Şimdiki Zaman – Türk Dili ve Edebiyatı

Şimdiki süre; fiilde bildirilen işin, oluşun yada hareketin konuşma anında devam ettiğini bildiren haber kipidir.

Fiilin söylendiği anda yapılmakta bulunduğunu bildirir. Fiilin yapılışı ile ifade aynı anda gerçekleşmektedir. “-makta, -mekte” ekleri de cümleye şimdiki süre anlamı katar. Olumsuzu -ma, -me eki ile yapılır.

Şimdiki süre yalnızca konuşma esnasında gerçekleşen işleri anlatmaz; bağlama bakılırsa süregelen durumları, alışkanlıkları ve gelecekte yapılması planlanmış işleri de ifade edebilir.

Örnek:

• • • Şu anda kitap okuyorum.
    • Çocuklar bahçede oynuyorlar.
    • Öğretmen mevzuyu konu alıyor.
    • Dışarıda yağmur yağıyor.
    • Kütüphanede ders çalışmaktayım.
    • Belediye bölgede yol çalışmalarını sürdürmekte.

Şimdiki Vakit Kipinin Eki

Şimdiki dönemin temel kip eki:

Bu ek fiilin kök yada gövdesine getirilir ve peşinden uygun şahıs eki eklenmiş olur.

• Eylem kökü yada gövdesi + -yor + şahıs eki

Örnek:

gel + iyor + um → geliyorum

• gel- → eylem kökü
• -iyor → şimdiki süre eki
• -um → birinci tekil şahıs eki

-yor Ekinin Biçimleri

Şimdiki süre eki genel olarak -yor şeklinde gösterilir. Sadece fiille birleşirken kendisinden ilkin ı, i, u, ü ünlülerinden biri bulunabilir:

• bakıyor
• geliyor
• okuyor
• görüyor

Şimdiki Zamanda Meşhur Daralması

Sonu a yada e ünlüsüyle biten bazı fiiller -yor şimdiki süre ekini aldığında fiilin sonundaki geniş meşhur daralır.

Bu ses vakasına ünlü daralması denir.

a Ünlüsünün Daralması

• başla + yor → başlıyor
• anla + yor → anlıyor
• ara + yor → arıyor
• sakla + yor → saklıyor
• başla + ma + yor → başlamıyor

e Ünlüsünün Daralması

• bekle + yor → bekliyor
• özle + yor → özlüyor
• izle + yor → izliyor
• söyle + yor → söylüyor
• gel + me + yor → gelmiyor

Örnek cümleler:

• Ders birazdan başlıyor.
• Seni kapının önünde umuyorum.
• Ahmet arkadaşını telefonla arıyor.
• Öğrenciler filmi dikkatle izliyorlar.

“Demek” ve “Yiyecek” Fiillerinde Şimdiki Vakit

de- ve ye- fiilleri şimdiki süre eki aldığında hususi biçimler ortaya çıkar.

• de + yor → diyor
• ye + yor → yiyor

“deyor” ve “yeyor” biçimleri standart Türkçede kullanılmaz.

Örnekler

• Öğretmen bizlere dikkatli olmamızı diyor.
• Çocuk yemeğini yiyor.
• Sen ne diyorsun?
• Biz akşam yemeği yiyoruz.

Şimdiki Dönemin Kişilere Bakılırsa Çekimi

Gelmek fiilinin şimdiki zamandaki pozitif çekimi şöyledir:

Cümle İçinde Örnekler

• Ben şimdi okula geliyorum.
• Sen bizlere doğru geliyorsun.
• O birazdan buraya geliyor.
• Biz otobüsle geliyoruz.
• Siz toplantıya geliyorsunuz.
• Onlar okuldan geliyorlar.

Şimdiki Dönemin Pozitif yönde Çekimi

Pozitif yönde çekimde fiilin kök yada gövdesine şimdiki süre eki ve peşinden şahıs eki getirilir.

Yazmak Fiilinin Pozitif yönde Çekimi

Pozitif yönde Cümle Örnekleri

• Şu anda kitap okuyorum.
• Babam tv izliyor.
• Öğretmen tahtaya bir cümle yazıyor.
• Çocuklar bahçede oynuyorlar.
• Biz sizi kapıda bekliyoruz.

Şimdiki Dönemin Olumsuzu

Şimdiki dönemin olumsuzu yapılırken fiile ilkin -ma / -me olumsuzluk eki, peşinden -yor eki getirilir.

Sadece -ma/-me olumsuzluk ekinin sonundaki a/e ünlüsü, -yor ekinin etkisiyle daralır.

• gel + me + yor → gelmiyor
• yap + ma + yor → yapmıyor
• oku + ma + yor → okumuyor
• gör + me + yor → görmüyor

Gelmek Fiilinin Negatif Çekimi

Negatif Cümle Örnekleri

• Bugün okula gitmiyorum.
• Ahmet tv izlemiyor.
• Çocuk yemeğini yemiyor.
• Biz sizi beklemiyoruz.
• Onlar bu mevzuda hiçbir şey söylemiyorlar.

