kültürel mirasımızın en mühim parçalarından biri haline gelen masalların/fablların başındaki tekerlemelerin (döşeme bölümünün) metnin ritmine, dinleyicinin hayal gücüne katkısını ve bu sözlü mirasın nesiller arası bağ kurmadaki işlevini değerlendiren kısa bir yorum paragrafı yazınız.
2.DÖNEM 2. ORTAK YAZILI SINAVI CEVAP ANAHTARI VE DEĞERLENDİRME ÖLÇEĞİ
Sual 1 Yanıt Anahtarı (Yazma Değerlendirmesi): Öğrencinin yazdığı metin şu kriterlere nazaran puanlanacaktır:
- İçerik ve Yapı (10 Puan): Metnin fabl türüne uygun olarak düğüm, çözüm ve nasihat/ders bölümlerini içermesi, bir etik dersle sonlanması.
- Yazınsal Sanatlar (5 Puan): Minimum bir kişileştirme (hayvanın insani özellik göstermesi) ve minimum bir konuşturma (hayvanın direkt konuşturulması) sanatının doğru kullanılması.
- Dil ve Ifade (5 Puan): Akıcı, açık, anlaşılır bir dil kullanımı; kelimelerin yerinde kullanılması.
- İmla ve Noktalama (5 Puan): Yazım kuralları ve noktalama işaretlerinin doğru uygulanması.
Sual 2 Yanıt Anahtarı (Çözümleme): Öğrencinin aşağıda verilen özelliklerden minimum 3 tanesini yazması beklenir (Her madde 8.3 puan, toplam 25 puan):
- Nazım-Düzyazı Karışık Yapı: Metinde duyguların yoğunlaştığı hitap bölümleri şiirsel (nazım/manzum), olayların anlatıldığı kısımlar ise düzyazı (düzyazı) şeklindedir. Destandan halk hikayesine geçişin en temel özelliğidir.
- Dil Özellikleri: Dönemine nazaran mütevazi, akıcı ve yalın bir Türkçe kullanılmıştır. Oğuz Türkçesinin dil hususiyetlerini yansıtır.
- Kültürel ve Toplumsal İzler: Kadının toplumdaki yeri (Burla Hatun’un eşiyle hitabı, söz sahibi olması) ve aile bağları, alp-erenlik kültürü ile aile mirasının (oğul Uruz) korunması şeklinde kültürel unsurlar ön plandadır.
Sual 3 Yanıt Anahtarı (Değerlendirme – Şiir): Öğrencinin şu eksende bir değerlendirme yapması beklenir (25 Puan):
- Tanzimat Süreci şiiri, biçimsel olarak (Kaside formu, beyit birimi, aruz ölçüsü) Divan edebiyatı geleneğini (nesillerin mirasını) sürdürse de içerik/tema bakımından büyük bir yenilik getirmiştir. Divan şiirindeki bireysel aşk, şarap, sevgili şeklinde konuların yerine ilk kez “özgürlük”, “vatan”, “millet”, “hak”, “hakkaniyet” şeklinde toplumsal temalar işlenmiştir. Namık Kemal bu beyitte hürriyeti soyut bir kavram olmaktan çıkarıp uğruna can feda edilecek somut bir sevgili şeklinde düşünerek toplumsal zihniyette esarete karşı duruşu ve özgürlük aşkını miras bırakmıştır.
Sual 4 Yanıt Anahtarı (Değerlendirme – Masal/Geleneksel Kültür): Öğrencinin şu eksende bir yorum yapması beklenir (25 Puan):
- Masalların başındaki “Evvel vakit içinde, kalbur saman içinde” şeklinde tekerlemeler (döşeme kısmı), dinleyiciyi/okuyucuyu gerçek dünyadan kopararak masalın muhteşem ve büyüleyici hayatına hazırlar. Metne müzikal bir ritim ve uyum katar. Bu kalıplaşmış ifadeler, sözlü kültürün hafızada kalmasını kolaylaştırarak nesiller boyu dil birikiminin ve kültürel kodların bozulmadan aktarılmasını sağlar. Böylece geçmişle gelecek içinde kuvvetli bir kültürel köprü kurar.
Imtihan Örneği-2
2025-2026 EĞİTİM-ÖĞRETİM YILI 10.SINIF TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI DERSİ 2.DÖNEM 2.YAZILI SINAVI
(SENARYO 1)
Adı Soyadı: ………………………………………
Sınıfı / Numarası: ………………………………
Süre: 40 dakika
Puan: 100
Izahat:
Sorular açık uçludur. Cevaplarınızı yazım ve noktalama kurallarına dikkat ederek yazınız.
