Mevzusu
Doğan Cüceloğlu’nun Türkiye’de insanların niçin “mış benzer biçimde” yaşadığını, şu demek oluyor ki göründükleri benzer biçimde olmadıklarını, sorguladığı bir kitaptır. Yazar bu suali oğlu Timur ve Arif Öğretmen’le çıkmış olduğu bir Türkiye yolculuğu esnasında yaptıkları sohbetler üstünden tartışıyor. Kitaba gore bu durumun deposu, insan ilişkilerini kuvvetli ile kuvvetsiz arasındaki bir ilişkiye dönüştüren, bireyi denetleyip kalıplayan “korku kültürü”. Cüceloğlu buna karşılık insanoğlunun özüne kıymet veren, güvene ve saygıya dayanan “geliştiren saygı kültürü”nü öneriyor.
Doğan Cüceloğlu’nun Korku Kültürü: Niçin ‘Mış Şeklinde’ Yaşıyoruz? adlı kitabı ilk kez 2008’de, 328 sayfa olarak Remzi Kitabevi’nden çıktı ve yazarın ‘Mış Şeklinde’ Yaşamlar adlı kitabının devamı durumunda. Cüceloğlu bu iki kitabı tek bir proje benzer biçimde kurguluyor: İlk kitap, görünüş ile gerçeğin birbirinden ayrılmış olduğu “mış benzer biçimde” durumları tanım ederek “ne?” sorusunu yanıtlıyor. Korku Kültürü ise “niçin?” sorusuna geçiyor ve bu durumların nedenlerini inceleyip okurda farkındalık yaratmayı amaçlıyor.
Kitap bilimsel nitelikli bir üslupla değil, bir seyahat anlatısı içinde sohbetlerle aşama kaydediyor. Yazarın anlattığına gore on günlük bir Türkiye yolculuğunda, gündelik gözlemlerden yola çıkarak üç şahıs konuşuyor: yazarın kendisi, dinlence için ABD’dan gelen otuz yaşlarındaki oğlu Timur ve Arif Öğretmen. Bir okurun aktardığına gore Arif Öğretmen kurgusal bir karakter. Yolda karşılaştıkları görüntüler, Türkiye’deki gündelik yaşamın niçin bir çok vakit görünmüş olduğu benzer biçimde olmadığını irdelemenin çıkış noktası oluyor.
Kitabın ana tezi, korku kültürünün egemen olduğu bir toplumda ne gerçeğe koşulsuz saygının ne de “can”ın önemsendiği, bu şekilde bir ortamda bilimsel düşüncenin gelişemediği ve hayatların sadece “mış benzer biçimde” yaşanabildiği düşüncesi. Kitabın “Niçin mış benzer biçimde yaşıyoruz?” sorusuna verdiği yanıt, “kalıplayan korku kültürü” ile “geliştiren saygı kültürü” arasındaki fark. Yazar kitabın amacını da yaşadığımız kültürün farkına varmamıza destek olmak diye tanımlıyor. Kalıplayan korku kültüründe kuvvetli olan, gücünden meydana gelen bir hakkı bulunduğunu ve denetleyip komut verebileceğini düşünüyor. İnsanlar içinde gerçek bir ilişki kurulmuyor, her ikili ilişki kuvvetli ile kuvvetsiz arasındaki ilişkiye dönüşüyor. Bu yüzden insanoğlu kuvvetsiz duruma düşmemek için para, mevki ve mal mülk ardında koşuyor.
Cüceloğlu’nun anlatımıyla bu kültürün bireye verdiği bildiri “Değerin, gücün kadardır”. Bu da insanları devamlı bir güç mücadelesine itiyor ve empatiye yer bırakmıyor. Eğitim bu kültürde bireyi geliştirmeye değil kalıplamaya dönük. Yazar bunu bir çiftlik benzetmesiyle konu alıyor: otorite bireye güvenmiyor, onu sevmiyor, devamlı denetlemeye çalışıyor. Sonuçta yargılayıcı, girişimsiz, çekingen ve otoritenin izin verdiği kadar konuşan insanoğlu yetişiyor. Bu insanoğlu güç kazandıklarında kendilerinden zayıf olanlara zalimce davranabiliyor. Korku kültürünün ahlakı da vicdana değil, “Elalem ne diyecek?” kaygısına dayanıyor. Davranışları dışarıdaki otorite yönlendirdiği için otorite ortadan kalkınca davranışlar da değişme eğiliminde. Eleştirinin yerini de yerme, karalama ve açık arama alıyor.
Cüceloğlu’nun karşısına koyduğu geliştiren saygı kültüründe ise (yazar bunu sonraki eserlerinde değerler kültürü olarak da anıyor) insanoğlunun özüne kıymet veriliyor, “biz” duygusu ve beraber olmanın kıymeti öne çıkıyor, bireyler kendileri olarak var olmayı hayatlarının amacı sayıyor. Burada insanoğlu bir şeyi kıymet verdikleri için içten gelmiş olarak yapıyor ve otorite olsun ya da olmasın aynı şekilde davranıyor. İlişkilerde onur eşitliği gözetiliyor ve ilişkiler güvene dayanıyor.