Şimdiki Dönemin Sual Biçimi

Şimdiki dönemin sual biçimi mı, mi, mu, mü sual edatıyla yapılır.

Sual edatı ayrı yazılır ve -yor ekinin sonundaki “o” ünlüsüne bağlı olarak çoğu zaman mu biçiminde kullanılır.

Gelmek Fiilinin Sual Çekimi

Sual Cümlesi Örnekleri

• Şu anda kitap okuyor musun?
• Ahmet okula gidiyor mu?
• Siz bizi bekliyor musunuz?
• Ben doğru mu anlıyorum?
• Çocuklar bahçede oynuyorlar mı?

Şimdiki Dönemin Negatif Sual Biçimi

Şimdiki zamanda olumsuzluk ve sual anlamı beraber kullanılabilir.

Negatif Sual Cümlesi Örnekleri

• Sen yarın bizimle gelmiyor musun?
• Ahmet artık burada çalışmıyor mu?
• Siz bu filmi izlemiyor musunuz?
• Çocuklar bugün okula gitmiyorlar mı?

Şimdiki Vakit Hangi Durumlarda Kullanılır?

Şimdiki dönemin temel görevi konuşma esnasında devam eden eylemleri bildirmektir. Sadece kullanım alanı bununla sınırı olan değildir.

1. Konuşma Anında Devam Eden İşleri Bildirir

• Şu anda ders çalışıyorum.
• Annem mutfakta yiyecek yapıyor.
• Çocuklar dışarıda oynuyorlar.
• Öğretmen mevzuyu konu alıyor.

Bu cümlelerde eylemler konuşmanın yapıldığı sırada devam etmektedir.

2. İçinde Bulunulan Vakit Diliminde Devam eden İşleri Anlatır

Eylemin tam olarak konuşma anında gerçekleşmesi koşul değildir. İçinde bulunulan daha geniş bir süre diliminde devam eden işler de şimdiki zaman içinde anlatılabilir.

• Bu yıl üniversite sınavına hazırlanıyorum.
• Son günlerde fazlaca kitap okuyorum.
• Bu aralar yeni bir proje üstünde çalışıyoruz.

Mesela “Bu yıl üniversite sınavına hazırlanıyorum.” cümlesini söyleyen kişinin tam o anda ders çalışıyor olması gerekmez. Hazırlık süreci içinde bulunduğumuz dönemde devam etmektedir.

3. Alışkanlık ve Tekrarlanan İşleri Bildirebilir

Şimdiki süre bazı cümlelerde geniş zamana yaklaşarak alışkanlık yada tekrarlanan fiil anlamı taşıyabilir.

• Her sabah saat yedide kalkıyorum. (kalkarım)
• Hafta sonları yürüyüş yapıyorum. (yaparım)
• Akşamları çoğu zaman kitap okuyorum. (okurum)
• Her yaz köye gidiyoruz. (gideriz)

Bu cümlelerde fiiller şimdiki süre eki almış olsa da anlam bakımından tertipli olarak meydana getirilen işleri anlatmaktadır.

4. Gelecekte Yapılması Planlanmış İşleri Bildirebilir

Şimdiki süre, bilhassa evvelde planlanmış yada gerçekleşmesi kesinleşmiş gelecekteki işler için kullanılabilir.

• Yarın Ankara’ya gidiyorum. (gideceğim)
• Bu akşam arkadaşlarla buluşuyoruz. (buluşacağız)
• Gelecek hafta tatile çıkıyoruz. (çıkacağız)
• Pazartesi yeni görevime başlıyorum. (başlayacağım)

Bu örneklerde eylemler hemen hemen gerçekleşmemiştir. Buna karşın fiiller -yor eki almıştır.

Ek olarak bakınız ⇒ Fiillerde (Eylemlerde) Anlam/Zaman Kayması

Şimdiki Dönemin Gelecek Vakit Anlamında Kullanılması

Şimdiki dönemin gelecek süre anlamında kullanılması Türkçede oldukça yaygındır.

Örnek:

• Yarın İstanbul’a gidiyorum.

“Yarın” sözcüğü eylemin gelecekte gerçekleşeceğini göstermektedir. Buna karşın “gidiyorum” fiili -yor şimdiki süre ekiyle çekimlenmiştir.

Bundan dolayı:

Yarın İstanbul’a gidiyorum. → şekil bakımından şimdiki süre, anlam bakımından gelecek süre

Yarın İstanbul’a gideceğim. → şekil ve anlam bakımından gelecek süre

Şimdiki Dönemin Geniş Vakit Anlamında Kullanılması

Şimdiki süre bazı cümlelerde alışkanlık ve süreklilik bildirerek geniş süre anlamı kazanabilir.

• Her sabah kahve içiyorum.

Bu cümlede şahıs yalnızca şu anda kahve içtiğini değil, bunu tertipli olarak yaptığını anlatmaktadır.

Benzer halde:

• Her gün okula yürüyerek gidiyorum.
• Akşamları kitap okuyorum.
• Hafta sonları ailemi ziyaret ediyorum.

