Mastar, bir fiilin bildirdiği iş, oluş yada hareketin adını karşılayan biçimdir. Türkçede mastar terimi kimi kaynaklarda yalnızca -mak/-mek ekli eylem adları için, kimi kaynaklarda ise isim-fiil (ad-fiil) terimiyle aynı kapsamda kullanılır. Bu yüzden “yapmak mastardır, fakat yapma ve yapış mastar değildir” yargısı, benimsenen terim anlayışına gore değerlendirilmelidir.
Fiiller, hareketi süre ve şahıs bakımından çekimlenerek bildirebilir: yazdım, okuyoruz, gelecekler. Mastar biçiminde ise hareket, çekimli bir yargı olarak değil, bir ad olarak anlatılır: yazmak, okumak, gelmek.
Mesela “Kitap okumak insanoğlunun fikir dünyasını geliştirir.” cümlesinde okumak sözcüğü, bir hareketi adlandırır ve cümlede özne görevindedir.
Türk Dil Kurumunun Güncel Türkçe Lügat’ünde “mastar”ın dil bilgisi anlamı “ad-fiil” olarak verilir. Bununla beraber, dil bilgisi kitaplarında terimin kullanım alanı devamlı aynı genişlikte değildir.
Dar anlamda mastar, fiile getirilen -mak/-mek ekiyle elde edilmiş biçimdir. Gelmek, görmek, düşünmek buna örnektir.
Geniş anlamda mastar ise tüm isim-fiil biçimlerini kapsayabilir. Bu kullanımda aşağıdaki üç ek grubu beraber ele alınır:
| İsim-fiil ekleri | Örnekler | Cümlede kullanım |
|---|---|---|
| -mak / -mek | yazmak, okumak, gelmek | Yazmak sabır ister. |
| -ma / -me | yazma, okuma, gelme | Tertipli okuma alışkanlığı önemlidir. |
| -ış / -iş / -uş / -üş | bakış, geliş, duruş, gülüş | Onun gülüşü herkesi sevindirdi. |
Millî Eğitim Bakanlığının Defterim Türk Dili ve Edebiyatı 10 materyalinde, üç ek grubu da “mastar ekleri” adıyla anılır ve bunlarla kurulan biçimler isim-fiil olarak açıklanır. Bu durum, mastar teriminin geniş anlamda da kullanıldığını gösterir. Karadeniz Teknik Üniversitesi Türk Dili Bölümünün ders muhteviyatında ise -mak/-mek direkt “mastar eki” olarak adlandırılır; -ma/-me ve -ış/-iş/-uş/-üş ayrı başlıklarda açıklanır. Bu örnekler, kaynakların terim tercihindeki farklılığı görünür kılar.
İsim-fiil (ad-fiil), eylem kök yada gövdelerine -mak/-mek, -ma/-me, -ış/-iş/-uş/-üş eklerinin getirilmesiyle oluşan ve cümlede isim görevinde kullanılabilen fiilimsi türüdür.
Dolayısıyla iki yaklaşım içinde fiilin yapısına ilişkin bir anlaşmazlıktan oldukça, terimin kapsamına ilişkin bir farklılık vardır. Öğretim esnasında en açık yol, üç ek grubunu isim-fiil ekleri olarak adlandırmak ve mastarın dar yada geniş anlamda kullanıldığını ek olarak belirtmektir.
Bu sual, mastar teriminin iki değişik anlamını somutlaştırır:
Netice: “Yalnızca yapmak mastardır.” cümlesi dar anlamdaki terim kullanımında doğrudur; sadece her dil bilgisi kaynağının mastar terimini yalnız bu anlamda kullandığını söylemek doğru değildir.
İsim-fiiller hareket anlamını korurken cümlede adlar benzer biçimde vazife alabilir:
İsim-fiiller fiilden türedikleri için nesne yada başka tamamlayıcılarla beraber kullanılabilir: “Her gün tertipli kitap okumak” söz grubunda kitap, okumak isim-fiilinin nesnesidir.
