Öğrenilen (Duyulan, Anlatılan, miş’li) Geçmiş Zaman

Öğrenilen geçmiş süre; geçmişte gerçekleşmiş bir işin, oluşun yada hareketin konuşan şahıs tarafınca direkt görülmediğini; olayın ondan sonra duyulduğunu, öğrenildiğini, fark edildiğini ya da sonucundan hareketle anlaşıldığını bildiren haber kipidir.

Bu kip; duyulan geçmiş süre, öğrenilen geçmiş süre, anlatılan geçmiş süre ve -miş’li geçmiş süre adlarıyla da bilinir.

Örnek:

• Ahmet dün Ankara’ya gitmiş.
• Gece oldukça kar yağmış.
• Sen de buraya gelmişsin.

Bu cümlelerde konuşan şahıs, bildirilen vakaları direkt görmüş olmak zorunda değildir. Vakası başkasından öğrenmiş, sonradan farkına varmış yada ortaya çıkan bir sonuçtan hareketle anlamış olabilir.

Öğrenilen Geçmiş Vakit Kipinin Ekleri

Öğrenilen geçmiş dönemin ekleri şunlardır:

• -mış, -miş, -muş, -müş

Fiilin kök yada gövdesine, büyük meşhur uyumuna uygun olan ek getirilir.

Öğrenilen Geçmiş Vakit Eki Büyük Meşhur Uyumuna Uyar

-mış / -miş / -muş / -müş eki, fiilin son ünlüsüne bakılırsa şekil değiştirir.

• anla + mış → anlamış
• gel + miş → gelmiş
• bul + muş → bulmuş
• gör + müş → görmüş

Bu ekte görülen geçmiş zamandaki benzer biçimde d → t değişmesi söz mevzusu değildir. Ek her durumda m sesiyle adım atar.

Öğrenilen Geçmiş Dönemin Yapısı

Öğrenilen geçmiş zaman içinde çekimlenen bir fiilin temel kuruluşu şöyledir:

Eylem kökü yada gövdesi + öğrenilen geçmiş süre eki + şahıs eki

Örnek:

gel + miş + sin → gelmişsin

• gel- → eylem kökü
• -miş → öğrenilen geçmiş süre eki
• -sin → ikinci tekil şahıs eki

Öğrenilen Geçmiş Dönemin Kişilere Bakılırsa Çekimi

Gelmek fiilinin öğrenilen geçmiş zamandaki pozitif çekimi şöyledir:

Cümle İçinde Örnekler

• Ben buraya daha ilkin de gelmişim.
• Sen tüm soruları doğru cevaplamışsın.
• O sabah erkenden evden çıkmış.
• Biz bu filmi daha ilkin izlemişiz.
• Siz bu mevzuyu geçen yıl öğrenmişsiniz.
• Onlar başka bir şehre taşınmışlar.

Öğrenilen Geçmiş Dönemin Pozitif Çekimi

Pozitif çekimde fiilin kök yada gövdesine direkt -mış, -miş, -muş, -müş eklerinden uygun olanı ve peşinden şahıs eki getirilir.

Eylem + -mış/-miş/-muş/-müş + şahıs eki

Yazmak Fiilinin Pozitif Çekimi

• Ben yazmışım.
• Sen yazmışsın.
• O yazmış.
• Biz yazmışız.
• Siz yazmışsınız.
• Onlar yazmışlar.

Pozitif Cümle Örnekleri

• Ayşe sınavdan yüksek not almış.
• Çocuklar tüm pastayı bitirmişler.
• Babam sabah erkenden işe gitmiş.
• Meğer bu kitabı daha ilkin okumuşum.
• Siz yarışmayı kazanmışsınız.

Öğrenilen Geçmiş Dönemin Olumsuzu

Öğrenilen geçmiş dönemin olumsuzu yapılırken fiile ilkin -ma / -me olumsuzluk eki, peşinden öğrenilen geçmiş süre eki ve şahıs eki getirilir.

• Eylem + -ma/-me + -mış/-miş/-muş/-müş + şahıs eki

Gelmek Fiilinin Negatif Çekimi

Negatif Cümle Örnekleri

• Ahmet bugün okula gelmemiş.
• Çocuk ödevini yapmamış.
• Onlar haberi hemen hemen duymamışlar.
• Meğer ben bu filmi asla izlememişim.
• Siz buraya daha ilkin gelmemişsiniz.