SORULAR
Sual-1: Fabl Yazma / 40 Puan
Aşağıdaki yönergeye uygun bir fabl yazınız.
Yönerge:
“Bilmeden yargı vermenin zararları” konusunu işleyen, kahramanları hayvanlardan seçilmiş bir fabl oluşturunuz.
Fablınızda şu özellikler bulunmalıdır:
- Uygun bir başlık
- Minimum iki hayvan kahraman
- Olayın geçmiş olduğu belirgin bir yer
- Serim, düğüm ve çözüm bölümleri
- Kahramanların kişilik özelliklerini yansıtan konuşmalar
- Açık ya da örtük bir ders / ileti
- Yazım ve noktalama kurallarına uygun ifade
Fablınızı 120-180 kelime içinde yazınız. Metnin sonunda fablınızın iletisini bir cümleyle emareniz.
Sual-2: Metin Çözümleme / 20 Puan
Aşağıdaki metni okuyun.
Metin
Eski zamanlarda bir bey, oğlunun adını koymak için obanın ileri gelenlerini çağırır. Büyükler toplanır, toy kurulur, hepimiz çocuğun geleceği üstüne dileklerde bulunur. Sonrasında bilge şahıs ayağa kalkar ve çocuğa yalnızca kulağa hoş gelen bir ad değil, taşıyacağı sorumluluğu da hatırlatan bir ad verir. “Ad, insana yol gösterir; şahıs adıyla beraber töresini, ailesini ve milletinin hatırasını da taşır.” der. Oradakiler bu sözü onaylar. Böylece ad verme töreni, yalnız bir isim koyma işi olmaktan çıkar; geçmişten bugüne aktarılan bir kıymet hâline gelir.
Sual:
Bu metinde yer edinen kültürel miras unsurlarından üçünü belirleyiniz. Belirlediğiniz unsurların metnin ana düşüncesiyle ilişkisini açıklayınız.
Sual-3: Değerlendirme / 20 Puan
Yukarıdaki metinde ad verme geleneğinin fert ve cemiyet açısından mühim olduğu vurgulanmaktadır.
Sual:
Sizce geleneklerin kişinin kimlik kazanmasında iyi mi bir tesiri vardır? Görüşünüzü metinden hareketle ve günlük yaşamdan bir örnekle açıklayınız.
Sual-4: Değerlendirme / 20 Puan
Aşağıdaki metni okuyun.
Metin
Bilge bir şahıs, öğrencilerine şöyleki seslenir:
“Bir milletin mirası yalnızca taş binalar, eski eşyalar ya da yazılı belgeler değildir. Dil, söz, davranış, saygı, yardımlaşma ve hakkaniyet anlayışı da mirasın bir parçasıdır. Bunlar korunmazsa geçmişle bugün arasındaki bağ zayıflar. Fakat mirası korumak, onu asla değiştirmeden saklamak demek değildir. Aslolan mühim olan, geçmişten gelen kıymeti bugünün hayatında anlamlı kılabilmektir.”
Sual:
Bu görüşe katılıp katılmadığınızı gerekçeleriyle açıklayınız. Cevabınızda “mirası korumak” ve “mirası güncel hayatta yaşatmak” arasındaki ilişkiye değininiz.
CEVAP ANAHTARI VE PUANLAMA
Sual-1: Fabl Yazma / 40 Puan
Beklenen yanıt:
Öğrencinin, fabl türünün temel özelliklerine uygun emsalsiz bir metin yazması beklenir. Cevaplar bireysel farklılık izah edebilir.
Puanlama:
- Başlık ve mevzuya uygunluk: 5 puan
- Başlık uygun ve mevzuyla ilişkiliyse 5 puan.
- Başlık zayıf ya da mevzu ile kısmen ilişkiliyse 2-3 puan.
- Başlık yoksa 0 puan.
- Fabl türüne uygun kahraman seçimi: 5 puan
- Hayvan kahramanlar kişileştirilmişse 5 puan.
- Kahramanlar var sadece kişileştirme zayıfsa 2-3 puan.
- Fabl türüne uygun kahraman yoksa 0 puan.
- Vaka örgüsü: 10 puan
- Serim, düğüm ve çözüm bölümleri belirginse 10 puan.
- Vaka örgüsü kısmen kurulmuşsa 5-7 puan.
- Vaka örgüsü dağınık ya da belirsizse 1-4 puan.
- İleti / ders verme özelliği: 8 puan
- “Bilmeden yargı vermenin zararları” iletisi açık yada örtük halde verilmişse 8 puan.
- İleti kısmen anlaşılırsa 4-6 puan.
- İleti yoksa 0 puan.