-ma/-me eki iki değişik görevde bulunabilir:
İki ek aynı kelimede de bulunabilir: okumamak sözcüğünün doğru çözümlemesi oku- (eylem kökü) + -ma (olumsuzluk) + -mak (isim-fiil) biçimindedir. Benzer şekilde okumama sözcüğünde birinci -ma olumsuzluk, ikinci -ma isim-fiil ekidir.
Hayır. Bazı sözcükler zaman içinde bir varlığın ya da kavramın kalıcı adı hâline gelir. Mesela “Dondurma eridi.” cümlesinde dondurma bir yiyecek adı, “Çakmak masanın üzerindeydi.” cümlesinde çakmak bir vasıta adıdır. Bunlar kullanıldıkları bağlamda fiilimsi değildir.
Buna karşılık “Suyu dondurma işlemi” ve “Çiviyi çakmak” söz gruplarında aynı biçimler hareketi adlandırır. Ek kadar, kelimenin cümledeki anlamı da önemlidir.
Dar anlamdaki mastar tanımında -mak/-mek esas alınır. Geniş anlamdaki kullanımda -ma/-me ve -ış/-iş/-uş/-üş ekleri de mastar ekleri içinde sayılabilir. MEB’in bazı öğretim materyallerinde üçü beraber mastar ekleri olarak gösterilir.
Hayır. Fiilimsi daha geniş bir üst kavramdır; isim-fiilleri, sıfat-fiilleri ve zarf-fiilleri kapsar. Mastar terimi ise isim-fiille ilişkilidir; tüm fiilimsi türlerini karşılamaz.
İsim-fiiller, çekimli fiiller benzer biçimde kip ve şahıs ekleriyle bir yargı oluşturmaz. Bununla beraber isim çekim eklerini ve iyelik eklerini alabilir: okumayı, gelişine, okuyuşum.
Hayır. “Bu işi yapma!” cümlesinde yapma, negatif buyruk biçimidir; “Onun bu işi yapması” ifadesinde ise yapma eylem kökünden oluşturulmuş isim-fiil biçimi bulunur. Vazife, cümleye gore belirlenir.
Mastar terimi, Türkçe dil bilgisi kaynaklarında dar ve geniş kapsamlı kullanılabilmektedir. -mak/-mek ekli biçimler her iki kullanımda da mastar kabul edilir. -ma/-me ve -ış/-iş/-uş/-üş ekli biçimler ise tüm kaynaklarda isim-fiil sayılır; bunların “mastar” diye adlandırılması, terimin geniş anlamda kullanılmasına bağlıdır. Bu ayrımı bilmek, bilhassa sual çözümlerinde ve dil bilgisi açıklamalarında kavram karışıklığını önler.
Mevzunun tamamı için Fiilimsiler (Eylemsiler) yazımıza; fiillerin özellikleri için Fiiller (Eylemler) yazımıza da bakabilirsiniz.
Korku Kültürü: Niçin ‘Mış Şeklinde’ Yaşıyoruz? – Doğan CüceloğluMevzusuDoğan Cüceloğlu’nun Türkiye’de insanların niçin “mış benzer…
Arif Sağ Arif Sağ, Türk halk müziğinin önde gelen sanatçılarından, bağlama virtüözü, besteci, yorumcu, müzik…
Cehennem Diskosu – Jean-Christophe GrangeKarakterlerDaniel Ségur: Arthur-Vernes Enstitüsü’nde çalışan enfeksiyon hastalıkları uzmanı. Yalnız, işine adanmış,…
2026–2027 11. derslik Türk dili ve edebiyatı 1. dönem 1. ortak yazılı hazırlığı için hazırlanan…
Ayna İçinde Ayna – Michael EndeMevzusuKitap, gerçek ile hayalin iç içe geçmiş olduğu 30 fantastik…
Bu sayfada 12. Derslik Türk Dili ve Edebiyatı 1. Dönem 1. Yazılı imtihanı için altı…