Öğrenilen Geçmiş Dönemin Sual Biçimi

Öğrenilen geçmiş dönemin sual biçimi mı, mi, mu, mü sual edatıyla yapılır.

Sual edatı kendisinden önceki kelimeden ayrı yazılır. Şahıs ekleri ise sual edatına eklenebilir.

Sual Cümlesi Örnekleri

• Ahmet okula gelmiş mi?
• Sen bu kitabı daha ilkin okumuş musun?
• Çocuklar eve dönmüşler mi?
• Ben bunu hakkaten söylemiş miyim?
• Siz daha ilkin İstanbul’a gitmiş misiniz?

Öğrenilen Geçmiş Dönemin Negatif Sual Biçimi

Fiilde hem olumsuzluk hem de sual anlamı bulunabilir.

Gelmek Fiilinin Negatif Sual Çekimi

• Ben gelmemiş miyim?
• Sen gelmemiş misin?
• O gelmemiş mi?
• Biz gelmemiş miyiz?
• Siz gelmemiş misiniz?
• Onlar gelmemişler mi?

Negatif Sual Cümlesi Örnekleri

• Ali bugün derse gelmemiş mi?
• Sen hemen hemen ödevini bitirmemiş misin?
• Onlar toplantıya katılmamışlar mı?
• Biz bu mevzuyu daha ilkin işlememiş miyiz?

Öğrenilen Geçmiş Vakit Hangi Durumlarda Kullanılır?

Öğrenilen geçmiş süre yalnızca başkasından duyulan vakaları anlatmak için kullanılmaz. Türkçede değişik anlam ve ifade özellikleri de taşır.

1. Başkasından Duyulan yada Öğrenilen Vakaları Anlatır

Konuşan kişinin direkt şahit olmadığı, ondan sonra başka birinden öğrendiği geçmiş vakalarda kullanılır.

Örnek:

• Ali geçen ay yeni bir işe başlamış.
• Komşularımız başka bir şehre taşınmışlar.
• Gece burada büyük bir kaza olmuş.

Konuşan şahıs bu vakalara direkt şahit olmamış; onları sonradan öğrenmiştir.

2. Sonradan Fark Edilen Durumları Anlatır

Şahıs, yapmış olduğu yada başına gelen bir şeyi ondan sonra fark ettiğinde öğrenilen geçmiş süre kullanılabilir.

Örnek:

• Anahtarımı evde unutmuşum.
• Yanlış numarayı aramışım.
• Fark etmeden gömleğimi ters giymişim.

Bu örneklerde konuşan şahıs yapmış olduğu eylemi sonradan fark etmektedir.

3. Bir Emare yada Sonuçtan Hareketle Geçmişteki Vakası Anlatır

Konuşan şahıs vakası görmemiş olsa bile ortaya çıkan belirtilerden yada sonuçlardan hareketle olayın gerçekleştiğini çıkarabilir.

Örnek:

• Bölgeler ıslak; gece yağmur yağmış.
• Mutfaktan güzel kokular geliyor; annem yiyecek yapmış.
• Her yer bembeyaz; gece kar yağmış.

Bu cümlelerde geçmişte gerçekleşen fiil, mevcut belirtilerden hareketle anlaşılmaktadır.

4. Şaşırma ve Şaşkınlık Anlamı Bildirebilir

Öğrenilen geçmiş süre, kişinin yeni fark etmiş olduğu bir durum karşısındaki şaşkınlığını yada hayretini anlatabilir.

Örnek:

• Sen ne kadar büyümüşsün!
• Bu oda ne kadar güzelleşmiş!
• Saçların oldukça uzamış!
• Meğer ne kadar süratli koşuyormuşsun!

5. Masal ve Hikâye Anlatımında Kullanılır

Öğrenilen geçmiş süre, bilhassa masal ve halk anlatılarında geçmişte yaşandığı kabul edilen vakaları aktarmak için sıkça kullanılır.

Örnek:

Bir varmış, bir yokmuş. Uzak ülkelerin birinde yaşlı bir hükümdar yaşarmış. Bu hükümdarın üç oğlu varmış.

Masallarda öğrenilen geçmiş dönemin yanı sıra birleşik zamanlı fiiller de yaygın olarak kullanılabilir.

