OKUMAK NEDİR?
Okumak; göz yöntemiyle algılanan işaret ve sembollerin ağız, burun, boğaz, geniz vb. ses organları vasıtasıyla seslendirilmesi; bunların beyin tarafınca yorumlanması, değerlendirilmesi ve anlamlandırılmasıdır. Okuma süreci, hem görme ve seslendirme organlarının hem de zihinsel alımlamanın beraber yürütülmüş olduğu bir eylemler dizisi sonucunda gerçekleşir.
Bir metin yada görsel vasıtasıyla verilen iletiler, okumayı gerçekleştiren şahıs tarafınca anlaşılabilmelidir. Anlaşılmayan okumalar, okuma eyleminin tam olarak gerçekleşmediğini yada amacına ulaşmadığını gösterir.
Okuma süreci görme ile adım atar. Görme engelli bireylerde ise görme duyusunun yerini dokunma duyusu alır. Görme engelli bireyler, metinleri yada şekilleri parmak uçlarıyla dokunup algılayarak okuma eylemini gerçekleştirirler.
TDK Güncel Türkçe Sözlükte “okumak” kelimesinin anlamları:
okumak
1. -i Bir metni yalnız harf ve işaretlere bakıp idrak etmek yada metni seslendirmek:
- “Bana umutsuz bir sesle son raporları okudu.” – Falih Rıfkı Atay
2. Yazılmış bir metnin iletmek istediği şeyleri öğrenmek:
- “Gazete bile okumak istemiyorum.” – Burhan Felek
3. Bir mevzuyu öğrenmek için okulda, bir öğretmenin yanında yada yazılı şeyler üstünde çalışmak, tahsil görmek:
- “Acele dil öğrenmedi, okumak istemedi.” – Halide Edip Adıvar
4. Sesli olarak söylemek:
- “Salon boşalmaya başladı, biz şiirler okuyup dinliyoruz.” – Refik Halit Karay
5. Şarkı, türkü vb.ni sesli olarak nağme ile söylemek.
6. Bir şeyin anlamını çözmek: Gizyazı okumak.
7. -i Nazarı önlemek yada gidermek, bir hastanın iyi olmasını, bir işin çözülmesini sağlamak için bazı duaları usulüne gore söylemek.
8. -i, mecaz Bazı emarelerle bir anlamı, gizli saklı bir duyguyu idrak etmek, kavramak:
- “Yüzünü benden saklıyor. Niçin? Çehresinde, melalinde aşkının matemini okumayayım diye mi?” – Ömer Seyfettin
9. -i, mecaz Yazı dışındaki işaret ve izleri değerlendirerek çözmek, yorumlamak.
10. argo Sövmek, küfretmek.
11. -i, ağızlardan Bir yere çağırmak, çağrı etmek; okuntu göndermek.
12. argo Anlatmak, ortaya dökmek:
“Okumak” ile ilgili atasözü ve deyimler:
- tersinden okumak: Bir sözü, vakası yada durumu aslolan anlamının haricinde, yanlış ya da zıt şekilde yorumlamak.
- meydan okumak: Birine yada bir güce karşı korkmadan karşı çıkmak; mücadeleye hazır bulunduğunu göstermek.
- hariçten gazel okumak: Bir işin içinde olmadığı hâlde dışarıdan akıl vermek, yorum yapmak.
- kalbini okumak: Bir kişinin içinden geçenleri, duygularını yada düşüncelerini idrak etmek.
- gözleri velfecri okumak: Oldukça öfkeli, sinirli yada ürkütücü halde bakmak.
- bildiğini okumak: Başkalarının sözünü dinlemeyip kendi istediği şeklinde hareket etmek.
- su şeklinde okumak: Oldukça akıcı, duraksamadan ve kolaylıkla okumak.
- hepimiz bildiğini okur: İnsanlar bir çok süre başkalarının düşüncelerini dikkate almadan kendi bildikleri şeklinde davranırlar.