Cüceloğlu’nun iki kültürün farkını özetlemek için sık kullandığı bir sözü var: “Korku kültüründe kuvvetli olan haklıdır. Kıymet kültüründe haklı olman güçlüdür.” Bu karşıtlığın altında kitabın en mühim kavram çiftlerinden biri yatıyor. Yazar insanoğlunun toplumsal yönüne “yüz”, bireysel ve ruhsal yönüne “can” diyor. Korku kültürü yüz baskın, saygı kültürü ise can baskın bir yapıya haiz. Yüz, toplumun verdiği toplumsal kimlikleri ve dışarıya gösterilen kişiliği konu alıyor. Can ise insanoğlunun kendi bakış açısından, özündeki varoluşunu ifade ediyor. Bu iki dünya arasındaki uyumsuzluk duygusal stres yaratıyor.
Kitap “mış benzer biçimde” yaşamın kökünü tam olarak burada buluyor. Cüceloğlu bu terimi niyet, data, beceri ve fiil arasındaki kopukluk olarak tanımlıyor. Verdiği örnek, öğretmenlik bilgisini ve becerisini geliştirmeden yalnızca öğretmen benzer biçimde görünen öğretmen. Yazara gore problem insanoğlunun doğasında değil. Çocuklar “muhteşem” doğuyor, sadece korku kültürü onların potansiyelini köreltiyor. İç dünya ile dış dünya arasındaki uyumsuzluk korku kültürünün egemen olduğu ortamlarda daha yaygın. Bu yüzden farkındalık ve şuur, “mış benzer biçimde” yaşamdan çıkışın anahtarı olarak görülüyor.
Kalıcı bir değişiklik için de niyet, data, beceri ve eylemi sürdürme sorumluluğunun bir arada bulunması gerekiyor. Cüceloğlu kitap üstüne verdiği bir söyleşide bu çıkışın aileden başladığını söylüyor: değerler direkt verilemez, onlar için uygun ortam hazırlanmış olur. Anne ve baba ilkin kendi hayatlarında var olursa çocuk da bunu öğrenir. Kitap okura yönelik bir davetle sonlanmış oluyor. Yazar, korku kültüründen kurtulmak için üçünün el ele verip aydınlığa bir adım attığını söylüyor ve okuru da bu yolculuğa katılmaya çağırıyor. Okurların bir çok kitabı düşündürücü bulsa da eleştirenler de var. Mesela bir okur oldukça sayıda yazım hatası bulunduğunu belirtiyor. Aynı okura gore diyaloglar, bir mevzuyu derinlemesine açıklamaya çalıştıkça organik bir konuşma akışı olmaktan çıkıyor.
Niçin “Mış” Şeklinde Yaşıyoruz?
“Ben” değil “biz” diyen güçlüdür. Cemiyet olarak “biz” kimliğimizi keşfetmek ve yaşamak zorundayız. Sulh, rahatlık, üretim, gelişme içinde özgürce yaşamamız, “biz” diyebilmemize bağlı. Evinin temizliğine titizlikle dikkat ettiğimiz halde, iyi mi oluyor da yollarda, kaldırımlarda, parklarda, kumsalda arkamızda bir çöplük bırakıyoruz? Niçin engelliler için ayrılmış park yerlerine, engelli olmadığımız halde aracımızı park ediyoruz? “Bir tek ben” diyen insan iyi mi yetişiyor? Fena insanoğlu değiliz, fakat birbirimize fena davranıyoruz. Bizim benzer biçimde düşünmeyenleri dinlemek bile istemiyoruz ve derhal ötekileştiriyoruz.
Niçin?
On günlük bir Türkiye yolculuğunda günlük gözlemlerle bu ve benzer soruların yanıtını bulmak için bir söyleşi oluşturduk. Üç kişiydik; ben Doğan, bu kitabın yazarı; Timur, dinlence için ABD’dan gelen otuz yaşlarında oğlum ve Arif öğretmen. Niçin “yalnız ben” demenin ötesinde “biz” diyemediğimizi anlamaya çalıştık. Neler keşfettiğimizi merak ediyorsanız, buyurun sohbetimize siz de katılın.
(Tanıtım Bülteninden)
💬
İçeriği iyi mi buldun?
Tek dokunuşla tepkini bırak, öteki okurlar da görsün.
1
😍0
😢0
😡0
👍0
👎0
Okur tepkileri içerik standardını görmemize destek sağlar.
Mastar Nedir? Mastar, bir fiilin bildirdiği iş, oluş yada hareketin adını karşılayan biçimdir. Türkçede mastar…
Arif Sağ Arif Sağ, Türk halk müziğinin önde gelen sanatçılarından, bağlama virtüözü, besteci, yorumcu, müzik…
Cehennem Diskosu – Jean-Christophe GrangeKarakterlerDaniel Ségur: Arthur-Vernes Enstitüsü’nde çalışan enfeksiyon hastalıkları uzmanı. Yalnız, işine adanmış,…
2026–2027 11. derslik Türk dili ve edebiyatı 1. dönem 1. ortak yazılı hazırlığı için hazırlanan…
Ayna İçinde Ayna – Michael EndeMevzusuKitap, gerçek ile hayalin iç içe geçmiş olduğu 30 fantastik…
Bu sayfada 12. Derslik Türk Dili ve Edebiyatı 1. Dönem 1. Yazılı imtihanı için altı…