Fiiller yapı bakımından şimdiki zaman içinde çekimlenmiş, anlam bakımından ise alışkanlık bildirmiştir.

-makta / -mekte Yapısıyla Şimdiki Vakit Anlamı

Türkçede -makta / -mekte yapısı da devam etmekte olan bir işi yada durumu bildirerek şimdiki süre anlamı verebilir.

Örnek:

• Öğrenciler sınıfta sınava girmektedir.
• Çalışmalarımız devam etmektedir.
• Şirket yeni bir proje üstünde iş koşturmacasındadır.
• Kar yağışı bölgede tesirini sürdürmektedir.

Bu tür yapılar bilhassa resmî, bilimsel, bilimsel niteliği olan ve yazılı anlatımda sıkça kullanılır.

-yor ile -makta/-mekte Arasındaki Anlam İlişkisi

Aşağıdaki cümleler temel olarak birbirine yakın bir anlam taşır:

• Öğrenciler sınava hazırlanıyor.
• Öğrenciler sınava hazırlanmaktadır.

Her iki cümlede de fiil devam etmektedir. Sadece ikinci cümle daha resmî ve yazılı bir ifade özelliği taşır.

Dikkat: Okul dil bilgisinde şimdiki dönemin temel kip eki -yordur. -makta/-mekte ise yapısı bakımından değişik değerlendirilse de cümleye şimdiki süre ve süreklilik anlamı kazandırabilir.

Cümlede Şimdiki Vakit Iyi mi Bulunur?

Bir fiilin şimdiki zaman içinde çekimlenip çekimlenmediğini belirlemek için şu adımlar izlenebilir:

1. Cümledeki çekimli eylem bulunur.
2. Fiilin kök yada gövdesi belirlenir.
3. Fiilde -yor şimdiki süre eki aranır.
4. Var ise şahıs eki belirlenir.
5. Meşhur daralması benzer biçimde ses olaylarının fiilin görünüşünü değiştirebileceği dikkate alınır.

Örnek Çözümleme

• Çocuklar bahçede oynuyor.

oyna + yor  → oynuyor

• oy(u)n-a- → eylem gövdesi
• -yor → şimdiki süre eki

“Oyna-” fiilindeki a ünlüsü, -yor ekinin etkisiyle daralarak “oynuyor” biçimini oluşturmuştur.

Bir Başka Örnek

bekle + yor + um → umuyorum

• bekle- → eylem gövdesi
• -yor → şimdiki süre eki
• -um → birinci tekil şahıs eki

Fiilin sonundaki e sesi daralarak i olmuştur.

Şimdiki Vakit Örnekleri

• Şu anda ders çalışıyorum.
• Babam gazete okuyor.
• Çocuklar parkta oynuyorlar.
• Öğretmen tahtaya bir şeyler yazıyor.
• Yağmur şiddetli bir halde yağıyor.
• Annem mutfakta yiyecek hazırlıyor.
• Biz sizi kapıda bekliyoruz.
• Ali arkadaşına telefon ediyor.
• Öğrenciler öğretmeni dikkatle dinliyorlar.
• Kardeşim odasında uyuyor.
• Bu yıl yeni bir dil öğreniyorum.
• Yarın İzmir’e gidiyoruz.
• Her sabah erken kalkıyorum.
• Bu aralar fazlaca yoğun çalışıyoruz.
• Çocuk ne söylediğimizi anlıyor.

Şimdiki Dönemin Özellikleri

• Bir haber kipidir.
• Temel eki -yordur.
• Konuşma anında devam eden işleri bildirebilir.
• İçinde bulunulan süre diliminde devam eden durumları anlatabilir.
• Alışkanlık ve tekrarlanan eylemleri ifade edebilir.
• Gelecekte yapılması planlanan işleri bildirebilir.
• Sonu a/e ile biten bazı fiillerde meşhur daralmasına niçin olur.
• de- ve ye- fiilleri “diyor” ve “yiyor” biçiminde çekimlenir.
• Negatif biçiminde -ma/-me eki daralarak “gelmiyor, yapmıyor” benzer biçimde biçimler oluşturur.
• -makta/-mekte yapısı da bazı cümlelerde şimdiki süre ve süreklilik anlamı verebilir.

Özetlemek gerekirse Şimdiki Vakit

Örnek:

gel + i-yor + um → geliyorum

• gel- → eylem kökü
• -iyor → şimdiki süre
• -um → birinci tekil şahıs eki

Şimdiki Vakit ile İlgili Örnek Cümleler

Aşağıdaki cümlelerde koyu yazılmış fiiller şimdiki zaman içinde çekimlenmiştir:

1. Şu anda kitap okuyorum.
2. Öğretmen yeni mevzuyu konu alıyor.
3. Çocuklar bahçede oynuyorlar.
4. Babam tv izliyor.
5. Annem mutfakta yiyecek yapıyor.
6. Biz arkadaşlarımızı bekliyoruz.
7. Yağmur hâlâ yağıyor.
8. Bu yıl sınava hazırlanıyorum.
9. Yarın İstanbul’a gidiyoruz.
10. Her akşam otuz dakika kitap okuyorum.