BAŞLICA OKUMA YÖNTEM VE TEKNİKLERİ
Sesli Okuma: Gözle algılanıp zihinle kavranan işaretlerin, kısaca harflerden oluşan kelimelerin yada görsellerin, konuşma organlarının yardımıyla söylenmesidir.
Sessiz Okuma: Ses organlarını ve gövde dilini kullanmadan, yalnız gözle ve zihinle meydana getirilen okumadır.
Göz Atarak Okuma: Okuyucunun ön bilgilerini de kullanarak metni gözden geçirmesi, ayrıntıya girmeden metni hızlıca taramasıdır.
Güdümlü Okuma: Evvel seçilen bir metinle ilgili açıklamalar yapılarak yada sorular sorulup cevaplar verilmesi beklenerek meydana getirilen okumadır.
Okuma Tiyatrosu: Direkt sahneye uyarlanması zorluk derecesi yüksek eserlerin, oyuncular tarafınca repliklerin metinden okunarak sahnelenmesidir.
Özetleyerek Okuma: Metindeki ayrıntıların elenerek verilmek istenen ana düşünce yada temel yargıların özet hâlinde okunmasıdır.
Eleştirel Okuma: Kişinin okumuş olduğu metinde yer edinen informasyon ve düşünceleri sorguladığı, ön bilgileriyle metinde verilen detayları karşılaştırdığı, metindeki düşünceleri pozitif yada negatif yönleriyle değerlendirdiği okuma türüdür.
Not Alarak Okuma: Okunan metinde mühim görülen yada gereksinim duyulan bilgilerin not edilmesiyle meydana gelen okumadır.
Tahmin Ederek Okuma: Metnin başlık ve alt başlıklarından, metinde kullanılan görsel, biçim ve tablolardan yada metinden okunan kısa bir bölümden hareketle metinle ilgili tahminler yürüterek meydana gelen okuma türüdür.
Paylaşarak Okuma: Bir metnin değişik bölümlerinin belirlenen kişiler içinde paylaştırılarak sırayla ve sesli halde okunmasıdır.
Tartışarak Okuma: Seçilen metindeki içeriğin; şekil ve yapı unsurlarının, dil ve ifade özelliklerinin, bilgilerin, açık ve örtük iletilerin, duygu ve düşüncelerin bir topluluk tarafınca tartışılmasına yönelik ortam oluşturularak meydana gelen okuma türüdür.
Okuma Stratejisi Iyi mi Oluşturulur?
» Bir metni okumaya başlamadan ilkin metne özetlemek gerekirse göz atmalıyız. Başlık, alt başlıklar, görseller ve şekiller bizlere metnin mevzusu hakkında ipuçları verir. Bu ipuçlarından yararlanarak metinle ilgili tahminlerde bulunabiliriz. Okuma esnasında bu tahminlerimizin doğru olup olmadığını denetim etmeli, gerekirse yeni tahminler yapmalıyız.
» Metni dikkatli bir halde baştan sona okumalıyız. Anlamını bilmediğimiz kelimelerle karşılaştığımızda ilkin bu kelimelerin anlamını metnin akışından çıkarmaya çalışmalıyız. Ondan sonra sözlükten denetim ederek doğru anlama ulaşıp ulaşmadığımızı öğrenmeliyiz.
» Okuma esnasında mühim gördüğümüz yerlerin altını çizmeli yada işaretlemeliyiz. Bu bölümlerle ilgili kısa notlar almak, metni daha iyi anlamamıza destek sağlar. Ek olarak metindeki bazı cümlelerin önceki ya da sonraki cümlelerle bağlantılı bulunduğunu unutmamalıyız. “Bu, şu, bundan dolayı, bu yüzden, buna gore” şeklinde ifadeler, metindeki düşünceler içinde ilişki kurmamızı sağlar.
