- Osmanlı Devleti’nde en yüksek yürütme ve yargı organıdır.
- Padişah adına devlet işleri burada görüşülürdü.
- Başlangıçta padişahın başkanlığında toplanırdı, fakat zaman içinde bu görevi sadrazam devralmıştır.
️ Görevleri:
- Yönetim: Devletin iç ve dış işleriyle ilgili kararlar alınırdı.
- Hakkaniyet: Yüksek mahkeme şeklinde çalışır, halkın şikâyetlerini dinlerdi.
- Maliye: Vergi, toprak düzeni, hazinenin gelir-gider işleri görüşülürdü.
- Ordu: Sefer hazırlıkları, askerî kararlar da burada planlanırdı.
Üyeleri:
- Sadrazam (başkanlık ederdi)
- Vezirler
- Kazaskerler (Rumeli ve Anadolu kadıaskerleri, doğrusu yüksek yargı temsilcileri)
- Defterdar (mali işlerin sorumlusu)
- Nişancı (yazışma ve buyrultu işleri)
- Zaman içinde Kaptan-ı Derya, Yeniçeri Ağası, Reisülküttap da toplantılara katılmaya başladı.
Toplantı Yeri:
- İlk dönemlerde padişahın huzurunda sarayda toplanırdı.
- Sonrasında Topkapı Sarayı’ndaki Kubbealtı’nda tertipli olarak toplantılar yapılmaya başlandı.
Dîvân-i Hümâyun Üyeleri ve Görevleri
Sadrazam (Vezir-i Âzam)
-
- Padişahın mutlak vekilidir.
- Devlet işlerinin yürütülmesinden mesuldür.
- Padişah adına buyrultu çıkarabilir.
- Seferlere komutan olarak katılır.
Vezirler
-
- Sadrazama destek olurlar.
- Hem askerî hem idarî mevzularda söz sahibidirler.
- Günümüzdeki bakanlar benzetilebilir.
Kazaskerler (Rumeli ve Anadolu)
-
- Hakkaniyet ve eğitim işlerinden mesuldür.
- Kadı ve müderris atamalarını yaparlar.
- Askeri derslik mensuplarının davalarına bakarlar.
Defterdar
-
- Maliye işlerinden mesuldür.
- Devletin gelir-giderini, bütçesini düzenler.
- Vergi ve gömü işlerini denetim eder.
Nişancı
-
- Resmî yazışmaları yürütür.
- Fermanları, beratları, anlaşmaları padişah tuğrasıyla mühürler.
- Toprak kayıtlarını (tahrir defterleri) meblağ.
Reisülküttap
- “Kâtiplerin reisi” anlamına gelir.
- Başlangıçta Dîvân-ı Hümâyun’daki yazı işlerinden görevli en üst kâtip idi.
- Bilhassa dış yazışmalar ve dış iliskiler onun sorumluluğundaydı.
- Zaman içinde önemi arttı ve Osmanlı dışişleri teşkilatının temeli sayıldı.
Kaptan-ı Derya (sonradan iştirak etmiştir)
-
- Osmanlı donanmasının başkomutanıdır.
- Deniz seferlerinden ve liman güvenliğinden mesuldür.
Yeniçeri Ağası (sonradan iştirak etmiştir)
-
- Yeniçeri Ocağı’nın komutanıdır.
- Asayiş, güvenlik ve askerî düzenle ilgilenir.
Dîvân-ı Hümâyun, Osmanlı’daki en yüksek yürütme-yargı organıydı. Günümüzde bir parlamenter sistem ile kıyasladığımızda üyelerin rollerine yakın karşılıklar şöyleki düşünülebilir:
Günümüzdeki Karşılıkları
Dîvân-ı Hümâyun Üyeleri ve Parlamenter Sistemdeki Karşılıkları
Sadrazam (Vezir-i Âzam):
- → Başbakan
- Padişah adına tüm devlet işlerini yürütürdü, parlamenter sistemde başbakanın yürütme yetkisini kullanmasıyla benzerlik taşır.
Vezirler:
- → Bakanlar Kurulu (Bakanlar)
- Her biri değişik alanlarda karar alır ve sadrazama destek olurdu. Bugün bakanların, başbakana ve meclise karşı görevli olmasıyla benzerlik gösterir.
Kazaskerler (Rumeli ve Anadolu):
- → Yargıtay / Danıştay Başkanları + Hakkaniyet Bakanı
- Hem yargı işlerini hem de eğitim atamalarını yürütürlerdi. Günümüzde yüksek yargı organlarının başkanlarına ve Hakkaniyet Bakanı’na benzetilebilir.
Defterdar:
- → Maliye Bakanı / Gömü ve Maliye Bakanı
- Devletin bütçe, gelir-gider, vergi düzeni ve mali denetiminden sorumluydu.
Nişancı:
- → Hakkaniyet Bakanlığı Hukuk İşleri Genel Müdürlüğü + Tapu Kadastro Genel Müdürlüğü
- Hem resmî belgeleri düzenler, hem de toprak kayıtlarını tutardı. Bugün hukukî yazışmaları yürüten birimlere ve tapu-kadastro kurumuna karşılık gelir.
Reisülküttap:
- → Dışişleri Bakanı
- Osmanlı Devleti’nin yabancı devletlerle olan yazışmalarını yürütmek.
- Elçilerin kabulünde ve internasyonal anlaşmalarda vazife almak.
- Dîvân kararlarının kayıtlarını tutmak.
- Padişahın dış siyaset ile ilgili emirlerini kaleme almak.
Kaptan-ı Derya:
- → Ulusal Müdafa Bakanı (Donanma Komutanlığı odaklı)
- Osmanlı donanmasının en üst komutanıydı. Günümüzde donanma odaklı görevleri Ulusal Müdafa Bakanlığı ve Deniz Kuvvetleri Komutanlığı üstlenir.
Yeniçeri Ağası:
- → İçişleri Bakanı + Genelkurmay Başkanlığı
- Hem güvenlik hem de askerî düzenle ilgilenirdi. Bugün iç güvenlik açısından İçişleri Bakanı’na, askerî seviye açısından Genelkurmay’a benzetilebilir.
Özet:
- Sadrazam → Başbakan
- Vezirler → Bakanlar
- Kazaskerler → Yargı organları + Hakkaniyet Bakanı
- Defterdar → Gömü ve Maliye Bakanı
- Nişancı → Hukuk işleri + Tapu Kadastro
- Reisülküttap → Dışişleri Bakanı
- Kaptan-ı Derya → Müdafa Bakanı (Donanma)
- Yeniçeri Ağası → İçişleri Bakanı / Genelkurmay