Darbe, bir ülkenin siyasal iktidarının, çoğu zaman zorlayıcı ve ani bir müdahale ile, yasal yada anayasal süreçler haricinde değiştirilmesi eylemidir. Çoğunlukla silahlı kuvvetler yada devlet içindeki belirli bir grup tarafınca gerçekleştirilir ve sertlik kullanımı ya da sertlik tehdidini ihtiva eder.
Darbe, devrimden farklıdır; bundan dolayı devrim kitlesel bir halk hareketine dayanırken, darbe daha fazlaca devlet mekanizması içindeki sınırı olan bir grup tarafınca yapılır ve çoğu zaman siyasal sistemde köklü bir değişim yerine, bir tek hükümeti yada yönetici grubu değiştirmeyi hedefler.
Darbe Çeşitleri
Darbeler, amaçlarına, uygulama biçimlerine yada darbeyi yapanların niteliğine nazaran değişik kategorilere ayrılabilir:
1. Askerî Darbe
- Tarif: Silahlı kuvvetlerin direkt yönetime el koymasıdır.
- Özellik: Tanklar sokaklara çıkar, hükümet görevden alınır, anayasa askıya alınır.
- Örnek: Türkiye’de 12 Eylül 1980 Darbesi.
2. Postmodern Darbe:
- Tarif: Silahlı müdahale olmaksızın, baskı, medya, yargı ya da siyaset benzer biçimde araçlarla meydana getirilen darbedir.
- Amaç: Hükümeti istifaya zorlamak ya da etkisiz hale getirmek.
- Örnek: Türkiye’de 28 Şubat 1997 süreci (“denge ayarı”).
3. Saray Darbesi (Palace Coup):
- Tarif: Yönetim içinden (mesela başkan yardımcıları, aile üyeleri yada bakanlar) gelen bir grubun mevcut lideri devirmesidir.
- Özellik: Çoğu zaman kan dökülmeden gerçekleşir.
- Örnek: Roma İmparatorluğu’nda sık görülür.
4. Sivil Darbe:
- Tarif: Sivil siyasetçilerin demokratik kurumları (meclis, yargı, STK, seçim kurumları, insan hakları kurumları, siyasî partiler, mahalli yönetimler, medya vs.) zayıflatıp otoriter bir yönetim kurmaları. Kamuoyunun manipülasyonlarla algısını değişiklik yapma, ruhsal cenk, propaganda ve hukuk araçlarıyla meydana getirilen darbe.
- Araçlar: Yargı bağımsızlığının kaldırılması, medya baskısı, seçimlerin manipülasyonu.
- Örnek: Bazı otoriter rejimlerin yükselişi bu şekilde adım atmıştır.
5. Karşı Darbe (Counter-Coup):
- Tarif: Yapılmış bir darbenin peşinden mevcut düzeni tekrardan oluşturmak ya da başka bir grubun darbeye karşılık kendi darbesini yapması.
- Özellik: Çoğu zaman iç çatışma ve kaosa neden olur.
Darbe ile İlgili Terimler:
- Cunta: Darbeyi icra eden askeri ya da sivil grup.
- Muhtıra: Çoğu zaman askeri yetkililerce verilen, yönetime uyarı içeren yazılı bildiri.
- Darbe girişimi: Darbenin planlanıp başarısız kalması (mesela 15 Temmuz 2016 Türkiye).
DÜNYADA DARBELER
Dünyada darbeler, bilhassa 20. yüzyılda yaygınlaşmış ve birçok ülkenin siyasal tarihini derinden etkilemiştir. Darbeler çoğu zaman otoriterleşme, demokrasinin kesintiye uğraması, insan hakları ihlalleri ve siyasal istikrarsızlık ile sonuçlanır.
Askerî Darbe Örnekleri
- Türkiye 1960 Askerî Darbe Ordu yönetime el koydu, Başbakan Adnan Menderes idam edildi.
- Türkiye 1980 Askerî Darbe TSK yönetime el koydu, anayasa askıya alındı.
- Mısır 2013 Askerî Darbe General Sisi, seçilmiş Cumhurbaşkanı Mursi’yi devirdi.
- Yunanistan 1967 Askerî Darbe Albaylar cuntası yönetime el koydu.
- Şili 1973 Askerî Darbe General Pinochet, Başkan Allende’yi devirdi.
Postmodern Darbe Örnekleri
- Türkiye 1997 Postmodern Darbe 28 Şubat süreci, MGK bildirisiyle Refahyol hükümeti istifaya zorlandı.
- Tayland 2006 Postmodern Darbe Askerî güç gölgede kalırken sivil baskılarla Başbakan görevden alındı.
Saray Darbesi Örnekleri
- Suudi Arabistan 2017 Saray Darbesi Prens Muhammed bin Selman, rakip prensleri görevden aldı ve mutlak güç kazanmıştır.
- Roma İmparatorluğu MS 41 Saray Darbesi İmparator Caligula, muhafızlarca öldürülüp yerine Claudius getirildi.
- Osmanlı İmparatorluğu: Sultan II. Osman’ın Tahttan İndirilmesi ve Katledilmesi (1622). Olay-i Hayriye (1826) Öncesi Yeniçeri Ayaklanmaları. 30 Mayıs 1876 Darbesi. Bab-ı Ali Baskını (1913) …
Sivil Darbe Örnekleri
- Macaristan 2010 sonrası Sivil Darbe Viktor Orban, anayasa ve kurumlar üstünde mutlak denetim sağlamış oldu.