» Metindeki detayları daha iyi kavrayabilmek için kendimize sorular sormalıyız. “Ne, iyi mi, ne süre, niçin, nerede, kim?” şeklinde sorular, metnin anlamını çözmemize ve mühim noktaları fark etmemize destek sağlar.
» Okuduğumuz metindeki bilgilerle daha ilkin öğrendiklerimiz içinde bağlantı kurmalıyız. Yeni detayları eski bilgilerimizle ilişkilendirdiğimizde metni daha kolay anlamış olur ve zihnimizde daha kalıcı hâle getiririz.
» Metindeki detayları zihnimizde canlandırabilir yada bu bilgilerden bir şema oluşturabiliriz. Böylece metindeki ana düşünceleri ve bilgiler arasındaki bağlantıları daha tertipli görebiliriz.
» Mühim detayları kullanarak zihnimizde bir hikâye de kurabiliriz. Bilgiler içinde hikâye yöntemiyle ilişki oluşturmak, hem metni anlamayı hem de hemen sonra hatırlamayı kolaylaştırır.
» Okuma bittikten sonrasında metni kendi kelimelerimizle özetlemeliyiz. Böylece metni hakkaten anlayıp anlamadığımızı denetim etmiş oluruz.
» Okuduğumuz metinden öğrendiklerimizi, okuma amacımızı düşünerek değerlendirmeliyiz. Hangi detayları kullanacağımıza, hangilerini hemen sonra hatırlamamız gerektiğine karar vermeliyiz. Ek olarak bu bilgilerin doğru, tutarlı ve amacımıza uygun olup olmadığını sorgulamalıyız.
» Metinden öğrendiğimiz detayları ileride nerelerde kullanabileceğimizi düşünmeliyiz. Son olarak, okuduğumuz metnin bizlere hangi yönlerden katkı sağladığını değerlendirmeliyiz.
Okumak Kişiye Neler Kazandırır?
Okumak, insanoğlunun kendini geliştirmesi için en etkili yollardan biridir. İnsan okuyarak ilgi duyduğu ya da gereksinim hissettiği bilgilere ulaşır. Gerçek ya da hayal ürünü değişik dünyaları tanıma fırsatı bulur. Merak etmiş olduğu mevzuları keşfeder, başka insanların duygu ve düşüncelerini öğrenir. Ek olarak okuma alışkanlığı, kişinin kontakt becerilerinin gelişmesine de katkı sağlar.
Okumanın kişiye kazandırdığı başlıca faydalar şunlardır:
Informasyon Birikimini Artırır
Okumak, değişik alanlarda informasyon sahibi olmamızı sağlar. Bilgimiz arttıkça okul ve meslek hayatımızda daha başarıya ulaşmış olabiliriz. Çevremizde daha bilgili ve donanımlı bir kişi olarak görülürüz. Bilgiye ulaşmak insana mutluluk verir; informasyon sahibi olmak ise kişinin kendine olan itimatını artırır.
Dil Becerilerini Geliştirir
Okuma, dilimizi daha etkili kullanmamıza destek sağlar. Zira okurken günlük hayatta sık karşılaşmadığımız yeni kelimeler, değişik cümle yapıları ve ifade biçimleriyle tanışırız. Bu durum söz varlığımızı zenginleştirir. Böylece duygu ve düşüncelerimizi daha doğru, açık ve etkili bir halde ifade edebiliriz.
Hafızayı Kuvvetlendirir
Sıhhatli bir yaşam için bedenimizi çalıştırmamız gerektiği şeklinde zihnimizi de çalıştırmamız gerekir. Okumak, zihinsel bir egzersiz gibidir. Okuma esnasında beyin; harfleri, kelimeleri ve cümleleri anlamlandırmak için devamlı çalışır. Yeni bilgiler, daha ilkin öğrendiklerimizle ilişkilendirilir. Bu zihinsel süreçler hafızanın kuvvetlenmesine destek sağlar.