6. İnanmama, Küçümseme yada Alay Anlamı Katabilir

Cümlenin söyleniş biçimine ve bağlama bakılırsa öğrenilen geçmiş süre kimi zaman inanmazlık, küçümseme yada alay anlamı da taşıyabilir.

Örnek:

• O da bizlere yardım edecekmiş!
• Güya tüm soruları kendi başına çözmüş!
• Sen oldukça çalışkan olmuşsun!

Bu tür kullanımlarda aslolan anlamı belirleyen unsur cümlenin bağlamı ve söyleyiş biçimidir.

Görülen Geçmiş Vakit ile Öğrenilen Geçmiş Vakit Arasındaki Fark

-di’li geçmiş süre ile -miş’li geçmiş süre öğrencilerin en sık karıştırdığı kipler arasındadır.

Örneklerle Karşılaştırma

Bu cümlede konuşan şahıs vakası gerçekleşmiş ve kati olarak malum bir vaka şeklinde aktarmaktadır.

• Ayşe imtihanı kazanmış.

Bu cümlede ise konuşan kişinin vakası sonradan öğrendiği anlamı ortaya çıkabilir.

Bir başka örnek:

Konuşan şahıs vakası kati bir geçmiş vaka olarak bildirmektedir.

Konuşan şahıs sabah uyandığında karı görmüş ve gece kar yağdığı sonucuna ulaşmış olabilir.

Cümlede Öğrenilen Geçmiş Vakit Iyi mi Bulunur?

Bir fiilin öğrenilen geçmiş zaman içinde çekimlenip çekimlenmediğini idrak etmek için şu adımlar izlenebilir:

1. Cümledeki çekimli eylem bulunur.
2. Fiilin kök yada gövdesi belirlenir.
3. Fiilde -mış, -miş, -muş, -müş eklerinden biri aranır.
4. Bu ekin geçmişte gerçekleşmiş bir işi, oluşu yada hareketi bildiren kip eki olup olmadığı denetim edilir.
5. Var ise şahıs eki ek olarak belirlenir.

Örnek Çözümleme

Çocuklar eve dönmüşler.

dön + müş + ler

• dön- → eylem kökü
• -müş → öğrenilen geçmiş süre eki
• -ler → üçüncü çoğul şahıs eki

Dolayısıyla “dönmüşler” fiili öğrenilen geçmiş zaman içinde çekimlenmiştir.

Bir Başka Örnek

Sen bu kitabı okumuşsun.

oku + muş + sun

• oku- → eylem kökü
• -muş → öğrenilen geçmiş süre eki
• -sun → ikinci tekil şahıs eki

Öğrenilen Geçmiş Vakit Örnekleri

• Ahmet dün akşam bizlere uğramış.
• Çocuk tüm sütü içmiş.
• Gece süresince oldukça yağmur yağmış.
• Sen bu mevzuda oldukça oldukça çalışmışsın.
• Onlar yeni bir ev almışlar.
• Meğer anahtarımı sınıfta unutmuşum.
• Babam sabah erkenden evden çıkmış.
• Çocuklar bahçede uzun süre oynamışlar.
• Bu ağaç geçen yıldan beri oldukça büyümüş.
• Siz daha ilkin burada çalışmışsınız.
• Gece hava oldukça soğumuş.
• Kardeşim tüm ödevlerini bitirmiş.
• Misafirler biz ulaşmadan önce ayrılmışlar.
• Ben yanlış otobüse binmişim.
• Sen saçlarını kestirmişsin.

Öğrenilen Geçmiş Zaman içinde İlgili Sık Meydana getirilen Hatalar

Her -miş Ekini Öğrenilen Geçmiş Vakit Sanmak

Bir kelimede -mış, -miş, -muş, -müş biçiminin görülmesi, onun ne olursa olsun kolay zamanlı öğrenilen geçmiş süre olduğu anlamına gelmez.

Mesela:

• Gel-miş-ti. (gel-miş i-di)

Bu eylem yalnızca öğrenilen geçmiş süre değildir. Öğrenilen geçmiş dönemin hikâyesi biçiminde kurulmuş birleşik zamanlı bir fiildir:

Bundan dolayı fiilin almış olduğu tüm ekler beraber değerlendirilmelidir.

Öğrenilen Geçmiş Zamanı Yalnızca “Duyma” Anlamıyla Sınırlandırmak

Bu kipin “duyulan geçmiş süre” olarak adlandırılması, daima olayın bir başkasından duyulduğu anlamına gelmez.

