Açık İleti ve Örtük İleti Nedir?

Açık ileti, verilmek istenen fikir ya da duygunun direkt ifade edilmiş olduğu iletidir. Örtük ileti ise açıkça söylenmeyen; bağlam, sözcük seçimi, çağrışım, simge, davranış yada ifade biçimi yardımıyla sezdirilen iletidir. Kısacası açık iletide okur ya da dinleyici söyleneni direkt anlamış olur; örtük iletide ise söylenenlerden hareketle kastedileni çıkarır.

Bu iki kavram yalnızca edebiyat dersinin mevzusu değildir. Günlük konuşmalarda, şiirlerde, hikâyelerde, atasözlerinde, deyimlerde, reklamlarda, toplumsal medya paylaşımlarında ve gövde dilinde açık ya da örtük iletilerle karşılaşırız.

Kısa yanıt: “Lütfen pencereyi kapat.” cümlesinde talep açıkça belirtilmiştir; bu bir açık ileti örneğidir. Pencere açıkken söylenen “Oda iyice soğudu.” cümlesi ise “Pencereyi kapat.” isteğini sezdirebilir; bu durumda örtük ileti vardır.

İleti Nedir?

İleti; göndericinin alıcıya aktarmak istediği data, fikir, duygu, talep, tutum yada değerdir. İletinin doğru anlaşılmasında yalnızca kullanılan cümleler değil; konuşmanın gerçekleştiği ortam, gönderici ile alıcının ilişkisi, ses tonu, jest ve mimikler de etkili olabilir.

Bundan dolayı açık ve örtük iletiyi kavramak için ilkin iletişimin ögelerini bilmek yararlıdır. Gönderici, alıcı, ileti, kanal, bağlam, kod ve dönüt; anlamın iyi mi kurulduğunu belirleyen temel unsurlardır.

Açık İleti Nedir?

Açık ileti, göndericinin vermek istediği mesajı direkt ve belirgin şekilde dile getirmesidir. Duygu ve düşüncelerin hiçbir ima, mecaz yada yoruma gerek kalmadan direkt ve net bir halde ifade edilmesidir. Söylenen ile kastedilen büyük seviyede örtüşür. Alıcının aslolan iletiyi bulmak için yoğun bir yorum yapmasına gerek kalmaz.

Açık İletinin Özellikleri

• İleti direkt anlatılır.
• Anlam çoğunlukla belirgin ve kolay anlaşılırdır.
• Söylenen ile kastedilen içinde belirgin bir fark bulunmaz.
• Yanlış anlaşılma olasılığı örtük iletiye nazaran daha düşüktür.
• Bilgilendirme, uyarma, izahat, yönlendirme ve öğretme amacı taşıyan metinlerde sık kullanılır.
• Gene de açık iletinin bulunmuş olduğu her cümlenin yalnızca gerçek anlamlı olması gerekmez.

Açık İleti Örnekleri

• Toplantı saat 14.00’te başlamış olacak.
• Kitaplarınızı yarına kadar teslim ediniz.
• Seni gördüğüme oldukça sevindim.
• Gözlüğün camı kırıldı.
• Kapıyı kapatmış olalım.

Bu örneklerde data, talep, duygu yada fikir açıkça açıklanmıştır. Alıcının “Aslen ne demek istiyor?” sorusuna yanıt aramasına gerek kalmamıştır.

Örtük İleti Nedir?

Örtük ileti, direkt söylenmeyen, sadece sözün bağlamından ve anlatımın çeşitli ipuçlarından çıkarılan iletidir. Mesajın dolaylı yoldan, söz sanatları, imgeler yada çağrışımlarla verildiği, birden oldukça anlama gelebilen ve yoruma açık olan iletidir. Gönderici, aslolan düşüncesini yada isteğini açıkça belirtmek yerine sezdirir. Okur ya da dinleyici de sözcüklerin görünen anlamının ötesine geçerek bu iletiyi yorumlar.

Örtük ileti; ima, çağrışım, simge, imge, benzetme, ironi, kinaye, tariz, sözün söyleniş biçimi yada metinde bilerek bırakılan boşluklar vasıtasıyla kurulabilir. Bu yönüyle edebî metinlerde anlamı derinleştiren mühim unsurlardan biridir.