Hayal Enerjisini ve Yaratıcılığı Artırır
Okumak, insanoğlunun hayal dünyasını geliştirir. Okudukça değişik vakalar, kişiler, bölgeler ve düşüncelerle karşılaşırız. Bu da hayal gücümüzün sınırlarını genişletir. Hayal gücü gelişen şahıs, yeni fikirler üretmekte ve karşılaşmış olduğu sorunlara değişik çözümler bulmakta daha başarıya ulaşmış olur.
Empati Oluşturmayı Sağlar
Okumak, başkalarının duygu ve düşüncelerini anlamamıza destek sağlar. Bilhassa değişik kişilerin yaşamlarını, düşüncelerini ve vakalara bakış açılarını okudukça empati becerimiz gelişir. Böylece vakaları yalnızca kendi açımızdan değil, başkalarının bakış açısından de değerlendirebiliriz.
Rahatlamaya Destek Olur
Okumak, insanı günlük yaşamın yorgunluğundan ve stresinden uzaklaştırır. Yorucu bir günün arkasından ilgi çekici bir kitap, hikâye ya da yazı okumak zihni dinlendirir. Okuma yardımıyla şahıs problemlerinden bir süre uzaklaşır, sakinleşir ve kendini daha rahat hisseder.
Düşünme Becerisini Geliştirir
Okumak, kişinin vakalara değişik açılardan bakmasını sağlar. İnsan okudukça karşılaştırma yapmayı, neden-sonuç ilişkisi oluşturmayı ve detayları değerlendirmeyi öğrenir. Bu durum düşünme becerisini geliştirir.
Dikkat ve Odaklanmayı Artırır
Bir metni anlayarak okumak dikkat gerektirir. Tertipli okuma icra eden kişiler, okuduklarına daha uzun süre odaklanabilir. Bu da ders çalışırken, dinlerken ve öğrenirken kişiye kolaylık sağlar.
Yazma Becerisini Kuvvetlendirir
Okuyan şahıs değişik kelimeler, cümle yapıları ve ifade biçimleriyle karşılaşır. Bu durum yazılı anlatımını geliştirir. Böylece duygu ve düşüncelerini yazarken daha doğru, etkili ve güzel ifade edebilir.
Eleştirel Bakış Açısı Kazandırır
Okumak, kişinin her bilgiyi olduğu şeklinde kabul etmesini engeller. Okuyan şahıs sorgulamayı, karşılaştırmayı ve doğru bilgiye ulaşmayı öğrenir. Bu sayede vakalara daha bilgili yaklaşır.
Kültürel Birikimi Artırır
Kitaplar, değişik toplumları, gelenekleri, yaşam biçimlerini ve fikir dünyalarını tanımamıza destek sağlar. Okuyan şahıs hem kendi kültürünü daha iyi tanır hem de başka kültürlere karşı daha anlayışlı olur.
Başarıya Katkı Sağlar
Okuma alışkanlığı olan kişiler, derslerde ve sınavlarda metinleri daha kolay anlamış olur. Soruları daha dikkatli yorumlar ve detayları daha iyi kavrar. Bu yüzden okumak, bilimsel niteliği olan başarıyı da pozitif yönde etkisinde bırakır.
Kendini Tanımaya Destek Olur
İnsan okudukça değişik karakterler, vakalar ve düşüncelerle karşılaşır. Bu karşılaşmalar kişinin kendi duygu, fikir ve davranışlarını sorgulamasını sağlar. Böylece şahıs kendini daha iyi tanır.
Zamanı Verimli Kullanmayı Sağlar
Okumak, boş zamanları yararlı bir halde değerlendirme yoludur. İnsan kitap okuyarak hem öğrenir hem de keyifli zaman geçirir. Bu yüzden okuma alışkanlığı, kişiye zamanı verimli kullanma bilinci kazandırır.