- Ifade, yazım ve noktalama: 7 puan
- Ifade akıcı, yazım ve noktalama büyük seviyede doğruysa 7 puan.
- Bazı ifade bozuklukları yada yazım-noktalama hataları var ise 3-5 puan.
- Ifade oldukca bozuksa 0-2 puan.
- Son cümlede iletinin belirtilmesi: 5 puan
- İleti açıkça yazılmışsa 5 puan.
- İleti dolaylı ya da tamamlanmamış verilmişse 2-3 puan.
- İleti cümlesi yoksa 0 puan.
Sual-2: Metin Çözümleme / 20 Puan
Ihtimaller içinde doğru cevaplar:
Metindeki kültürel miras unsurları şunlar olabilir:
- Ad verme geleneği
- Toy / merasim düzenleme
- Büyüklerin ve bilge kişilerin görüşüne başvurma
- Töre bilinci
- Aile ve millet hatırasını yaşatma
- İsmin kişiye mesuliyet yüklemesi
- Geçmişten bugüne kıymet aktarımı
Örnek yanıt:
Metinde ad verme geleneği, toy düzenleme ve bilge kişinin sözüne kıymet verme kültürel miras unsurlarıdır. Bu unsurlar, toplumun geçmişten gelen değerlerini yeni kuşaklara aktardığını gösterir. Metnin ana düşüncesi, adın yalnız bir kelime olmadığı; kişinin ailesi, milleti ve töresiyle bağ kurmasını elde eden bir kıymet olduğu yönündedir.
Puanlama:
- Üç kültürel miras unsurunu doğru belirleme: 9 puan
- Unsurları metnin ana düşüncesiyle ilişkilendirme: 8 puan
- Açık, tertipli ve anlaşılır ifade: 3 puan
Sual-3: Değerlendirme / 20 Puan
Ihtimaller içinde doğru yanıt:
Gelenekler kişinin kimlik kazanmasında etkilidir bu sebeple şahıs ailesinden, çevresinden ve toplumundan almış olduğu değerlerle kendini tanır. Metinde ad verme geleneği, kişinin yalnızca bir isim almadığını; geçmişle ve toplumla bağ kurduğunu göstermektedir. Günümüzde de bayram ziyaretleri, aile büyüklerinden yakarma alma, küçüklere aile büyüklerinin adını verme şeklinde uygulamalar kişinin ilinti duygusunu sağlamlaştırır.
Puanlama:
- Anane-kimlik ilişkisini izahat: 7 puan
- Metinle bağlantı kurma: 5 puan
- Günlük yaşamdan uygun örnek verme: 5 puan
- Ifade bütünlüğü: 3 puan
Not:
Talebe geleneklerin devamlı pozitif yönde olmayabileceğini savunabilir. Gerekçeli, metinle ilişkili ve tutarlı cevaplar doğru kabul edilir.
Sual-4: Değerlendirme / 20 Puan
Ihtimaller içinde doğru yanıt:
Bu görüşe katılıyorum. Kültürel miras yalnız geçmişten kalan nesnelerden ibaret değildir; dil, saygı, yardımlaşma ve hakkaniyet şeklinde değerler de mirasın parçasıdır. Mirası korumak, onu olduğu şeklinde dondurmak anlamına gelmez. Mesela masalların, atasözlerinin yada geleneksel bayramlaşmanın günümüz yazışma araçlarıyla yeni kuşaklara aktarılması, mirasın güncel hayatta yaşatılmasıdır. Böylece geçmişle bugün içinde bağ kurulur.
Puanlama:
- Görüşünü açıkça belirtme: 4 puan
- “Mirası korumak” terimini izahat: 5 puan
- “Mirası güncel hayatta yaşatmak” terimini izahat: 5 puan
- İki kavram içinde ilişki kurma: 4 puan
- Ifade bütünlüğü ve yazım-noktalama: 2 puan
Not:
Talebe görüşe katılmayabilir. Yanıt gerekçeli, tutarlı ve metinle ilişkiliyse doğru kabul edilir.
ÖĞRENME ÇIKTISI – SORU EŞLEŞTİRMESİ
| Sual | Tema | Beceri Alanı | Öğrenme Çıktısı | Puan |
| 1 | Dünden Bugüne | Yazma | TDE4.1, TDE4.2, TDE4.3, TDE4.4 | 40 |
| 2 | Nesillerin Mirası | Okuma | TDE2.3 | 20 |
| 3 | Nesillerin Mirası | Okuma | TDE2.4 | 20 |
| 4 | Nesillerin Mirası | Okuma | TDE2.4 | 20 |
| Toplam | 100 |
