Mütercim Âsım – Türk Dili ve Edebiyatı

Çevirmen Âsım (D: Gaziantep, 1755 – Ö: İstanbul, 1819) Dilci, ozan ve tarihçi.

Çevirmen Âsım, Gaziantep’te devrin tanınmış âlimlerinden ders aldı. Genç yaşta mahkeme kâtipliği yapmış oldu; peşinden Battalzade Nuri Paşa’nın divan kâtibi oldu. Nuri Paşa’nın idama mahkum edilmesi ve Gaziantep’e gönderilen kuvvetlerin, paşanın mal ve mülküyle adamlarının evlerini yağmalaması üstüne 1789’da Kilis’e firar etti. Aynı yıl İstanbul’a gitti.

1791’de çevirmeye başladığı Burhân-ı Kâtı’yı 1797’de tamamlayarak III. Selim’e sundu; bunun karşılığında kendisine bir ev, müderrislik rütbesi ve üç yüz kuruş maaş bağlandı. Ailesini sadece hacca gidişi esnasında, 1802’de İstanbul’a getirebildi.

1807’de vak‘anüvisliğe atandı ve bu görevi ölümüne kadar sürdürdü. Kâmûs çevirisini tamamlayıp II. Mahmut’a sunduktan sonrasında (1810) Süleymaniye müderrisliğine yükseltildi ve Selanik kadılığına belirleme edildi. Mezarı Karacaahmet’tedir.

Çevirmen Âsım yalnızca bir tarihçi ve ozan değil, hem de Türk sözlükçülüğünün en mühim isimlerinden biridir. Arapça ve Farsçanın büyük sözlüklerini Türkçeye kazandırmıştır. Bilhassa Burhân-ı Kâtı ve Kamûs çevirileriyle tanınır. Bu eserlerde yalnızca çeviri yapmakla yetinmemiş; kelimeleri açıklamış, Türkçe karşılıklar önermiş, yer yer Antep ağzından kelimeler ilave ederek sözlükleri zenginleştirmiştir. Bu yönüyle emekleri hem kendi döneminde hem de günümüzde temel müracaat kaynakları olmuştur.

Namık Kemal ve Ziya Paşa şeklinde adlar onu övgüyle anmış; Namık Kemal, Çevirmen Âsım’ın eserlerinin Türkçeye “yeni bir çığır” açtığını belirtmiştir.

Çevirmen Âsım’ın Eserleri

1- Burhan-ı Kaatı çevirisi (Tebrizli Hüseyin b. Halef’in Farsçadan Farsçaya sözlüğü, çe­virinin tam adı Tibyan-ı Nafi der Terceme-i Burhan-ı Katı, ilk basımı 1799).

2- Kamus çe­virisi (Firuzabadi’nin Kamusü’l-Kolay fi Tercemeti’l-Kamusü’l-Çevre’i, ilk bas. 1814-1817).

3- Tuhfe-i Asım (Arapça-Türkçe man­zum lügat, Sünbülzade Vehbi’nin Tuhfe’sine nazire olarak yazıldı, Bulak 1838).

4- Tarih (1806-1808 yıllarını kapsar, 2 cilt olarak ba­sıldı, tarihsiz).

5- Terceme-i Siyer-i Halebî (Halepli İbrahim’in manzum siyerinin çe­virisi, Mısır 1832).

6- Merahü’l-Maali fi Şerh-i Kasideti’l-Emâli (akaidle ilgili bir kasidenin tercüme ve şerhi).

Ek olarak Mısır’ın Fransızlar tarafınca işgali esnasında gün gün vakaları belirten Arapça bir kitabı da çevirmiştir. Şiirlerinde mecmualarda rastlanır. (Bayezit Genel Ktp. 834 no’lu dergi).