Örtük İletinin Özellikleri

• Aslolan ileti direkt söylenmez, sezdirilir.
• Anlamın bulunması için bağlamdan yararlanmak gerekir.
• Alıcı, anlam kurma sürecine daha etkin şekilde katılır.
• Sözcüklerin çağrışım ve duygu değerlerinden yararlanılabilir.
• Şiir, hikâye ve roman benzer biçimde sanatla alakalı metinlerde sık görülür.
• Birden fazla yoruma açık olabilir; sadece her yorum metindeki ipuçlarıyla desteklenmelidir.

Örtük İleti Örnekleri

• Atı alan Üsküdar’ı geçti. (deyim)
• Artık bu ülkede nefes almak zorlaştı.
• Kimse yoğurdum ekşi demez. (atasözü)
• Damlaya damlaya göl olur. (atasözü)
• Tüm gün bu boş tartışmayı sürdürmek abesle iştigal etmekten başka bir şey değildir. (deyim)
• Kardeşim açık fikirli bir insandır. (deyim)

Şiir:

gecenin bir vakti İstanbul oluyorum
sisler-puslar arasından
gözlerine
ellerine
yüreğine
kanat çırpıyorum
tut beni! …

bir yar lalesiyim
gülüşlerinden bir köprü kur bana

yüreğim gün görmemiş deniz evladı
martılara özenen
tut yüreğimden
çıkar beni maviliklere…

Açık İleti ile Örtük İleti Arasındaki Farklar

Mühim: Bu fark kati bir metin türü ayrımı değildir. Öğretici bir metinde örtük ileti, edebî bir metinde açık ileti bulunabilir. Belirleyici olan metnin türü değil, iletinin iyi mi verildiğidir.

Örtük İleti ile Mecaz Aynı Şey midir?

Hayır. Mecaz, bir sözcüğün gerçek anlamından uzaklaşarak başka bir anlamda kullanılmasıdır. Örtük ileti ise verilmek istenen mesajın direkt söylenmeyip sezdirilmesidir. İki kavram bir arada bulunabilir; fakat biri ötekinin mecburi koşulu değildir.

• “Bu ağır çantayı taşıyamıyorum.” cümlesindeki “ağır” gerçek anlamlıdır ve ileti açıktır.
• “Sorumluluğun tüm ağırlığı omuzlarındaydı.” cümlesinde “ağırlık” mecaz anlamlıdır; bağlama nazaran kişinin büyük bir baskı altında olduğu da sezdirilir.
• “Ali de toplantıya geldi.” cümlesinde mecaz yoktur; fakat “Ali’den başka kişilerin de toplantıya geldiği” örtük olarak anlaşılır.

Bu ayrımı daha iyi kavramak için mecaz mevzusuna da bakılabilir.

Özetlemek gerekirse Açık ve Örtük İleti

Açık ileti, mesajın direkt verildiği; örtük ileti ise bağlam ve ipuçları yardımıyla sezdirildiği ifade biçimidir. Açık iletiyi bulmak için “Ne söyleniyor?”, örtük iletiyi bulmak içinse “Bu sözle aslolan ne anlatılmak yada yaptırılmak isteniyor?” sorusu sorulabilir.

Mevzunun öğretim programındaki yerini görmek için 9. sınıf Türk Dili ve Edebiyatı konuları sayfası incelenebilir.

Sık Sorulan Sorular

Açık ileti nedir?

Açık ileti; data, fikir, duygu yada isteğin direkt ifade edilmiş olduğu iletidir. “Yarın okula erken gel.” cümlesinde talep açıkça belirtilmiştir.

Örtük ileti nedir?

Örtük ileti, direkt söylenmeyen, fakat bağlamdan ve çeşitli ipuçlarından çıkarılan iletidir.

Açık ileti ile örtük ileti arasındaki temel fark nedir?

Temel fark, mesajın veriliş biçimidir. Açık iletide ileti direkt söylenir; örtük iletide ise alıcıdan çıkarım yapması beklenir.

Edebî metinlerde niçin örtük ileti kullanılır?

Örtük ileti; anlatımı yoğunlaştırır, çağrışım alanını genişletir, güzel duyu tesir oluşturur ve okuru yorum sürecine katar. Böylece metin tek katmanlı bir ifade olmaktan çıkar.

Örtük ileti yalnızca şiirlerde mi bulunur?

Hayır. Örtük ileti; günlük konuşmalarda, hikâye ve romanlarda, atasözlerinde, deyimlerde, reklamlarda, karikatürlerde, filmlerde, toplumsal medya paylaşımlarında ve gövde dilinde de görülebilir.