Dilek-Koşul (Dilek-Şart) Kipi – Türk Dili ve Edebiyatı

Istek-koşul (dilek-şart) kipi; fiilde bildirilen işin, oluşun yada hareketin gerçekleşmesini bir koşula bağlayan ya da bir istek, talep, arzu ve temenni bildiren dilek kipidir.

Istek-koşul kipinin temel ekleri -sa / -sedir.

Örnek:

• Yarın hava güzel olursa pikniğe gideriz.
• Planlı ve disiplinli çalışırsa başarıya ulaşmış olur.
• Keşke seni tekrardan görebilsem.
• Bigün buralara yine gelsek.

İlk iki cümlede bir şart, son iki cümlede ise istek ve talep anlamı vardır.

Istek-Şart Kipinin Ekleri

Istek-koşul kipinin ekleri:

Ek, fiilin son ünlüsüne nazaran büyük meşhur uyumuna uygun şekilde kullanılır.

Fiilin Son Ünlüsü	Kullanılan Ek	Örnek
a, ı, o, u	-sa	baksa, bulsa
e, i, ö, ü	-se	gelse, görse

Örnekler

• yaz + sa → yazsa
• bak + sa → baksa
• bul + sa → bulsa
• gel + se → gelse
• bil + se → bilse
• gör + se → görse

Istek-Şart Kipinin Yapısı

Istek-koşul kipiyle çekimlenen bir fiilin temel yapısı şöyledir:

Eylem kökü yada gövdesi + dilek-koşul kipi eki + şahıs eki

Örnek:

gel + se + m → gelsem

• gel- → eylem kökü
• -se → dilek-koşul kipi eki
• -m → birinci tekil şahıs eki

Istek-Şart Kipinin Kişilere Gore Çekimi

Gelmek fiilinin dilek-koşul kipindeki pozitif yönde çekimi şöyledir:

Şahıs	Çekim
Ben	gelsem
Sen	gelsen
O	gelse
Biz	gelsek
Siz	gelseniz
Onlar	gelseler

Cümle İçinde Örnekler

• Ben de sizinle gelsem fazlaca sevinirim.
• Sen birazcık erken gelsen iyi olur.
• O da bizimle gelse ne güzel olur.
• Biz yarın gelsek uygun olur mu?
• Siz de toplantıya gelseniz iyi olur.
• Onlar da buraya gelseler hep beraber konuşuruz.

Istek-Şart Kipinin Pozitif yönde Çekimi

Pozitif yönde çekimde fiilin kök yada gövdesine direkt -sa/-se eki ve arkasından şahıs eki getirilir.

• Eylem + -sa/-se + şahıs eki

Yazmak Fiilinin Pozitif yönde Çekimi

Ben	yazsam
Sen	yazsan
O	yazsa
Biz	yazsak
Siz	yazsanız
Onlar	yazsalar

Pozitif yönde Cümle Örnekleri

• Birazcık daha dikkatli çalışsan başarıya ulaşmış olursun.
• Yarın hava güzel olsa dışarı çıkarız.
• Keşke bu kitabı ben de okusam.
• Hafta sonu beraber bir yere gitsek.
• Siz de bizlere katılsanız fazlaca seviniriz.

Istek-Şart Kipinin Olumsuzu

Istek-koşul kipinin olumsuzu yapılırken fiile ilkin -ma / -me olumsuzluk eki, arkasından -sa/-se dilek-koşul eki ve şahıs eki getirilir.

• Eylem + -ma/-me + -sa/-se + şahıs eki

Gelmek Fiilinin Negatif Çekimi

Şahıs	Çekim
Ben	gelmesem
Sen	gelmesen
O	gelmese
Biz	gelmesek
Siz	gelmeseniz
Onlar	gelmeseler

Negatif Cümle Örnekleri

• Ben yarın gelmesem mesele olur mu?
• Sen bu kadar acil etmesen daha iyi olur.
• O bizlere yardım etmezse işlerimiz zorlaşır.
• Biz bugün dışarı çıkmasak mı?
• Siz toplantıya katılmasanız da karar alınabilir.
• Onlar bu kadar gürültü yapmasalar iyi olur.

Istek-Şart Kipinin Sual Biçimi

Istek-koşul kipiyle çekimlenmiş fiiller mı, mi, mu, mü sual edatıyla beraber kullanılabilir.

Sual edatı ayrı yazılır.

Örnekler

• Gelsem mi?
• Gelsen mi?
• Gelse mi?
• Gelsek mi?
• Gelseniz mi?
• Gelseler mi?

Sual Cümlesi Örnekleri

• Yarın size gelsem mi?
• Birazcık daha beklesek mi?
• Bu mevzuyu öğretmene sorsanız mı?
• Akşam beraber dışarı çıksak mı?