• Anahtarımı evde unutmuşum.

Bu cümlede konuşan şahıs vakası başkasından duymamıştır; anahtarını evde bıraktığını sonradan fark etmiştir.

Konuşan şahıs yağmuru görmemiş; fakat sabah ıslak yerlerden hareketle yağmur yağdığı sonucuna ulaşmış olabilir.

Bundan dolayı “öğrenilen geçmiş süre” adlandırması, kipin değişik kullanım alanlarını daha geniş halde karşılar.

Sual Edatını Bitişik Yazmak

mı, mi, mu, mü sual edatı ayrı yazılır.

Doğru: Gelmiş mi?

Yanlış: Gelmişmi?

Şahıs eki ise sual edatına bitişir:

Doğru: Gelmiş misin?

Öğrenilen Geçmiş Vakit Eki (-mış) ile Ödat-Eylem Eki (-mış) Iyi mi Ayırt Edilir?

Türkçede -mış, -miş, -muş, -müş ekleri iki değişik görevde kullanılabilir. Bu ekler bir fiili öğrenilen geçmiş zaman içinde çekimleyebileceği benzer biçimde fiilimsi türlerinden önde gelen sıfat-fiil de oluşturabilir.

Bundan dolayı bir kelimede -mış/-miş/-muş/-müş ekinin bulunması, o kelimenin ne olursa olsun öğrenilen geçmiş zaman içinde çekimlenmiş bir eylem olduğu anlamına gelmez.

Mühim olan ekin biçimi değil, cümlede üstlendiği görevdir.

-mış Eki Ödat-Eylem Eki Olduğunda

-mış/-miş/-muş/-müş eki fiile gelmiş olarak o fiili bir adı niteleyen sözcük hâline getiriyorsa sıfat-fiil eki olarak kullanılmıştır.

Örnek:

• Pişmiş yiyecek masanın üzerindeydi.

Bu cümlede pişmiş sözcüğü bir yargı bildirmemekte, kendisinden sonrasında gelen yiyecek adını nitelemektedir.

Iyi mi yiyecek? → pişmiş yiyecek

piş + miş → pişmiş

• piş- → eylem kökü
• -miş → sıfat-fiil eki

Bundan dolayı buradaki -miş bir kip eki değil, sıfat-fiil ekidir.

Başka örnekler:

• Gün görmüş insanla söyleşi bir başka güzeldir.
• Kırılmış bardakları çöpe attık.
• Solmuş çiçekleri vazodan çıkardı.
• Yazılmış mektupları masaya bıraktı.
• Olgunlaşmış meyveleri topladılar.
• Yıkılmış binanın yerine park yapılmış oldu.

Bu örneklerde:

• Iyi mi insan? → gün görmüş insan
• Iyi mi bardak? → kırılmış bardak
• Iyi mi çiçek? → solmuş çiçek
• Iyi mi mektup? → yazılmış mektup
• Iyi mi meyve? → olgunlaşmış meyve
• Iyi mi bina? → yıkılmış bina

Koyu yazılan sözcüklerin tamamı adları nitelediği için sıfat-fiildir.

Aynı Kelime Hem Kip Hem Ödat-Eylem Olabilir mi?

Evet. Aynı biçimdeki bir kelime, değişik cümlelerde değişik görevlerde kullanılabilir.

1. Mektup yazılmış.

Bu cümlede yazılmış cümlenin yüklemidir ve geçmişte gerçekleşen bir eylemi bildirmektedir.

Bundan dolayı:

yazılmış → öğrenilen geçmiş zaman içinde çekimlenmiş eylem

2. Özenle yazılmış mektubu masaya bıraktım.

Bu cümlede ise yazılmış sözcüğü mektup adını nitelemektedir.

Iyi mi mektup? → özenle yazılmış mektup

Bundan dolayı:

yazılmış → sıfat-fiil

Görüldüğü benzer biçimde ek aynıdır sadece sözcüğün cümledeki görevi değişmiştir.

Karşılaştırmalı Örnekler

-mış Ekinin Kip mi Ödat-Eylem mi Bulunduğunu Iyi mi Anlarız?

