Kategoriler: Genel

İstek Kipi – Türk Dili ve Edebiyatı

İstek Kipi

İstek kipi; fiilde bildirilen işin, oluşun yada hareketin talep, istek, arzu, niyet anlamı taşıdığını bildiren dilek kipidir.

İstek kipinde amaç, bir işin yapılmasını istemek, bir davranışı gönülden arzulamak ya da bir öneri-dilek bildirmektir.

Örnek:

Birazcık dinleneyim.
Beraber bahçeye çıkalım.
Bende yok sabr ü sükûn sende vefadan zerre
İki yoktan ne çıkar fikr idelim bir kerre

Bu cümlelerde fiiller, gerçekleşmiş yada gerçekleşmekte olan bir işi değil; istenen, dilenen yada arzulanan bir işi bildirmektedir.

İstek Kipinin Eki

Fiile “-a /-e” eki getirilerek yapılır. Fiilin yapılmasının istendiğini bildirir.

Bu ekler fiilin son ünlüsüne bakılırsa büyük ünlü uyumuna uygun şekilde kullanılır.

Fiilin Son Ünlüsü	Kullanılan Ek	Örnek
a, ı, o, u	-a	yaza, bula
e, i, ö, ü	-e	gele, göre

Örnekler

gel + e → gele
yaz + a → yaza
gör + e → bakılırsa
bul + a → bula

İstek kipinde bu ekler çoğu zaman şahıs ekleriyle beraber kullanılır ve çekimli eylem oluşturur.

İstek Kipinin Yapısı

İstek kipiyle çekimlenen fiilin temel yapısı şöyledir:

Eylem kökü yada gövdesi + talep kipi eki + şahıs eki

Örnek:

gel + e + yim → geleyim

gel- → eylem kökü
-e → talep kipi eki
-yim → birinci tekil şahıs eki

Ünlüyle süregelen ekler içinde kaynaştırma görevi gören -y- sesi görülebilir.

İstek Kipinin Kişilere Nazaran Çekimi

Gelmek fiilinin talep kipindeki çekimi şöyledir:

Şahıs	Çekim
Ben	geleyim
Sen	gelesin
O	gele
Biz	gelelim
Siz	gelesiniz
Onlar	geleler

Mühim Not

Bugünkü Türkiye Türkçesinde talep kipinin bilhassa birinci tekil şahıs ve birinci çoğul şahıs çekimleri yaygın olarak kullanılmaktadır:

gelesin, gele, gelesiniz, geleler benzer biçimde biçimler dil bilgisinde gösterilse de günlük kullanımda daha seyrek görülür.

Cümle İçinde Örnekler

Ben birazcık dışarı çıkayım.
Sen de o güzellikleri göresin.
Biz derhal başlamış olalım.

İstek Kipinin Pozitif yönde Çekimi

Pozitif yönde çekimde fiilin kök yada gövdesine -a/-e talep eki ve arkasından uygun şahıs eki getirilir.

Yazmak Fiilinin Pozitif yönde Çekimi

Ben	yazayım
Sen	yazasın
O	yaza
Biz	yazalım
Siz	yazasınız
Onlar	yazalar

Pozitif yönde Cümle Örnekleri

Ben bu mevzuyu bir kez daha anlatayım.
Beraber bir şiir okuyalım.
İsterseniz şimdi başlayalım.

İstek Kipinin Olumsuzu

İstek kipinin olumsuzu yapılırken fiile ilkin -ma / -me olumsuzluk eki, arkasından talep kipi eki ve şahıs eki getirilir.

Eylem + -ma/-me + -a/-e + şahıs eki

Bu yapılarda ses birleşmeleri sonucu araya -y- kaynaştırma sesi girebilir.

Gelmek Fiilinin Negatif Çekimi

Şahıs	Çekim
Ben	gelmeyeyim
Sen	gelmeyesin
O	gelmeye
Biz	gelmeyelim
Siz	gelmeyesiniz
Onlar	gelmeyeler

Negatif Cümle Örnekleri

Ben boş yere konuşmayayım.
Biz geç kalmayalım.

İstek Kipinin Sual Biçimi

İstek kipinin sual biçimi mı, mi, mu, mü sual edatıyla yapılır.

Sual edatı ayrı yazılır.

Örnekler

Geleyim mi?
Başlamış olalım mı?
Birazcık bekleyeyim mi?
Şimdi çıkalım mı?