- Venezuela 2000’ler Sivil Darbe Hugo Chavez, anayasa değişiklikleriyle otoriter rejim kurdu.
- Brezilya 2016 Başkan Dilma Rousseff yolsuzluk nedeni öne sürülerek görevden alındı, siyasal çevrelerce planlı olduğu iddia edildi.
- Bolivya 2019 Evo Morales, ordu ve sivil baskılarla çekilme ettirildi.
Darbe Girişimi Örnekleri
- Türkiye 2016 Askerî Darbe Girişimi FETÖ mensubu askerlerin gerçekleştirdiği başarısız darbe girişimi.
- Venezuela 2002 Darbe Girişimi Chavez’e karşı kısa süreli askeri darbe, halkın desteğiyle geri döndü.
Aşağıda dünya genelinde darbelerin tarihçesi, bölgesel dağılımı ve etkileriyle ilgili geniş bir çerçeve bulabilirsin:
Dünya Genelinde Darbeler: Genel Bakış
- 1950–2000 yılları aralığında dünyada 200’ün üstünde darbe yada darbe girişimi yaşanmıştır.
- En fazlaca darbe yaşanmış olan kıta: Afrika
- Minimum darbe yaşanmış olan kıta: Avrupa (Batı Avrupa bilhassa)
Bölgelere Bakılırsa Darbeler
Afrika
Özellik: Kolonilerden bağımsızlık sonrası kurulan zayıf devlet yapıları, etnik gerilimler, yoksulluk ve dış müdahaleler darbeleri tetikledi.
En fazla darbe yaşanmış olan ülkeler:
- Burkina Faso
- Mali
- Sudan
- Nijer
- Gine
Örnek: 2021’de Gine’de Albay Mamady Doumbouya yönetime el koydu.
Orta Doğu:
Özellik: Krallıklar, otoriter yönetimler, askeri etkisinde bırakır ve dış müdahaleler öne çıkar.
Örnekler:
- Mısır (1952, 2011, 2013) – Ordu yönetimi belirleyici güç.
- Irak (1958) – Krallığın devrilip cumhuriyet duyuru edilmesi.
- Suriye (1963) – Baas Partisi’nin darbeyle iktidarı ele geçirmesi.
Latin ABD:
Latin ABD Ülkeleri: Arjantin, Bolivya, Brezilya, Dominik Cumhuriyeti, Ekvador, El Salvador, Fransız Guyanası, Guatemala, Haiti, Honduras, Kolombiya, Kosta Rika, Küba, Meksika, Nikaragua, Panama, Paraguay, Peru, Uruguay, Venezuela, Şili.
Worldometer’ın Birleşmiş Milletler’in son verilerine dayanarak hazırladığı verilere nazaran, Temmuz 2025 itibarıyla Latin ABD’nın toplam nüfusu 667 milyondur.
Özellik: Soğuk Cenk döneminde ABD ve SSCB etkiliydi. Askerî rejimler yaygındı.
En fazla darbe gören ülkeler:
- Arjantin
- Bolivya
- Şili
- Brezilya
- Uruguay
Örnek: Şili’de 1973’te Pinochet, toplumcu önder Allende’yi ABD destekli darbeyle devirdi.
Asya
Özellik: Monarşiler, komünist iktidarlar ve askerî vesayet ön planda.
Örnekler:
- Pakistan (1958, 1977, 1999) – Ordu devamlı siyasete müdahil oldu.
- Tayland – 1932’den bu yana 20’ye yakın darbe yada girişim yaşandı.
- Myanmar (2021) – Seçimle gelen Aung San Suu Kyi yönetimi ordu tarafınca devrildi.
Avrupa
Özellik: Soğuk Cenk sonrası darbeler nadirleşti. Daha ilkin cenup Avrupa’da örnekleri var.
Örnekler:
- Yunanistan (1967) – Albaylar Cuntası.
- Portekiz (1974) – Karanfil Devrimi (darbe karakterli halk hareketi).
- Doğu Avrupa’da Sovyet müdahaleleri darbeye benzer etkisinde bırakır yapmış oldu (Macaristan 1956, Çekoslovakya 1968).
Darbelerin Ortak Sebepleri
- Ekonomik krizler
- Siyasal istikrarsızlık
- Kuvvetli ordular ve zayıf kurumlar
- Dış müdahaleler (bilhassa Soğuk Cenk döneminde ABD & SSCB)
- Etnik yada dini çatışmalar
- Seçilmiş hükümetlerin otoriterleşmesi
Darbelerin Neticeleri
- Demokrasi kesintiye uğrar.
- Temel hak ve özgürlükler kısıtlanır.
- Medya sansürlenir.
- Ekonomik gerileme yaşanır.
- Yargı ve parlamento bağımsızlığını kaybeder.
İlginç Veri:
- Dünyada meydana gelen tüm darbelerin arkasında -doğrudan yada dolaylı/gizli saklı/örtük- ABD ve İngiltere’nin başı çekmiş olduğu iddia edilir.
- Afrika’da 1950–2025 yılları aralığında 100’den fazla darbe gerçekleşmiştir.