Bir sözcükteki -mış/-miş/-muş/-müş ekinin görevini belirlerken şu sorular sorulabilir:

1. Sözcük cümlede yargı bildiriyor ve yüklem görevinde mi kullanılıyor?
2. Geçmişte gerçekleşmiş bir işi, oluşu yada hareketi mi bildiriyor?
3. Yoksa kendisinden sonrasında gelen yada anlamca bağlı olduğu bir adı mi vasıflandırıyor?

Sözcük yargı bildiriyor ve çekimli eylem durumundaysa öğrenilen geçmiş süre eki; bir adı niteliyorsa sıfat-fiil eki olarak değerlendirilir.

Özetlemek gerekirse:

• Çocuk gelmiş. → “gelmiş” yüklem → öğrenilen geçmiş süre
• Gelmiş çocuk bizi bekliyordu. → “gelmiş”, “çocuk” adını vasıflandırıyor → sıfat-fiil

Şahıs Ekleri Ayırt Etmede Destek Olabilir

Öğrenilen geçmiş zaman içinde çekimlenen fiiller şahıs ekleri de alabilir:

• gelmişim
• gelmişsin
• gelmiş
• gelmişiz
• gelmişsiniz
• gelmişler

Mesela:

Sen buraya daha ilkin gelmişsin.

Buradaki -sin şahıs eki, “gelmişsin” sözcüğünün çekimli eylem bulunduğunu açıkça göstermektedir.

Sadece üçüncü tekil kişide ek olarak görünen bir şahıs eki bulunmayabileceği için yalnızca şahıs ekine bakmak kafi değildir:

Ahmet gelmiş.

Bu örnekte şahıs eki açıkça görülmese de gelmiş yüklem olduğundan öğrenilen geçmiş zaman içinde çekimlenmiş bir fiildir.

Sınavlarda Dikkat Edilmesi Ihtiyaç duyulan Nokta

Sorularda -mış/-miş/-muş/-müş ekini gördüğünüz anda “öğrenilen geçmiş süre” demek doğru değildir. Ilk olarak sözcüğün cümledeki görevine bakılmalıdır.

Örnek:

• Bahçedeki kurumuş yaprakları topladık.

Burada “kurumuş” sözcüğü geçmişte gerçekleşen bir yargının yüklemi değildir. Yaprak adını nitelemektedir:

Iyi mi yaprak? → kurumuş yaprak

Bundan dolayı -muş eki burada sıfat-fiil ekidir.

Buna karşılık:

• Bahçedeki yapraklar kurumuş.

cümlesinde “kurumuş” yüklem görevindedir. Dolayısıyla -muş eki burada öğrenilen geçmiş süre kip ekidir.

Özet

Öğrenilen Geçmiş Dönemin Özellikleri

• Bir haber kipidir.
• Geçmişte gerçekleşmiş iş, oluş ve hareketleri bildirir.
• Ekleri -mış, -miş, -muş, -müştür.
• Ekler büyük meşhur uyumuna göre farklılık gösterir.
• Başkasından duyulan yada öğrenilen vakaları anlatabilir.
• Sonradan fark edilen durumları bildirebilir.
• Emare ve sonuçlardan çıkarılan geçmiş vakaları anlatabilir.
• Şaşırma ve şaşkınlık anlamı taşıyabilir.
• Masal ve hikâye anlatımlarında kullanılabilir.
• Bağlama bakılırsa alay, küçümseme yada inanmazlık anlamı kazanabilir.

Özetlemek gerekirse Öğrenilen Geçmiş Vakit

Örnek:

gel + miş + sin → gelmişsin

• gel- → eylem kökü
• -miş → öğrenilen geçmiş süre eki
• -sin → ikinci tekil şahıs eki

Öğrenilen Geçmiş Vakit ile İlgili Örnek Cümleler

Aşağıdaki cümlelerde koyu yazılmış fiiller öğrenilen geçmiş zaman içinde çekimlenmiştir:

1. Mehmet dün İstanbul’a gitmiş.
2. Çocuk odasında uyumuş.
3. Sen bu kitabı daha ilkin okumuşsun.
4. Gece oldukça kar yağmış.
5. Onlar yeni bir eve taşınmışlar.
6. Meğer cüzdanımı evde bırakmışım.
7. Siz tüm soruları doğru cevaplamışsınız.
8. Ahmet bugün okula gelmemiş.
9. Bahçedeki çiçekler iyice büyümüş.
10. Sen ne kadar değişmişsin!