Hamse Nedir?
Divan edebiyatında hamse (Arapça “beşli”), bir şairin beş ayrı mesnevîden oluşan külliyatıdır. Türün kurucusu Fars edebiyatında Nizâmî-i Gencevî’dir (Hamse-i Nizâmî).
- Türk edebiyatında ilk hamseyi Çağatay sahasında Ali Şîr Nevâî yazmıştır; Osmanlı/Anadolu sahasında hamse geleneği 15–17. yy’larda yaygınlaşır. Zaman içinde bazı yazarlar mensur (düzyazı) “hamse”ler de denemiştir (ör. Nergisî).
- Anadolu sahasının hamse sahibi ilk şairi: Hamdullah Hamdî (ö. 1503). Onun hamsesi şu beş eserden oluşur: Yûsuf u Züleyhâ, Leylâ vü Mecnûn, Tuhfetü’l-uşşâk, Kıyâfetnâme, Ahmediyye (Mevlid).
Başlıca “Hamse” Sahibi Şairler (seçme):
- Nizâmî-i Gencevî – türün kurucusu (Mahzenü’l-Esrâr, Hüsrev ü Şîrîn, Leylâ vü Mecnûn, Heft Peyker, İskendernâme).
- Emîr Hüsrev-i Dihlevî – Nizâmî’yi takip eden erken bir “Hamse” sahibi.
- Ali Şîr Nevâî – Türk edebiyatında ilk hamse: Hayretü’l-Ebrâr, Ferhâd u Şîrîn, Leylî vü Mecnûn, Seb‘a-i Seyyâre, Sedd-i İskenderî.
- Hamdullah Hamdî – Anadolu’da ilk hamse; eserleri yukarıda.
- Ahmed Rıdvan – Altı mesnevisiyle kaynaklarda hamse sahibi olarak anılır (İskendernâme, Leylâ vü Mecnûn, Hüsrev ü Şîrîn, Rıdvâniyye, Mahzenü’l-Esrâr, Heft Peyker).
- Taşlıcalı Yahyâ – “Orijinal” mevzulara oluşturulan hamsesiyle bilinir (Gencîne-i Râz, Kitâb-ı Usûl, Gülşen-i Envâr, Yûsuf u Züleyhâ, Şâh u Gedâ).
- Nev‘îzâde Atâyî – 17. yy, “Hamse-i Atâyî” ile tanınır (Atâyî’nin hamsesi üstüne kapsamlı emek harcamalar vardır).
- Bihiştî Ahmed Sinan Çelebi – Erken Anadolu hamse şairlerinden sayılır.
- Subhîzâde Feyzî – “son hamse”yi yazan ozan olarak anılır.
Anadolu sahasında hamse sahibi şairler, dönemlere bakılırsa özet bir tablo:
| Dönem (yy.) | Ozan | Kısa not | (Seçme) bilgiler |
| 15. sonu – erken 16. | Hamdullah Hamdî (ö. 1503) | Anadolu sahasında hamse sahibi ilk ozan kabul edilir. | Hamsesi: Yûsuf u Züleyhâ, Leylâ vü Mecnûn, Tuhfetü’l-uşşâk, Kıyâfetnâme, Ahmediyye (Mevlid). |
| Erken 16. | Ahmed Rıdvân | Kaynaklarda “hamse sahibi” olarak anılır; toplam altı mesnevisi vardır (bazı eserlerin intisabında tartışmalar bulunur). | İskendernâme, Hüsrev ü Şîrîn, Leylâ vü Mecnûn vb. |
| Erken 16. | Bihiştî Ahmed Sinan Çelebi (ö. 1511?) | İlk hamse sahibi olduğu ileri sürülenler içinde; Anadolu sahasının en erken hamse şairlerindendir. | Tezkirelerde hamsesi zikredilir |
| 16. ortası–sonu | Taşlıcalı Yahyâ | Beş mesneviden oluşan hamsesiyle meşhur. | Gencîne-i Râz, Kitâb-ı Usûl, Gülşen-i Envâr, Yûsuf u Züleyhâ, Şâh u Gedâ. |
| 17. | Nev‘îzâde Atâyî | “Hamse-i Atâyî” ile anılır. | Atâyî üstüne kapsamlı bilimsel nitelikli emek harcamalar vardır. |
| 17. (mensur) | Nergisî | Türk edebiyatındaki tek mensur hamse örneği kabul edilen Hamse-i Nergisî. | Beş düzyazı eserden oluşur. |
| 18. | Subhîzâde Feyzî | Bir çok kaynakta “divan edebiyatının son hamse müellifi” diye anılır. | Dört mesnevisi ve bir divanı vardır. |