Görülen (Bilinen, -di’li) Geçmiş Zaman Kipi

Görülen geçmiş süre, fiilde bildirilen işin, oluşun yada hareketin geçmişte gerçekleşip tamamlandığını özetleyen haber kipidir. Konuşan şahıs, gerçekleşen vakası çoğunlukla görmüş, yaşamış yada olayın gerçekleştiğini kati olarak bilmektedir.

Bu kip; malum geçmiş süre, görülen geçmiş süre ve -di’li geçmiş süre adlarıyla da bilinir.

Örnek:

• Dün dostlarımla beyazperdeye gittim.
• Sabah erkenden yağmur yağdı.
• Öğretmen imtihan neticelerini deklare etti.

Bu cümlelerde gitmek, yağmak ve açıklamak fiilleri geçmişte gerçekleşmiş ve tamamlanmıştır.

Görülen Geçmiş Süre Kipinin Ekleri

Görülen geçmiş dönemin temel eki -dı / -di / -du / -dü.

Bu ek, sert ünsüzle (p-ç-t-k-f-s-ş-h) biten bir fiile gelirse ekin başındaki d sesi t‘ye dönüşerek sertleşir; bu ses vakasına ünsüz sertleşmesi/benzeşmesi denir.

biçimlerinde kullanılır.

Dolayısıyla görülen geçmiş süre ekleri şunlardır:

• -dı, -di, -du, -dü, -tı, -ti, -tu, -tü

Örnekler

Görülen Geçmiş Zamanda Büyük Meşhur Uyumu

Görülen geçmiş süre eki, fiilin son ünlüsüne göre farklılık gösterir.

Bu değişim büyük ünlü uyumuna bakılırsa gerçekleşir.

-dı mı, -tı mı Kullanılır?

Eylem sert (tonsuz) bir ünsüzle bitiyorsa görülen geçmiş süre ekindeki d, t‘ye dönüşür.

Türkçedeki sert ünsüzler:

Bu sesler çoğu zaman “Fıstıkçı Şahap” sözüyle hatırlanır.

Örnekler

• bak + dı → baktı
• geç + di → geçti
• koş + du → koştu
• öp + dü → öptü
• çalış + dı → çalıştı
• anlat + dı → söyledi

Eylem sert ünsüzlerden biriyle bitmiyorsa ekin d’li biçimi kullanılır:

• gel + di → geldi
• yaz + dı → yazdı
• gör + dü → görmüş oldu
• bul + du → buldu

Görülen Geçmiş Dönemin Kişilere Gore Çekimi

Görülen geçmiş süre eki getirildikten sonrasında fiile uygun şahıs eki eklenmiş olur.

Mesela gelmek fiilini çekimleyelim:

Cümle İçinde Örnekler

Ben geldim.
Dün akşam eve erken geldim.

Sen geldin.
Toplantıya herkesten ilkin geldin.

O geldi.
Öğretmen birazcık ilkin sınıfa geldi.

Biz geldik.
Dinlence için dün İstanbul’a geldik.

Siz geldiniz.
Tam zamanında geldiniz.

Onlar geldiler.
Misafirler akşam saatlerinde geldiler.

Pozitif Görülen Geçmiş Süre

Fiilin kök yada gövdesine görülen geçmiş süre eki ve şahıs eki getirilir.

Eylem + görülen geçmiş süre eki + şahıs eki

Yazmak Fiili

• yaz-dı-m
• yaz-dı-n
• yaz-dı
• yaz-dı-k
• yaz-dı-n-ız
• yaz-dı-ar

Örnek Cümleler

• Dün uzun bir mektup yazdım.
• Öğrenciler ödevlerini zamanında tamamladılar.
• Geçen hafta Ankara’ya gittik.
• Çocuk kapıyı yavaşça açtı.
• Akşam hep beraber film izledik.

Görülen Geçmiş Dönemin Olumsuzu

Görülen geçmiş dönemin olumsuzu yapılırken fiile ilkin -ma / -me olumsuzluk eki, peşinden görülen geçmiş süre eki getirilir.

Eylem + -ma/-me + görülen geçmiş süre eki + şahıs eki

Gelmek Fiilinin Negatif Çekimi

Örnekler

• Dün okula gitmedim.
• Seni görüşmede görmedik.
• Ali soruya yanıt vermedi.
• Öğrenciler ödevlerini unutmadılar.
• Akşam tv izlemedik.

Görülen Geçmiş Dönemin Sual Biçimi

Sual yapılırken mı, mi, mu, mü sual edatı kullanılır.

Sual edatı “mi” ayrı yazılır.

Örnekler

• Geldim mi?
• Geldin mi?
• Geldi mi?
• Geldik mi?
• Geldiniz mi?
• Geldiler mi?

Cümle Örnekleri

• Dün okula gittin mi?
• Öğretmen mevzuyu söyledi mı?
• Kitabı tamamen okudunuz mu?
• Çocuklar eve döndüler mi?
• Anahtarları masaya bıraktım mı?

Görülen Geçmiş Dönemin Negatif Sual Biçimi

Olumsuzluk ekiyle sual edatı beraber kullanılabilir:

• Gelmedim mi?
• Gelmedin mi?
• Gelmedi mi?
• Gelmedik mi?
• Gelmediniz mi?
• Gelmediler mi?

Örnekler

• Sana dün bunu söylemedim mi?
• O filmi daha ilkin izlemediniz mi?
• Öğrenciler sınava girmediler mi?

Görülen Geçmiş Süre Hangi Durumlarda Kullanılır?