Istek-Şart Kipinin Negatif Sual Biçimi

Istek-koşul kipinde olumsuzluk ve sual anlamı beraber de kullanılabilir.

• Gelmesem mi?
• Gelmesen mi?
• Gelmese mi?
• Gelmesek mi?
• Gelmeseniz mi?
• Gelmeseler mi?

Negatif Sual Cümlesi Örnekleri

• Bugün dışarı çıkmasak mı?
• Bu mevzuyu şimdilik konuşmasak mı?
• Birazcık daha beklemesek mi?
• Onlar bu işe karışmasalar mı?

Istek-Şart Kipi Hangi Durumlarda Kullanılır?

Istek-koşul kipi Türkçede hem şart hem de istek, talep, arzu ve temenni anlamlarında kullanılabilir.

1. Bir İşin Gerçekleşmesini Koşula Bağlar

Bir eylemin gerçekleşmesi başka bir durumun gerçekleşmesine bağlıysa dilek-koşul kipi kullanılabilir.

• Oldukca çalışırsan başarıya ulaşmış olursun.
• Hava güzel olursa parka gideriz.
• Erken çıkarsak otobüse yetişiriz.
• Beni ararsan sana destek olurum.

Bu cümlelerde bir olayın gerçekleşmesi başka bir koşula bağlanmıştır.

2. Istek ve Arzu Bildirir

-sa/-se eki bazı cümlelerde direkt bir koşuldan fazlaca kişinin dileğini yada arzusunu ifade eder.

• Keşke onu tekrardan görebilsem.
• Bigün ben de Paris’e gitsem.
• Şu imtihanı bir kazansam.
• Yaz tatili derhal başlasa.

3. “Keşke” ile Beraber Temenni Bildirir

Keşke sözcüğü dilek-koşul kipiyle fazlaca sık kullanılır ve gerçekleşmesi arzu edilen durumları anlatır.

• Keşke şimdi yanımızda olsan.
• Keşke birazcık daha erken gelseydin.
• Keşke hava yarın güzel olsa.
• Keşke onu bir kez daha görsem.

Not: “Gelseydin” şeklinde örnekler kolay dilek-koşul çekimi değil, birleşik çekimli yapılardır. Burada örnek, “keşke”nin istek anlamındaki kullanımını göstermek amacıyla verilmiştir.

4. Tavsiye Bildirebilir

Istek-koşul kipi bazı cümlelerde bir öneriyi yumuşak şekilde ifade eder.

• Birazcık dinlenirsen iyi olur.
• Doktora görünsen iyi edersin.
• Bu kitabı da okusan.
• Birazcık daha yavaş konuşsan.

Bu tür cümlelerde şekil olarak dilek-koşul kipi olmasına karşın anlam bakımından rica yada nazik talep vardır.

5. Olasılık ve Varsayım Bildirebilir

• Otobüsü kaçırırsak başka bir araçla gideriz.
• Bu plan işe yaramazsa başka bir yol deneriz.

Burada hemen hemen gerçekleşmemiş bir durum varsayım olarak ele alınmaktadır.

Cümlede Istek-Şart Kipi Iyi mi Bulunur?

Bir fiilin dilek-koşul kipiyle çekimlenip çekimlenmediğini belirlemek için şu adımlar izlenebilir:

1. Cümledeki çekimli eylem bulunur.
2. Fiilin kök yada gövdesi belirlenir.
3. Fiilde -sa/-se eki aranır.
4. -sa/-se ekinden ilkin başka bir kip yada süre eki bulunup bulunmadığı denetim edilir.
5. Var ise şahıs eki belirlenir.
6. Cümlenin şart, istek, talep, temenni yada varsayım anlamı taşıyıp taşımadığı değerlendirilir.

Istek-Şart Kipinin Özellikleri

• Bir istek kipidir.
• Ekleri -sa / -se‘dir.
• Bir işin gerçekleşmesini başka bir duruma şart olarak bağlayabilir.
• Istek, talep, arzu ve temenni bildirebilir.
• Varsayım ve olasılık anlamı taşıyabilir.
• Rica ve öneriyi daha yumuşak bir şekilde ifade edebilir.
• Keşke sözcüğüyle beraber çoğunlukla kullanılır.
• Olumsuzu -ma/-me ekiyle yapılır.
• -sa/-se başka kip yada süre eklerinden sonrasında da kullanılabildiğinden kolay dilek-koşul kipiyle karıştırılmamalıdır.

Özetlemek gerekirse Istek-Şart Kipi

Kipin Adı	Istek-Şart / Istek-Koşul Kipi
Türü	Istek (tasarlama) kipi
Ekleri	-sa / -se
Temel Anlamı	Şart, istek, talep, arzu, temenni yada varsayım bildirir.
Olumsuzluk	-ma/-me + -sa/-se
Sual Edatı	mı / mi / mu / mü