Sözdizim Nedir? – Türk Dili ve Edebiyatı

Dil, yalnızca kelimelerden oluşmaz. Aslolan mühim olan, bu kelimelerin hangi kurallarla bir araya gelmiş olduğu ve iyi mi anlamlı cümlelere dönüştüğüdür. İşte tam bu aşamada sözdizim devreye girer.

Sözdizim, tümce (cümle) içindeki sözcüklerin ve öbeklerin hangi kurallar çerçevesinde işlendiğini ve dizildiğini inceleyen bir dilbilim alt dalıdır. Bir başka ifadeyle, sözcüklerin iyi mi öbekler oluşturduğunu, bu öbeklerin iyi mi bir araya gelmiş olarak tümceye dönüştüğünü araştırır.

Sözdizim Ne Anlama gelir?

Sözdizim, en temel anlamıyla cümle yapısı bilgisidir. Bir dilde hangi sözcüğün nerede kullanılabileceği, hangi yapıların doğru kabul edilmiş olduğu ve hangi dizilişlerin bozuk olduğu sözdizimin araştırma alanına girer.

Mesela bir dili konuşan şahıs, bir çok süre bir cümlenin “doğru” mu yoksa “yanlış” mı bulunduğunu sezgisel olarak anlayabilir. Bunun sebebi, o kişinin dilin sözdizim kurallarını bilincinde olmadan biliyor olmasıdır. Anadili konuşucuları, daha ilkin asla duymadıkları cümleleri kurabilir ve anlayabilir; ek olarak dilindeki tümcelerin hangisinin
muntazam, hangisinin bozuk olduğuna ilişkin sezgileri vardır.

Sözdizim Neyi İnceler?

Sözdizimin temel emek verme alanı tümce ve tümceyi oluşturan öbeklerin iç yapısıdır. Doğrusu sözdizim, metnin tamamından fazlaca, tek tek cümlelerin iyi mi kurulduğuna odaklanır. Tümce ötesindeki dil kuralları ise direkt bu alanın haricinde kalır.

Bu açıdan bakıldığında sözdizim, dilin görünmeyen iskeletini ortaya çıkarır. Şu sebeple dilde seslerden sözcüklere, sözcüklerden öbeklere ve öbeklerden tümcelere uzanan sistemli bir yapı vardır. İnsan dili; ses, şekil, tümce, anlam ve metin düzlemlerinde son aşama dizgesel bir kurallar zincirinden oluşur.

Dil Niçin Kurallı Bir Yapıdır?

Bir dili öğrenebilmemizin ve o dilde sonsuz sayıda yeni cümle üretebilmemizin temelinde, dilin kurallı olması yatar. İnsanlar ana dillerinde daha ilkin duymadıkları bir tümceyi bile anlayabilir ve kurabilir. Bu durum, dilin rastgele değil; belirli kurallar çerçevesinde işlediğini gösterir. Dilleri öğrenmemizi mümkün kılan unsurlardan birinin, dilin bu kurallı dizgesidir.

Sözdizim işte bu kuralların bilhassa cümle düzeyindeki bölümünü inceler. Böylece dilin iyi mi işlediğini bilimsel halde açıklamaya çalışır.

Edinç ve Edim Nedir?

Sözdizim konusunu idrak etmek için dilbilimde mühim bir yere haiz olan edinç ve edim kavramlarını da bilmek gerekir.

Edinç

Edinç, ana dili konuşucusunun zihninde bulunan, tümce oluşturma kurallarını içeren, bilgili olmayan soyut bilgidir. Şahıs bu bilgiyi bir çok süre açıkça anlatamaz; sadece doğru cümle kurar, yanlış olanı farkına varır. Chomsky, bu soyut ve bilgili olmayan kurallar zincirine “edinç” adını vermektedir.

Edim

Edim ise dilin gerçek kullanımda ortaya çıkan somut hâlidir. Konuşurken meydana getirilen tekrarlar, yanlış başlangıçlar, dil sürçmeleri ya da unutmalar edimle ilgilidir. Konuşucunun ya da yazarların ürettiği sözlü ve yazılı dildir; hata ve eksikler içerebilir.

Sözdizim Edinci mi İnceler, Edimi mi?

Sözdizim çalışmalarında bilhassa Chomskyci yaklaşım, daha fazlaca edinç üstünde durur. Doğrusu amaç, günlük dil kullanımındaki hataları değil; insan zihninde bulunan ideal dil sistemini açıklamaktır. Sözdizi, bilhassa bu yaklaşımda, ilk olarak zihindeki dil yetisini ve dilbilgisini açıklamayı hedefler.

Bu yüzden sözdizim bir tek cümle çözümleme işi değildir; bununla birlikte insan zihninin dili iyi mi örgütlediğini anlama çabasıdır.

Sözdizim ile Gramer Arasındaki İlişki

Sözdizim, dilbilgisiyle son aşama yakından ilişkilidir. Hatta bazı kuramlar direkt “gramer” adıyla anılır. Bunun sebebi, sözdizimin cümle yapısını belirleyen kuralları incelemesidir. Sözdizim, dilbilgisiyle yakın ilişki içindedir ve bazı sözdizim kuramlarının “üretici gramer” benzer biçimde adlarla anılmaktadır.

Sözdizim Niçin Önemlidir?

Sözdizim, dili yüzeyde görünen hâlin ötesinde anlamamızı sağlar. Bir cümlenin niçin doğru kurulduğunu, niçin anlaşılır bulunduğunu ya da niçin bozuk kabul edildiğini açıklayan temel alanlardan biridir. Dil öğretiminden dil çözümlemelerine, bilimsel niteliği olan çalışmalardan metin incelemelerine kadar birçok alanda mühim bir yere haizdir.

Kısacası sözdizim, dilin görünmeyen düzenini ortaya koyar.

Netice

“Sözdizim nedir?” sorusunun en kısa cevabı şudur: Sözdizim, sözcüklerin ve öbeklerin hangi kurallarla bir araya gelmiş olarak anlamlı tümceler oluşturduğunu inceleyen dilbilim alanıdır. Sözdizimi yalnızca cümle yapısını değil, bununla birlikte insan zihnindeki dilsel düzeni anlamada mühim bir anahtardır.