Görülen geçmiş süre yalnızca konuşanın kendi gözüyle görmüş olduğu vakaları anlatmaz. Konuşan kişinin gerçekleştiğinden güvenli olduğu ve olmuş bitmiş bir vaka olarak sunmuş olduğu durumlarda da kullanılabilir.

1. Geçmişte gerçekleşip tamamlanan vakaları bildirir

• Dün İstanbul’a gittim.
• Gitme eylemi geçmişte gerçekleşmiş ve tamamlanmıştır.

2. Konuşanın direkt yaşamış olduğu vakaları anlatır

• Sabah yolda eski öğretmenimi gördüm.

Konuşan şahıs vakası direkt yaşamıştır.

3. Kati olarak malum geçmiş vakaları anlatır

• Türkiye Cumhuriyeti 1923 senesinde kuruldu.

Burada konuşanın vakası görmüş olması gerekmez. Vaka, gerçekleştiği kati olarak malum tarihî bir gerçektir.

Bu yüzden “görülen geçmiş süre” ifadesi, devamlı “konuşanın kendi gözüyle görmüş olduğu vaka” anlamına gelmez.

4. Art arda gerçekleşen vakaları anlatabilir

• Sabah kalktım, yüzümü yıkadım, kahvaltımı yaptım ve evden çıktım.

Birbirini izleyen tamamlanmış eylemlerin tamamı görülen geçmiş zaman içinde anlatılmıştır.

5. Hikâye ve vaka anlatımında kullanılabilir

• Adam kapıyı açtı, içeri girdi ve masanın üstündeki mektubu aldı.

Bilhassa olayların kronolojik şekilde aktarıldığı anlatımlarda sıkça kullanılır.

Görülen Geçmiş Süre ile Öğrenilen Geçmiş Süre Arasındaki Fark

Öğrencilerin en fazla karıştırdığı konulardan biri -di’li geçmiş süre ile -miş’li geçmiş süre arasındaki farktır.

Görülen / Malum Geçmiş Süre

• -dı, -di, -du, -dü / -tı, -ti, -tu, -tü

» Ahmet dün Ankara’ya gitti.

Konuşan şahıs olayın gerçekleştiğini kati bir informasyon olarak aktarmaktadır.

Öğrenilen / Duyulan Geçmiş Süre

• -mış, -miş, -muş, -müş

» Ahmet dün Ankara’ya gitmiş.

Burada konuşan şahıs bilgiyi ondan sonra öğrenmiş olabilir yada vakası direkt görmemiştir.

Karşılaştırma

• Ayşe yarışmayı kazanmıştır.
• Ayşe yarışmayı kazanmış.

İlk cümlede vaka kati bir informasyon şeklinde aktarılırken ikinci cümlede olayın sonradan öğrenildiği yada fark edilmiş olduğu anlamı ortaya çıkabilir.

Cümlede Görülen Geçmiş Süre Iyi mi Bulunur?

Bir fiilin görülen geçmiş zaman içinde çekimlenip çekimlenmediğini idrak etmek için şu yolu izleyebiliriz:

1. Cümledeki çekimli fiili bulun.
2. Fiilin kök yada gövdesini belirleyin.
3. Fiilde -dı/-di/-du/-dü yada -tı/-ti/-tu/-tü eklerinden birinin bulunup bulunmadığını inceleyin.
4. Bu ek geçmişte gerçekleşmiş bir işi, oluşu yada hareketi bildiriyorsa eylem görülen geçmiş zaman içinde çekimlenmiştir.

Örnek

• Çocuklar bahçede uzun süre oynadılar.

oyna-dı-lar

• oyna- → eylem kökü/gövdesi
• -dı → görülen geçmiş süre eki
• -lar → üçüncü çoğul şahıs eki

Dolayısıyla “oynadılar” fiili görülen geçmiş zaman içinde çekimlenmiştir.

Görülen Geçmiş Süre Örnekleri

• Dün seni okulun önünde gördüm.
• Babam sabah erkenden işe gitti.
• Öğretmen dersin sonunda ödev verdi.
• Geçen yıl bu kitabı okudum.
• Akşam arkadaşlarımızla uzun uzun konuştuk.
• Çocuklar bahçede top oynadılar.
• Yağmur gece süresince yağdı.
• Otobüs durağa geç geldi.
• Öğrenciler öğretmeni dikkatle dinlediler.
• Dün tüm işlerimi bitirdim.

Sık Meydana getirilen Hata

Görülen geçmiş dönemin yalnızca “gözümüzle gördüğümüz” vakalarda kullanıldığını düşünmek doğru değildir.

Mesela:

• Fatih Sultan Mehmet İstanbul’u 1453 senesinde fethetti.

Bugün bu cümleyi söyleyen asla kimse vakaya şahit değildir; buna karşın olayın gerçekleşmesi kati olarak bilinmiş olduğu için görülen/malum geçmiş süre kullanılabilir.

Bu yüzden “malum geçmiş süre” adlandırması kipin anlamını açıklamak bakımından oldukça önemlidir.

Özetlemek gerekirse Görülen Geçmiş Süre

Kipin adı: Görülen / Malum / -di’li Geçmiş Süre
Türü: Haber kipi
Ekleri: -dı, -di, -du, -dü / -tı, -ti, -tu, -tü
Temel anlamı: Geçmişte gerçekleşmiş ve tamamlanmış iş, oluş yada hareket
Olumsuzluk eki: -ma / -me
Sual edatı: mı / mi / mu / mü

Örnek:

gel-di-m → geldim

• gel- → eylem
• -di → görülen geçmiş süre
• -m → 1. tekil şahıs