Pozitif yönde Sual:

gel-e-y-im mi?
—
—
gel-e-lim mi?
—
—

Negatif Sual:

gel-me-e-y-e-y-im mi?
—
—
Gel-me-y-elim mi?
—
—

c. Istek-Koşul Kipi

Sual Cümlesi Örnekleri

Hocam, suali ben cevaplayayım mı?
İsterseniz şimdi derse başlayalım mı?
Pencereyi açayım mı?
Akşam size uğrayayım mı?

İstek Kipinin Negatif Sual Biçimi

İstek kipinde olumsuzluk ve sual anlamı beraber de kullanılabilir.

Örnekler

Gelmeyeyim mi?
Başlamayalım mı?
Konuşmayayım mı?
Beklemeyelim mi?

Negatif Sual Cümlesi Örnekleri

Ben de sizinle gelmeyeyim mi?
İsterseniz birazcık daha beklemeyelim mi?
Bu mevzuyu burada kapatmayalım mı?

İstek Kipi Hangi Durumlarda Kullanılır?

İstek kipi yalnızca “istemek” anlamı vermez; istek, teklif, niyet, yumuşak emir benzer biçimde değişik anlam özellikleriyle de kullanılabilir.

1. İstek ve Arzu Bildirir

Birazcık dinleneyim.
Ben de sizinle geleyim.
Bu kitabı tekrar okuyayım.

2. Tavsiye Bildirir

Şimdi derse başlayalım.
Ilkin suali beraber çözelim.
Akşam erkenden yatalım.

3. Istek Bildirir

Hepimiz mutlu ola.
Yolumuz açık ola.
İşleriniz rast gide.

4. Niyet Bildirir

Bu akşam birazcık ders çalışayım.
Ben bu işi derhal bitireyim.
Şu mevzuyu tekrar gözden geçireyim.

5. Yumuşak ve Nazik Bir Ifade Sağlar

İsterseniz size destek olayım.
Kapıyı kapatayım mı?
Ben size açıklayayım.

Cümlede İstek Kipi Iyi mi Bulunur?

Bir fiilin talep kipiyle çekimlenip çekimlenmediğini idrak etmek için şu adımlar izlenebilir:

Cümledeki çekimli eylem bulunur.
Fiilin kök yada gövdesi belirlenir.
Fiilde -a / -e talep eki aranır.
Var ise şahıs eki belirlenir.
Cümledeki anlamın talep, istek, teklif, arzu taşıyıp taşımadığına bakılır.

Örnek Çözümleme

Beraber dışarı çıkalım.

çık + a + lım → çıkalım

çık- → eylem kökü
-a → talep kipi eki
-lım → birinci çoğul şahıs eki

Bu eylem, “talep / teklif” anlamı taşımış olduğu için talep kipiyle çekimlenmiştir.

Bir Başka Örnek

çöz + e + yim → çözeyim

çöz- → eylem kökü
-e → talep kipi eki
-yim → birinci tekil şahıs eki

İstek Kipi Örnekleri

Ben de sizinle geleyim.
Şimdi birazcık dinleneyim.
Beraber bahçeye çıkalım.
Bu mevzuyu burada kapatalım.
Kapıyı ben açayım.
Bu şiiri bir kez daha okuyalım.
Yarın erkenden yola çıkalım.

İstek Kipi Eki ile Zarf-Fiil Eklerini Karıştırmak

İstek kipindeki -a / -e eki, fiili çekimli hale getirir ve yüklem yapar:

Burada “gideyim” bir çekimli fiildir ve yüklemdir.

Gide gide bir söğüte dayandım. (Fiilimsi: Zarf-Eylem)
Düşe kalka ilerledik. (Fiilimsi: Zarf-Eylem)

Dolayısıyla ekin görevini belirlerken sözcüğün cümledeki işlevine bakılmalıdır.

İstek Kipinin Özellikleri

Bir istek kipidir.
Ekleri -a / -edir.
İstek, istek, teklif, arzu ve niyet bildirebilir.
Olumsuzu -ma/-me ile yapılır.
Sual biçimi mı / mi / mu / mü ile kurulur.
Bilhassa birinci tekil ve birinci çoğul şahıs çekimleri yaygın kullanılır.
Buyruk kipine bakılırsa daha yumuşak bir ifade sağlar.
Gereklilik kipinden değişik olarak zorunluluk değil, talep ve yöneliş bildirir.

Özetlemek gerekirse İstek Kipi

Kipin Adı	İstek Kipi
Türü	Dilek kipi
Ekleri	-a / -e
Temel Anlamı	İstek, istek, arzu, teklif ve niyet bildirir.
Olumsuzluk	-ma/-me + -a/-e
Sual Edatı	mı / mi / mu / mü